ગરુડપુરાણમ્

કલા-કારગરો, વૈદ્યો, સ્ત્રી-પુરુષ દાસો, સેવકો, અગ્નિધારી, વેદજ્ઞ અને રાજાઓ તત્કાળ પવિત્ર ગણાય છે. માતા જન્મ પછી દસ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે, જ્યારે પિતા માટે માત્ર સ્નાન કરવું પૂરતું છે; જન્મ સમયે સ્પર્શથી અશુદ્ધિ આવે છે, પણ પાણી છાંટવાથી પિતા શુદ્ધ થાય છે. લગ્ન, ઉત્સવ કે યજ્ઞ દરમિયાન મૃત્યુ કે અશુદ્ધિ આવે તો, પહેલેથી નક્કી કરેલા કાર્યો સિવાય અન્ય બધું ટાળવું જોઈએ. મૃત્યુથી અશુદ્ધિ દૂર થાય છે; લોકો માટે જન્મ પણ મૃત્યુ જેવો જ ગણાય છે. ગાય ચોરી કે આવું કોઈ દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામનાર માટે માત્ર એક રાત્રિ સુધી જ અશુદ્ધિ રહે છે. અનાથનું દેહ વહન કરવાથી પ્રાણાયામથી શુદ્ધિ થાય છે, જ્યારે મૃત્યુ પામેલા શૂદ્રનું દેહ વહન કરવાથી ત્રણ રાત્રિ સુધી અશુદ્ધિ રહે છે. આત્મહત્યા, ઝેર, અંધકાર કે સાપદંશથી મૃત્યુ પામનાર માટે કોઈ વિધિ નથી. સાપથી અથવા કીડા-દંશથી મૃત્યુ પામેલી ગાયને સ્પર્શવાથી કઠિનતાથી શુદ્ધિ મળે છે. યૌવનમાં નિર્દોષ પતિને છોડી દેનારી સ્ત્રીને સાત જન્મ સુધી સ્ત્રી તરીકે જન્મ મળે છે અને વારંવાર વિધવા થવું પડે છે. બાળહત્યા કરનાર, અવિધિ પુરુષો પાસે જનાર કે અયોગ્ય વર્તન કરનારી સ્ત્રી 'સૂકરી' કહેવાય છે; આવા પાપી સ્ત્રીઓ અને જે અવિધિ પુરુષો સાથે સંબંધ રાખે છે, તેમને જળક્રિયા (પિંડદાન)નો અધિકાર રહેતો નથી. પિતાના દેહમાંથી કે પિતાની જમીનથી જન્મેલા પુત્રો પિતાને પિંડ અર્પણ કરે છે; દત્તક પુત્ર અને પુત્રી માટે શુદ્ધિ મેળવવી દુષ્કર છે. કૂબડ, વામન, નપુંસક, તુચ્છબુદ્ધિ કે તૂટક બોલનાર માટે દાતા અને યજમાનને કઠિન તપ કરવું જોઈએ, તેમજ ચાંદ્રાયણ વ્રત પણ કરવું જોઈએ. જન્મથી અંધ, બેહરા કે મૂંગા વ્યક્તિના મૃત્યુની જાણ કરવાથી કોઈ દોષ નથી. પતિ ગુમ, મૃત્યુ પામે, સંન્યાસ ધરે, નપુંસક બને કે પતિત થાય તો સ્ત્રી માટે અશુદ્ધિ થાય છે. પાંચ પ્રકારની આપત્તિમાં પતિ ગુમ થાય તો સ્ત્રીને બીજો પતિ સ્વીકારવાનો અધિકાર છે. જે સ્ત્રી પતિ સાથે જ મૃત્યુ પામે છે, તે પોતાના શરીર પર જેટલા વાળ હોય તેટલા વર્ષ સ્વર્ગમાં રહે છે. કૂતરા કે આવા પ્રાણી દંશથી પીડિત પુરુષ ગાયત્રી જપથી શુદ્ધ થાય છે; બ્રાહ્મણ જો અગ્નિથી દાઝાય અથવા વિદ્વંસકોના હાથે મૃત્યુ પામે તો તે અગ્નિધારી ગણાય છે. મૃતકના હાડકાં દૂધથી ધોઈ, પોતાના અગ્નિમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે દહન કરવું; વિદેશમાં મૃત્યુ પામે તો કુશાનું પুতળું બનાવી તેને દહન કરવું. કાળી મૃગચર્મ પર છસો પલાશના પાન પાથરી, શમીની ડાળી અંગ પર, તળની લાકડી અંગસ્થાને મૂકવી. જમણા હાથમાં મૂસળ, ડાબા હાથમાં ઓખળી, ઓખળી બાજુએ અને મૂસળ પાછળ રાખવું. છાતી પર પથ્થર, મોઢામાં અન્ન, ઘી અને તલ, કાનમાં અંજની અને આંખે ઘીનું ચમચું મૂકવું. કાન, આંખ, મોઢું અને નાકમાં સોનાની ટુકડીઓ મૂકવી; અગ્નિહોત્રના સાધનો વડે બ્રહ્મલોકમાં ગમન થાય છે. ઘી અર્પણ કરીને 'સ્વર્ગલોક માટે