ગરુડપુરાણમ્

એક વાર વિદ્વાન સુતજી મહારાજે શિષ્યોને જીવનના ધર્મ અને નૈતિકતાના મૂળ તત્વો સમજાવ્યા. તેઓએ કહ્યું, “કોઈ જન્મથી અંધ, બહેરો કે મૂગ હોય, તો તેના મૃત્યુની જાણ કરવીમાં કોઈ દોષ નથી. સ્ત્રીના પતિ ગુમ થયેલ, મૃત્યુ પામેલ, સંન્યાસ લીધેલ, નિર્બળ, અથવા પતિત હોય, તો અશુદ્ધિ ઊભી થાય છે. અને જ્યારે પતિ પાંચ પ્રકારની આપત્તિઓમાં ગુમ થાય, ત્યારે સ્ત્રી માટે બીજું પતિ નિર્ધારિત છે. જો સ્ત્રી પતિ સાથે મૃત્યુ પામે, તો તેના શરીર પર જેટલા વાળ હોય, એટલા વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગમાં વસે છે. કોઈ પુરુષને કૂતરા કે આવા પ્રાણીઓએ કાટbite લીધું હોય, તો તે ગાયત્રી મંત્રના જપથી શુદ્ધ થાય છે. અને બ્રાહ્મણને દુનિયાની આગથી દાઝવામાં આવે કે ચંડાલો વગેરે દ્વારા મૃત્યુ આવે, તો તે અગ્નિથી યુક્ત ગણાય છે. તેના હાડકાંને દૂધથી ધોઈ, પોતાના અગ્નિમાં મંત્રો સાથે દાહ કરવી જોઈએ; જો વિદેશમાં મૃત્યુ થાય, તો કુશ ઘાસથી પुतળું બનાવીને દાહ કરવું. પોતાના વિધિમાં, કાળાં મૃગચર્મ પાથરી, છસો પલાશ પાંદાં રાખવા, શમીની ડાળી લિંગ પાસે, અને નીચલા અગ્નિ-મંથન દંડ વૃશણ પાસે મૂકવી. જમણા હાથમાં ઓખળ, ડાબા હાથમાં ખાંખરો—ખાંખરો બાજુએ અને ઓખળ પાછળ. છાતી પર પથ્થર, મોઢામાં ભાત, ઘી, અને તલ; કાનમાં છાંટવાની ચમચી, આંખમાં ઘી-ચમચી. કાન, આંખ, મોઢું અને નાકમાં સોનાની ટુકડીઓ રાખવી. અગ્નિહોત્ર સાધનોના ઉપયોગથી બ્રહ્મલોકનો માર્ગ મળતો છે. ઘીનો હવન કરીને કહેવું: ‘આ સ્વર્ગલોક માટે, સ્વાહા’—હંસ, સારસ, ક્રૌંચ, ચક્રવાક અને કુક્રુટ પક્ષીઓ માટે. મયરા, રામ અથવા બકરો મારનાર એક દિવસ-રાતમાં શુદ્ધ થાય છે; પક્ષી મારનાર પણ એક દિવસ-રાતમાં શુદ્ધ થાય છે. ચતુષ્પદ પ્રાણી માર્યા પછી એક દિવસ-રાત સુધી જપ કરવો; શૂદ્રને માર્યા પછી ક્રિચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત, વૈશ્યને માર્યા પછી અતિક્રિચ્છ્ર, ક્ષત્રિય માટે ચાંદ્રાયણ, અને બ્રાહ્મણ માટે બેવીસ કે ત્રેવીસ દિવસનું પ્રાયશ્ચિત કરવું. પછી સુતજી કહે છે: “હવે હું અર્થશાસ્ત્ર અને અન્ય ગ્રંથોમાંથી સાક્ષાત ધર્મનું સાર જણાવું છું, જે રાજાઓ અને અન્ય લોકો માટે લાભદાયી, પુણ્યદાયી, લાંબુ આયુષ્ય, સ્વર્ગ અને વધુ આપે છે. સફળતા ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ સદા સજ્જનોની સંગત કરવી જોઈએ; દુર્જનોની સંગતથી ક્યારેય કલ્યાણ થતું નથી. વ્યર્થ વાતચીત, દુર્જનોને જોવું, મિત્ર સાથે ઝઘડો, અને દુશ્મન સેવા કરનાર સાથે ઘનિષ્ઠતા ટાળવી. વિદ્વાન પણ મૂર્ખ શિષ્યને શિક્ષણ આપવાથી, દુષ્ટ પત્ની રાખવાથી, કે દુર્જનોની સંગતથી નષ્ટ થાય છે. દૂરથી ટાળવા: બાળબ્રાહ્મણ, યુદ્ધમાંથી ભાગી ગયેલો ક્ષત્રિય, મૂર્ખ વૈશ્ય, અને શૂદ્ર જે પત્રો જાણે છે. યોગ્ય સમયે દુશ્મન સાથે શાંતિ, અને યોગ્ય સમયે મિત્ર સાથે વિવાદ—વિદ્વાન સમય પ્રમાણે ચાલે છે. સમય બધા જીવોને પકવતો અને પાછો ખેંચે છે; જ્યારે બધા સૂઈ જાય, ત્યારે સમય જાગે છે—સમયને કોઈ પાર નથી. સમયથી શક્તિ જાય છે; સમયથી તે ગર્ભમાં રહે છે; સમય સૃષ્ટિ કરે છે અને પાછી ખેંચે છે. સમય હંમેશાં સૂક્ષ્મ ચાલે છે અને તેને દ્વિધા માનવામાં આવે છે: તેના સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ ગતિથી. બૃહસ્પતિએ ભગવાન ઈન્દ્રને નીતિનું સાર કહ્યું, જેના દ્વારા ઈન્દ્ર સર્વજ્ઞ થયા, દૈતોનો વિનાશ કર્યો અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. રાજાઓ, ઋષિઓ, અને બ્રાહ્મણોએ દેવો અને વિદ્વાન પુરોહિતોની પૂજા કરવી; અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરવો, જે મહાપાપ નાશ કરે છે. શ્રેષ્ઠ લોકોની સંગત, વિદ્વાનો સાથે સંવાદ, અને લોભમુક્ત મિત્રતા—એવાં લોકો ક્યારેય નષ્ટ થતા નથી. ક્યારેય પરનિંદા, પરલાભ માટે કાર્ય, ઉપહાસ, પરસ્ત્રી ઇચ્છા, કે પરના ઘરમાં વસવું નહીં. પરાયે પણ સહાય કરે, તો મિત્ર છે; અને સંબંધીએ હાનિ કરે, તો અજાણ્યા છે. શરીરમાં ઊપજતી બીમારી દુશ્મન છે, અને જંગલની ઔષધી મિત્ર છે. જે તમારા હિત માટે કાર્ય કરે, એ મિત્ર છે; જે પોષણ આપે, એ પિતા છે; જે વિશ્વાસપાત્ર હોય, એ સાચો મિત્ર છે; જ્યાં વસવું શક્ય છે, એ સાચી ભૂમિ છે. જે આજ્ઞાકારી હોય, એ દાસ છે; જે બીજ ઉગે, એ સાચું બીજ છે; જે સ્ત્રી મીઠા બોલે, એ પત્ની છે; જે પુત્ર જીવતો હોય, એ પુત્ર છે. જે ગુણ ધરાવે છે, એ જીવે છે; જે ધર્મ ધરાવે છે, એ જીવે છે; પણ જે ગુણ અને ધર્મથી વિનમ્ર છે, તેનું જીવન નિરર્થક છે. પત્ની એ છે, જે ઘરકામમાં નિપુણ, મીઠા બોલે, પતિને જીવન સમાન માને, અને પતિમાં સમર્પિત રહે. એ હંમેશાં સ્નાન કરેલી, સુગંધિત, મીઠા બોલે, ઓછું ખાય, ઓછું બોલે, અને શુભ લક્ષણોથી સજ્જ રહે છે. એ સદાય ગુણમાં સમૃદ્ધ, પતિમાં નિરંતર સમર્પિત, મીઠા બોલે, અને યોગ્ય સમયે સંમિલન ઇચ્છે છે. એવી ગુણવતી પત્ની ઘરનું સૌભાગ્ય વધારી આપે છે; અને જેની પત્ની આવી હોય, એ પુરુષ મનુષ્યોમાં ઈન્દ્ર સમાન છે. પણ જે પત્ની કુરુપ આંખવાળી, અશુદ્ધ, ઝઘડાળુ, અને સદાય વિવાદ કરે, એ વૃદ્ધાવસ્થા છે—એ વૃદ્ધ નથી, પણ સાચી વૃદ્ધાવસ્થા છે. જે બીજાની ઇચ્છા રાખે, બીજાના ઘરમાં રહેવા ઈચ્છે, દુષ્ટ કાર્ય કરે, અને નિર્લજ્જ હોય, એ પણ વૃદ્ધાવસ્થા છે. પત્ની જે ધર્મ જાણે, પતિનું અનુસરણ કરે, અને થોડામાં સંતોષ રાખે, એ પ્રિય છે—માત્ર પ્રિય નહીં, પણ સાચી પ્રિય છે. દુષ્ટ પત્ની, છેતરપિંડી મિત્ર, જવાબ આપતો દાસ, અને ઘરમાં સાપ—આ ચોક્કસ મૃત્યુ છે. દુષ્ટોની સંગત ટાળો, સજ્જનોની સંગત શોધો, દિવસ-રાત પુણ્યકર્મ કરો, અને હંમેશાં અસ્થિરતાનું સ્મરણ રાખો. જે સ્ત્રી સાપ જેવી, કાળી, ઉગ્ર, લાલ આંખવાળી, વાઘ જેવી, ગુસ્સામાં ભયાનક ચહેરાવાળી, કાગડા જેવી તીખી જીભવાળી, અને ક્રૂર હોય—એવી સ્ત્રી, કપટકલા જાણે, બીજાના ઘરમાં ભટકે, મન અસ્વસ્થ અને પ્રેમ વિનમ્ર હોય, એની સેવા ન કરવી. ક્યારેક બાળકમાં શક્તિ, ક્યારેક અકૃતજ્ઞમાં ગુણ, અને સોનામાં શતગણી અગ્નિ; ક્યારેક દુરદૈવથી વેશ્યામાં કામ ઉઠે, ક્યારેક નહીં. કોણ સ્થિર રહી શકે, જ્યારે ઘરમાં સાપ દેખાય, જ્યારે બીમારી સારવારને ન માને, કે જ્યારે શરીર બાળપણ કે વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય—આ બધું સમયના નિર્ધારિત સમયે થાય છે.” આ રીતે સુતજી મહારાજે જીવનના કડવા અને મધુર સત્ય, ધર્મ અને નૈતિકતાનું સરલ, ઉષ્મા અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણન કર્યું.