ગરુડપુરાણમ્

શૌનકજી, જીવનના વિવિધ પાસાંઓ વિશે મહાન ઋષિઓએ જે જ્ઞાન આપ્યું છે, તે ખૂબ જ ઊંડું અને વિચારપ્રેરક છે. સુતજી કહે છે: દુષ્ટ લોકો, કારીગરો, દાસો, દુષ્ટ વાદકો અને સ્ત્રીઓ—જ્યારે તેમને દંડ આપવામાં આવે ત્યારે તેઓ વિનમ્ર બને છે, પણ તેઓ માન આપવાના યોગ્ય નથી. જીવનમાં દરેકના સાચા સ્વરૂપને ઓળખવું જરૂરી છે: દાસો તેમના કામમાં, સગાઓ સંકટના સમયે, મિત્રો મુશ્કેલીમાં અને પત્ની ધન ગુમાવીએ ત્યારે ઓળખાય છે. સ્ત્રીઓ વિશે કહેવામાં આવે છે કે તેમની ભૂખ દોઢી, બુદ્ધિ ચારગણી, શક્તિ છગણી અને ઇચ્છા આઠગણી હોય છે. સ્વપ્ન જોવાથી ઊંઘ જીતાતી નથી, કામના દ્વારા સ્ત્રી જીતાતી નથી; લાકડાથી અગ્નિ સંતોષાતો નથી, દારૂથી તરસ બુઝાતી નથી. સ્ત્રીઓમાં કામના ઉદ્દીપન પોષક ભોજન, માંસ, મદિરા, સુગંધિત દ્રવ્યો, સુંદર વસ્ત્રો અને મોહક હારથી થાય છે. ચસ્તિત્વ હોવા છતાં, સ્ત્રીના મનમાં કામના ઉદ્ભવે છે; સુંદર પુરુષને જુએ ત્યારે તેની ગર્ભયોનિ હલચલ કરે છે. ભાઈ કે પુત્ર હોય, જો તે સુંદર રીતે શણગારેલા હોય, તો પણ સ્ત્રીના મનમાં આકર્ષણ થાય છે—શૌનક, આ સાચું છે. નદી અને સ્ત્રીનું સ્વભાવ સરખું છે—દુશ્મનાથી મુક્ત અને સ્વતંત્ર રીતે વહે છે; તેમનાં પ્રવાહ અથવા દોષથી, નદી કાંઠો અને સ્ત્રી કુટુંબને નુકસાન કરે છે. નદી કાંઠો ધ્વંસ કરે છે, સ્ત્રી કુટુંબ; બંને સ્વતંત્ર અને રમૂજી રીતે ચાલે છે. અગ્નિ લાકડાથી કદી સંતોષાતો નથી, મહાસાગર નદીઓના જળથી, યમરાજ જીવોથી, અને સ્ત્રીઓ પુરુષોથી કદી સંતોષાતી નથી. વિદ્વાનો, માન પામનાર, મીઠું બોલનાર, ભોગવી ઇચ્છનાર, પુત્રો, જીવન અને કામનાઓ—કોઈ પણ કદી સંતોષ પામતો નથી. રાજા ધન એકત્રિત કરીને, મહાસાગર નદીઓના જળથી, વિદ્વાન બોલીને, અને આંખ રાજાને જોઈને કદી સંતોષ પામતી નથી. જે પોતાના ધર્મમાં સ્થિર રહે છે, શાસ્ત્ર અને પત્ની પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે અને અતિથિનું સન્માન કરે છે—એવા પુરુષને ઘર બેઠા જ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેનું મન સુંદર શણગારેલી સ્ત્રીઓથી પ્રસન્ન થાય છે, જે મહેલો ઉપર રહે છે—તેને સદ્ગુણો દ્વારા સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. સ્ત્રીઓને દાન, માન, સત્ય, વય, શસ્ત્રો કે શાસ્ત્ર દ્વારા કદી જીતાવી શકાતી નથી. જ્ઞાન, ધન, પર્વત, કામના અને ધર્મ—આ બધું ધીરે ધીરે પ્રાપ્ત થાય છે. દેવોની પૂજા, બ્રાહ્મણોને દાન, ગુણવત્તાયુક્ત જ્ઞાન અને સાચો મિત્ર—આ બધું શાશ્વત છે. જે બાળકોમાં અભ્યાસ નથી કરતા, યુવાનીમાં ધન અને પત્ની વિના રહે છે—એવા લોકો દયાની દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ મનુષ્ય રૂપે પશુ સમાન છે. શાસ્ત્રનો વિદ્યાર્થી ખોરાક કે પાઠમાં મન ન લગાવે, પણ ગરૂડની જેમ દૂર દૂર સુધી જ્ઞાન મેળવવા જાય. જે બાળકપણમાં અભ્યાસ નથી કરતા અને યુવાનીમાં કામના કે ધન ગુમાવે છે—તે વૃદ્ધાવસ્થામાં ઉપેક્ષિત અને દુઃખી રહે છે, જેમ શિયાળામાં કમળ સુકાઈ જાય છે. ચર્ચા અને તર્કમાં સ્થિરતા નથી, શાસ્ત્રો વિભાજિત છે, અને કોઈ ઋષિ એવો નથી કે જેના મતનો વિરોધ થયો નથી; ધર્મનું સત્ય ગુફામાં છુપાયેલું છે—મહાન લોકો