સ્વાહા' કહેવું અને હંસ, સારસ, ક્રૌંચ, ચક્રવાક અને કુક્રુટ પક્ષીઓ માટે પણ અર્પણ કરવું. માયૂર, મેષ, બકરા કે પક્ષી મારવાથી એક દિવસ-રાત્રિમાં શુદ્ધિ મળે છે. ચતુષ્પદ પ્રાણીને મારીને પણ એક દિવસ-રાત્રિમાં શુદ્ધિ થાય છે; શૂદ્રને મારીને કૃચ્છ્ર વ્રત, વૈશ્યને મારીને અતિકૃચ્છ્ર, ક્ષત્રિયને ચાંદ્રાયણ, અને બ્રાહ્મણને બાવીસ અથવા ત્રીસ દિવસનું તપ કરવું જોઈએ. સૂત કહે છે: હવે હું નીતિનું સારતત્વ કહું છું, જે અર્થશાસ્ત્ર વગેરે ગ્રંથોમાંથી લેવામાં આવ્યું છે અને રાજાઓ તથા અન્ય માટે કલ્યાણકારી, આયુષ્ય, સ્વર્ગ અને પુણ્યદાયક છે. સફળતા ઇચ્છનાર પુરુષે હંમેશા સજ્જનોની સંગત કરવી જોઈએ; દુર્જનોની સંગતિથી ક્યારેય કલ્યાણ થતું નથી. અનાવશ્યક વાતચીત, દુર્જન દર્શન, મિત્ર સાથે ઝઘડો અને શત્રુની સેવા કરનાર સાથે નિકટતા ટાળવી જોઈએ. મૂર્ખ શિષ્યને શિક્ષણ આપવાથી, દુષ્ટ પત્નીને રાખવાથી અથવા દુર્જનોની સંગતિથી વિદ્વાન પણ નાશ પામે છે. બાળ બ્રાહ્મણ, યુદ્ધમાંથી ભાગનાર ક્ષત્રિય, મૂર્ખ વૈશ્ય અને પઠન જાણતો શૂદ્ર—આ બધાને દૂરથી ટાળવા જોઈએ. યોગ્ય સમયે શત્રુ સાથે સંધિ, અને યોગ્ય સમયે મિત્ર સાથે વિગ્રહ કરવો; વિદ્વાન પુરુષ સમયાનુસાર વર્તે છે. સમય સર્વ પ્રાણીઓને પકવે છે અને પાછા ખેંચી લે છે; સર્વે સુઈ જાય ત્યારે પણ સમય જાગે છે, કારણ કે સમય અપરાજિત છે. સમય જ પૌષ્ટિકતા આપે છે, સમય જ ગર્ભમાં રહે છે, સર્જન કરે છે અને પછી વિલય કરે છે. સમય હંમેશા સૂક્ષ્મ રીતે ગતિ કરે છે અને તે અહીં દ્વિધા છે—સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ. બૃહસ્પતિએ દેવાધિદેવને જે નીતિનું સાર આપ્યું હતું, તેને અનુસરી ઇન્દ્રે સર્વજ્ઞ બની દૈત્યોનું સંહાર કર્યું અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું. રાજાઓ, ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોએ દેવતાઓ અને વિદ્વાન પુરોહિતોની પૂજા કરવી જોઈએ; અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરવો જોઈએ, જે મહાપાપોનો નાશ કરે છે. શ્રેષ્ઠજનોની સંગતિ, વિદ્વાનો સાથે સંવાદ અને લોભરહિત મિત્રતા ધરાવનાર કદી નાશ પામતા નથી. ક્યારેય પરનિંદા, પરહિત કાર્ય, ઉપહાસ, પરસ્ત્રી અભિલાષા કે પરઘરમાં નિવાસ કરવો નહીં. અજાણ્યા પણ ઉપકારી મિત્ર છે, અને હાનિકારક સગો પણ અજાણ્યો છે; શરીરમાં ઉદ્ભવતી રોગી દુશ્મન છે, અને જંગલની ઔષધી મિત્ર છે. જે કલ્યાણ કરે તે મિત્ર છે; જે પોષણ આપે તે પિતા છે; જેમાં વિશ્વાસ છે તે સાચો મિત્ર છે; જ્યાં વસવું થાય તે જગ્યા છે. જે આજ્ઞાકારી છે તે દાસ છે; જે બીજ ઉગે તે સારું બીજ છે; જે મૃદુભાષી છે તે પત્ની છે; જે જીવંત છે તે પુત્ર છે. જેમાં ગુણ અને ધર્મ છે તે જ જીવંત છે; ગુણ અને ધર્મ વિહિનનું જીવન નિષ્ફળ છે. જે ઘરકામમાં નિપુણ, મૃદુભાષી, પતિને પ્રાણ સમાન માને અને પતિવ્રતા છે, એ જ સ્ત્રી છે. જે હંમેશા સ્નાન કરે છે, સુગંધિત છે, મૃદુભાષી છે, ઓછી વાણી અને ઓછી ભોજન કરે છે, અને શુભ લક્ષણોથી સજ્જ છે—એ જ સાચી પત્ની છે.