ગરુડપુરાણમ્

સૂતજી શૌનકાદિ ઋષિઓને શાંત અને ગૂઢ વાણીમાં જીવનની વિવિધ બાબતો સમજાવતા કહે છે: “પોતે યજ્ઞના દાન, ઉત્તમ કુટુંબમાંથી આવતી વધૂ, બાળકમાંથી પણ સારી વાત, અશુદ્ધ વસ્તુમાંથી મળતું સોનુ, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ઉત્તમ સ્ત્રી, એ બધું સ્વીકારવું જોઈએ. ઝેરમાંથી અમૃત, અશુદ્ધમાંથી સોનુ, નીચ વ્યક્તિમાંથી ઉત્તમ જ્ઞાન, અને દુર્ગમ કુટુંબમાંથી પણ રત્નરૂપા સ્ત્રી – એ પણ સ્વીકાર્ય છે. કદી રાજા સાથે મિત્રતા ન કરવી, અને ઝેર વગરના સાપ પર વિશ્વાસ ન કરવો; સ્ત્રીઓ જ્યાં જન્મે છે, એ કુટુંબ સંપૂર્ણ શુદ્ધ કદી નથી હોતો. કુટુંબમાં ભક્ત પુત્ર, શિક્ષણમાં પંડિત, મુશ્કેલીમાં દુશ્મન, અને ધર્મમાં પ્રિય વ્યક્તિ – એમ યોગ્ય વ્યક્તિને યોગ્ય સ્થાન પર રાખવું. નોકર અને ગહેણાં પણ પોતાની યોગ્ય જગ્યાએ જ વપરાય; શિરોમણિ પગરખાં પર સુશોભિત ન લાગે. શિરોમણિ, સાગર, અગ્નિ, નિરંતર આકાશ, કે પૃથ્વીનો રાજા – એ બધાંને પગરખાં પર મુકવું એ અજ્ઞાન છે. ફૂલોની ગાંઠ, જેમ બે જ સ્થાન પામે છે – બધાંના માથા પર કે જંગલમાં જમીને – એમ ઉચ્ચમનુષ્યોના જીવનમાં પણ એ જ છે. સોનાના ગહેણાંમાં મુકાતું રત્ન જો સીસામાં મુકાય, તો એ ચમકે નહિ, પણ એ ગોઠવનારના ઇચ્છા પ્રમાણે રહે છે. ઘોડા, હાથી, લોખંડ; લાકડું, પથ્થર, કપડાં; સ્ત્રી, પુરુષ, પાણી – એ બધાંમાં મોટો તફાવત છે. મજબૂત સ્વભાવ ધરાવનાર વ્યક્તિ, કષ્ટથી ઘેરાય ત્યારે પણ, તેની પ્રકૃતિ નાશ પામતી નથી; જેમ દુષ્ટો અગ્નિને દબાવે, છતાં તેની જ્યોત નીચે જતી નથી. શ્રેષ્ઠ ઘોડો ચાબુક સહન ન કરે, સિંહ હાથીના દહાડને સહન ન કરે, અને વીર પુરુષ ભયજનક ચીખ સહન ન કરે. ધન ગુમાવ્યા પછી કે ભાગ્યે પછાડાયા પછી પણ, કદી દુષ્ટોની સેવા કરવાની ઇચ્છા ન રાખવી; જેમ ભૂખ્યા સિંહ ઘાસ ખાય નહિ, પણ હાથીનું ગરમ લોહી પીવે છે. એકવાર દગો આપનાર મિત્ર સાથે ફરી સબંધ રાખવો એ મૃત્યુને અંગીકાર કરવું છે, જેમ ખોટા વાંછિત ખજૂર. દુશ્મનના સંતાનના પ્રેમભર્યા શબ્દો અવગણવા ન જોઈએ; યોગ્ય સમયે એ દુઃખનું કારણ બને છે, જેમ ઝેરથી ભરેલા પાત્ર. અનુકૂળ કરેલા દુશ્મનને બીજા દુશ્મન સામે વાપરવો, જેમ પગમાં ચોટ લાગેલી કાંટાને હાથમાં કાંટાથી કાઢવી. સદાય બીજા માટે દુઃખ ઈચ્છનાર પોતે જ પતન પામે છે, જેમ નદીના કિનારે ઉગેલા વૃક્ષ. ક્યારેક દુઃખ સંપત્તિ રૂપે આવે છે, અને સંપત્તિ દુઃખરૂપે; જેનું ભાગ્ય એ રીતે ચાલે છે, એ માટે બંને વિનાશનું કારણ બને છે. મન, સમય પ્રમાણે પાપ ઉત્પન્ન કરે છે; પણ અનુકૂળ ભાગ્ય હોય, તો સર્વત્ર શુભ ફળ મળે છે. પૈસા ખર્ચ, જ્ઞાન મેળવવું, ભોજન શોધવું, અને વ્યવસાય – એમાં કદી શરમ રાખવી નહિ. જ્યાં ધનવાન, પંડિત, રાજા, નદી, અને વૈદ્ય નથી, ત્યાં રહેવું નહિ. જ્યાં રોજગારી, ભય, લજ્જા, શિસ્ત, અને દાન નથી, ત્યાં એક દિવસ પણ રહેવું નહિ. જ્યાં પંડિત, રાજા, નદી, સજ્જન, અને પાંચમો (અસ્પષ્ટ) નથી, ત્યાં વસવું નહિ. શૌનક, જ્ઞાન કદી સંપૂર્ણ નથી, કોઈ બધું જાણતું નથી, અને કોઈ સંપૂર્ણ અજ્ઞાન નથી; શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ, અથવા નીચ જ્ઞાનથી સમજનાર જ બુદ્ધિમાન છે. હવે, હું રાજા અને તેના સેવકોના ગુણ વર્ણવીશ. રાજા સત્ય અને ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હોય, એ શત્રુના સેનાઓને જીતે છે અને પૃથ્વી પર ધર્મથી શાસન કરે છે. જેમ વણનાર જંગલમાં એક-એક ફૂલ તોડી માળા બનાવે છે, મૂળ કાપે નહિ; તેમ રાજાએ પણ અન્ય દેશના સંસાધનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો, દુરુપયોગ નહિ કરવો. જેમ ગાયમાંથી દુધ મેળવનાર ખરાબ વસ્તુ લેતા નથી, તેમ રાજા બીજા દેશના સંસાધનનો નાશ નહિ કરવો. જેમ ગાયના ઉદર કાપીને મીઠું મેળવવું, તો દુધ મળતું નથી; તેમ અયોગ્ય રીતે શાસન કરવાથી રાજ્ય ફલે-ફૂલે નહિ. તેથી, રાજાએ પૃથ્વીની રક્ષા માટે સર્વ પ્રયાસ કરવો; જમીનથી રાજાને યશ, આયુષ્ય, સન્માન અને શક્તિ મળે છે. જે રાજા વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન છે, ગાય અને બ્રાહ્મણોના કલ્યાણમાં તત્પર છે, અને ઇન્દ્રિયજિત છે, એ પ્રજાની રક્ષા કરી શકે છે. અસ્થિર સંપત્તિ અને શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, રાજાએ મન ધર્મમાં લગાડવું જોઈએ; કેમ કે ધન ક્ષણમાં પલટી જાય છે, અને એ પોતાનું નથી. ઈચ્છાઓ મોહક છે, સંપત્તિ સુહાવણી છે, પણ જીવન સ્ત્રીના પલટાતા નજર જેવું અસ્થીર છે. વાર્તા વૃદ્ધાવસ્થાની જેમ વાઘણ જેવી ધમકી આપે છે, રોગો દુશ્મન જેવી શરીરમાં ઉદભવે છે; જીવન ફૂટેલા ઘડાથી પાણી જેવું વહે જાય છે, અને કોઈ પોતાનું સારું ખરેખર કરે છે એ નથી. લોકો બીજાના ભલા માટે, કે પોતાના સાચા કલ્યાણ માટે, કેમ નથી કરે? સ્ત્રીઓમાં મગ્ન, કામના તીરોથી ઘાયિત, ધીમા અને મલિન નજરવાળો મનુષ્ય પાપ ન કરે; બ્રાહ્મણ અને વિષ્ણુનું સન્માન કરે; કેમ કે મૃત્યુની લહેરે જીવન અંત પામે છે. જે વ્યક્તિ બીજા પુરુષોની પત્નીને માતા સમજે, બીજાનું ધન માટી સમજે, અને સર્વ જીવમાં પોતાને જુએ, એ જ બુદ્ધિમાન છે. રાજાઓ સર્વ બાબતમાં પોતાના વચનને અવિરોધિત રાખવા માટે રાજ્ય ઇચ્છે છે. એ માટે રાજા ધન એકત્ર કરે છે; પણ પોતાનું રક્ષણ કર્યા પછી એ ધન દ્વિજોને આપે છે. બ્રાહ્મણો ‘ઓમ’ ઉચ્ચારે છે, તો રાજાનું રાજ્ય ફલે-ફૂલે છે; એ રાજા શિસ્તથી ફલે છે અને રોગોથી બચી રહે છે. સત્તાવાન ન હોય તેવા ઋષિઓ પણ ધન એકત્ર કરે છે; તો રાજા, જે પ્રજાને પોતાના સંતાન સમજે છે, એ તો વધારે જ ધન એકત્ર કરે છે.” સૂતજીના આ ઉપદેશમાં જીવન, ધર્મ, રાજા, પ્રજા અને મનુષ્યના વર્તન વિશે ઊંડા અને હૃદયસ્પર્શી સંદેશો વહે છે; જે દરેકને યોગ્ય માર્ગ દર્શાવે છે.