ગરુડપુરાણમ્

એક સમયે, સુતજી મહારાજે બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠોને રાજધર્મ અને જીવનના મર્મ વિશે ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું: જે રાજા વિષ્ણુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, ધર્મમાં સ્થિર છે અને ગાયો તથા બ્રાહ્મણોનું કલ્યાણ કરે છે, અને પોતાના ઇન્દ્રિયો પર સંયમ ધરાવે છે, તે જ પોતાનાં પ્રજાજનોનું યોગ્ય રક્ષણ કરી શકે છે. રાજા પાસે ધન અને સત્તા અસ્થિર છે—આ બધું પળમાં છીનવાઈ શકે છે—એટલે રાજાએ હંમેશાં પોતાનું મન ધર્મમાં સ્થિર રાખવું જોઈએ, કારણ કે સંપત્તિ અને વૈભવ ક્યારેય સાચા પોતાના નથી. ઈચ્છાઓ અને સંપત્તિ ખરેખર આનંદદાયી લાગે છે, પણ માનવજીવન સ્ત્રીની પલટાતી નજર જેટલું અસ્થિર છે. વૃદ્ધાવસ્થા તો વાઘણની જેમ ડરાવનારી ઊભી છે અને શરીરમાં રોગો દુશ્મન સમાન ઉપજે છે; જીવન તૂટેલા ઘડામાંથી વહેતા પાણીની જેમ સરી જાય છે, અને આ જગતમાં કોઈ પણ સાચા અર્થમાં પોતાનું કલ્યાણ કરતું નથી. જ્યારે મનુષ્ય કામના તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થઈને સ્ત્રીઓમાં આનંદ મેળવે છે અને આલસુ નજરે જુએ છે, ત્યારે લોકો કેમ પોતાનું કે બીજાનું સારા માટે કાર્ય કરતા નથી? પાપ ક્યારેય ન કરવું, હંમેશાં બ્રાહ્મણો અને વિષ્ણુનું સન્માન કરવું, કારણ કે જીવન તો ઘડિયાળના પાણીની જેમ મૃત્યુના પ્રવાહમાં ધીરે ધીરે સમાપ્ત થઈ જાય છે. સાચો વિદ્વાન એ છે, જે બીજાની પત્નીને માતા સમાન જુએ, બીજાના ધનને માટી સમાન માને અને સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાને જુએ. હે બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ, રાજાઓ રાજસત્તા માટે ઈચ્છા કરે છે, જેથી કોઈ પણ વિષયમાં તેમની આજ્ઞાનો વિરુદ્ધ ન થાય. રાજા માટે ધન એકત્રિત કરવાનું કારણ પણ એ જ છે—પણ પોતાનું રક્ષણ કર્યા પછી એ ધન દ્વિજાતિઓને આપવું જોઈએ. બ્રાહ્મણો દ્વારા ઉચ્ચારવામાં આવતું 'ૐ' ધ્વનિ રાજ્યને સમૃદ્ધિ આપે છે; એવો રાજા નિયમિત જીવનથી ફૂલે-ફાલે છે અને રોગોથી બચી રહે છે. ઋષિઓ પણ, જેઓ શક્તિશાળી નથી, ધન એકત્ર કરે છે—તો રાજા, જે પોતાની પ્રજાને સંતાન સમાન રક્ષા કરે છે, તે કેમ ધન એકત્ર ન કરે? જેણે ધન મેળવ્યું છે, તેને મિત્રો મળે છે; તેને જ્ઞાતિ મળે છે; તેને દુનિયામાં માન મળે છે; તેને જ બુદ્ધિશાળી ગણાય છે. જે ધનથી વિહોણો થાય છે, તેને મિત્ર, પુત્ર, પત્ની, સાથીઓ બધા છોડી જાય છે; પણ જેમને ધન મળે છે, તેમની પાસે એ બધા પાછા આવે છે—આ જગતમાં ધન જ સાચો સંબંધ છે. જે રાજા શાસ્ત્રનું જ્ઞાન ધરાવતો નથી, તે સાચે અંધ છે; અંધ માણસને માર્ગદર્શક મળે તો જોઈ શકે છે, પણ શાસ્ત્ર વિહોણો માણસ ક્યારેય જોઈ શકતો નથી. પુત્રો, સેવકો, મંત્રીઓ, પુરોહિતો તથા પોતાની ઇન્દ્રિયો જો સુસ્ત હોય, તો એનું રાજ્ય લાંબું ચાલતું નથી. જે રાજા પુત્રો, સેવકો અને સંબંધીઓ સાથે ધરતી પ્રાપ્ત કરે છે, તે ચાર યુગ સુધી અન્ય રાજાઓ સાથે સમાન હિતથી રાજ્ય કરે છે. જે શાસ્ત્ર અને યુક્તિથી નિર્ધારિત વાતોનું અવગણન કરે છે, તે પોતે પણ, તેનું રાજ્ય પણ, આ લોક અને પરલોકમાં નષ્ટ થાય છે. કોઈ પણ મુશ્કેલી આવે ત્યારે રાજાએ મનથી દુઃખી થવું નહીં; સુખ અને દુઃખમાં સમભાવ અને શુદ્ધ હૃદય રાખવું જોઈએ. ધીરજ ધરાવનારા ક્યારેય મુશ્કેલીમાં હિંમત હારતા નથી; જેમ ચંદ્રમા રાહુના મોઢામાં જઈને પણ ફરીથી ઉગે છે. જે લોકો ક્ષણિક આનંદ માટે શરીરને