જે માર્ગે ગયા છે, તે જ અનુસરો. મનુષ્યના મનને તેના દેખાવ, હાવભાવ, ચાલ, ક્રિયા, વાણી અને આંખ-મુખના ફેરફારથી ઓળખી શકાય છે. ક્યારેક કંઈ બોલ્યા વિના પણ બુદ્ધિમાન અર્થ સમજી જાય છે; કારણ કે હાવભાવ સમજવું જ બુદ્ધિનું ફળ છે. બોલેલું અર્થ તો પશુઓ પણ સમજી લે છે; ઘોડા-હાથી પણ સંકેતથી કામ કરે છે. જે ધનથી વિમુખ થાય, તેને તીર્થયાત્રા કરવી જોઈએ; જે સત્યથી વિમુખ થાય, તેને રૌરવ નર્ક જવું પડે; યોગથી વિમુખ થયા પછી સત્યમાં સ્થિરતા શોધવી; અને રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી શિકાર કરવું. સુતજી આગળ કહે છે: જો કોઈ સ્થાયી વસ્તુને છોડીને અસ્થાયી પાછળ દોડે, તો એ સ્થાયી પણ ગુમાવે છે અને અસ્થાયી તો પહેલેથી જ ગુમાવેલું હોય છે. જે માણસ પાસે બોલવાની શક્તિ નથી, તેના માટે જ્ઞાન એ ડરપોકના હાથમાં શસ્ત્ર સમાન છે; જેમ અંધ માણસ માટે સુંદર પત્ની આનંદદાયક નથી, તેમ જ્ઞાન પણ તેને સુખ આપતું નથી. ખોરાકમાં ખાવાની શક્તિ છે, યોગ્ય સ્ત્રીમાં ભોગની શક્તિ છે, ધનમાં દાન કરવાની શક્તિ છે; તુચ્છ માણસ માટે તપસ્યા ફળ આપતી નથી. અગ્નિહોત્રથી વેદ ફળ આપે છે, સારા વર્તનથી શુભ ફળ મળે છે, પત્નીથી આનંદ અને પુત્રો મળે છે, ધનથી ભોગ અને દાન થાય છે. વિદ્વાન પુરુષે સારા કુટુંબમાંથી—even જો સુંદર ન હોય—પત્ની પસંદ કરવી જોઈએ; પણ ખરાબ કુટુંબમાંથી—even જો સુંદર હોય—કદી નહીં. દુર્ભાગ્ય સાથે જોડાયેલું ધન શું કામનું? કોણ સાપના મસ્તકમાંથી રત્ન લઈશે? યજ્ઞના અવશેષ, સારા કુટુંબમાંથી વરરાજા, બાળકમાંથી પણ સુંદર વાણી, અશુદ્ધ વસ્તુમાંથી સોનુ, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ રત્નરૂપ સ્ત્રી—આ બધું સ્વીકારવું જોઈએ. ઝેરમાંથી અમૃત, અશુદ્ધમાંથી સોનુ, નિકૃષ્ટમાંથી ઉત્તમ જ્ઞાન અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ રત્નરૂપ સ્ત્રી—આ બધું લેવું યોગ્ય છે. ક્યારેય રાજા સાથે મિત્રતા ન કરવી, ન તો ઝેર વિના સાપ પર વિશ્વાસ રાખવો; જ્યાં સ્ત્રીઓ જન્મે છે, ત્યાં સંપૂર્ણ શુદ્ધ કુટુંબ નથી. કુટુંબમાં ભક્તિપૂર્વકના પુત્રને, અભ્યાસમાં પંડિતને, સંકટમાં શત્રુને, અને ધર્મમાં પ્રિયજનને સ્થાન આપવું જોઈએ. દાસ અને આભૂષણોનું ઉપયોગ યોગ્ય સ્થળે કરવું જોઈએ; શિરોમણિ કદી પગ પર સુંદર લાગતું નથી. શિરોમણિ, મહાસાગર, અગ્નિ, નિર્ભેદ આકાશ કે પૃથ્વીના રાજા—પગ પર મુકાય તો તે અજ્ઞાનતાનું પરિણામ છે. ફૂલોના ગૂંચથી જેમ માત્ર બે પરિણામ હોય છે—લોકોના શિરે કે જંગલમાં જમીન પર—એ જ રીતે મહાન આત્માઓનું પણ છે. સોનાના આભૂષણ માટે યોગ્ય રત્ન જો સીસામાં જોડી દેવામાં આવે, તો તે ચુપચાપ રહે છે, તેજ આપતું નથી; તે તેને જ અનુસરે છે, જે તેને જ્યાં મૂકે છે. ઘોડા, હાથી, લોખંડ અને લાકડું, પથ્થર, કપડાં—આ બધામાં મોટો ફરક છે; એ જ પ્રમાણે સ્ત્રી, પુરુષ અને પાણીમાં પણ છે. જે સ્થિર સ્વભાવ ધરાવે છે, તેને તમામ દોષો વ્યથિત કરી શકે નહીં; જેમ અગ્નિની જ્યોત—even દુષ્ટો દબાવે—કદી નીચે નહીં જાય. આ રીતે, મહાન ઋષિઓએ જીવનના વિવિધ પાસાંઓ વિશે જે જ્ઞાન આપ્યું છે, તે માનવ જીવનને યોગ્ય માર્ગે દોરી શકે છે, જો આપણે તેને હૃદયપૂર્વક સ્વીકારીને અનુસરીએ.