વધાવે છે, તેમનો તિરસ્કાર કરવો જોઈએ; ધનના અભાવમાં દુઃખી થવું નહીં, કારણ કે શરીર પોતે જ નાશવાન છે. પત્ની-પુત્રવાળા—even પાંડુપુત્રો—દુઃખ છોડીને ફરી સુખમાં આવ્યા હતા. રાજાએ ગંધર્વલોકના કલાઓ, સંગીત અને નૃત્ય, નૃત્યગૃહોનું અવલોકન કરવું જોઈએ, પણ સાથે સાથે ધનુર્વેદ અને રાજનીતિના વિજ્ઞાનનું પણ રક્ષણ કરવું જોઈએ. જે રાજા કારણ વિના સેવક પર ક્રોધ કરે છે, તે કાળાં સાપના વિષ જેવી પાગલતા પામે છે. મનને ચંચળ દ્રષ્ટિથી બચાવવી જોઈએ અને ખોટું બોલવું નહીં—વિશેષ કરીને પુરુષો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને સેવકવર્ગ સામે તો ક્યારેય નહીં. જે રાજા પોતાના સેવકો અને સંબંધીઓ પર ગર્વથી શાસનમાં રમતમાં મગ્ન રહે છે, તે હંમેશા ઝડપથી દુશ્મનો દ્વારા પરાજિત થાય છે. રાજાએ ક્યારેય માત્ર શબ્દોમાં ક્રોધ કે ભ્રુકુટી દર્શાવવી નહીં; નિર્દોષ સેવકોને દંડ આપનાર રાજા નિચો ગણાય છે. આળસુ આનંદોનો ત્યાગ રાજાએ કરવો જોઈએ. જે દુશ્મનો pleasure અને સફળતામાં સ્થિર છે, તેમને દમન કરવો જોઈએ. ઉત્સાહના છ પ્રકાર—પરિશ્રમ, પ્રયાસ, હિંમત, બુદ્ધિ, બળ અને પરાક્રમ—જેમાં હોય છે, તે દેવતાઓને પણ ચિંતિત કરી શકે છે. જો પ્રયત્નથી કાર્ય થાય છતાં સફળતા ન મળે, તો એ ભાગ્ય છે; છતાં મનુષ્યએ હંમેશાં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આપણે સેવકોના પ્રકારો—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ—વિશે સમજવું જોઈએ. દરેકને તેમની યોગ્યતા પ્રમાણે કામમાં મૂકવા જોઈએ. સુતજી કહે છે: હું હવે સેવકોની પરિક્ષા અને ગુણો સમજાવું છું, જેમ પૂર્વકાળથી કહેવામાં આવ્યા છે. જેમ ચાંદી-સોનાને ઘસવાથી, કાપવાથી, ગરમ કરીને અને પિટીને ચકાસાય છે, તેમ સેવકને પણ ચાર રીતે—આચરણ, સ્વભાવ, સમય અને કાર્ય—થી ચકાસવો જોઈએ. જે ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, સારા સ્વભાવ અને ગુણો ધરાવતો, સત્ય અને ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, સુંદર અને હંમેશા આનંદી હોય, એવો વ્યક્તિ ખજાનચી તરીકે નિયુક્ત થાય છે. જે રત્નોની કિંમત અને રૂપ ઓળખે છે, તે રત્નપરીક્ષક બને છે; જે બળ અને દુર્બળતા જાણે છે, તે સૈન્યપતિ બને છે. જે સંકેતો અને હાવભાવની સાચી સમજ ધરાવે છે, બળવાન છે, સુંદર છે, સતર્ક અને ઉર્જાવાન છે, તે દ્વારપાલ કહેવાય છે. બુદ્ધિશાળી, વાક્પટુ, વિદ્વાન, સત્યનિષ્ઠ, આત્મસંયમી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત—એવો ગુણવાન માણસ લેખક બને છે. બુદ્ધિશાળી, વિવેકી, બીજાના મનની વાત ઓળખી શકે એવો, કઠોર અને આદેશ પ્રમાણે બોલે—એવો દૂત બનાવાય છે. જે સ્મૃતિ અને ધર્મશાસ્ત્રો જાણે છે, વિદ્વાન છે, ઇન્દ્રિયજિત છે, ધૈર્ય, બળ અને ગુણોથી સમૃદ્ધ છે, તે ન્યાયાધિપતિ બને છે. જે પિતા અને પિતામહ પાસેથી શીખ્યો છે, શાસ્ત્રમાં પારંગત છે, સત્ય બોલે છે, શુદ્ધ અને કડક છે, તે રસોઈયાં કહેવાય છે. આયુર્વેદમાં નિષ્ણાત, સૌને પ્રિય, દીર્ઘાયુ, સારા સ્વભાવ અને ગુણોથી યુક્ત—એવો વૈદ્ય બને છે. જે વેદ અને તેના અંગોનું તત્વ જાણે છે, પાઠ અને યજ્ઞમાં નિષ્ઠાવાન છે, હંમેશા આશીર્વાદ માટે તત્પર છે, તે રાજપુરોહિત બને છે. લેખક, વાચક, ગણિતજ્ઞ, વિવાદક અને આળસુ—આવા સેવકોને રાજાએ હંમેશાં ટાળવા જોઈએ. આ રીતે સુતજી મહારાજે રાજધર્મ, જીવનની નાશવંતતા અને રાજ્ય વ્યવસ્થાના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનું વિવરણ કર્યું.