ગરુડપુરાણમ્

એક વાર, પુરાણમાં વર્ણવાયેલા આચારકાંડના એક અદ્ભુત અધ્યાયમાં, હીરા અને અન્ય રત્નોની પરીક્ષા અને ગુણો વિશે વિશેષ વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. કહેવાય છે કે જે વ્યક્તિ હંમેશાં તીક્ષ्ण ટોચવાળો, નિઃદોષ, spotless અને સર્વ દોષથી મુક્ત વજ્ર (હીરો) શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાના શરીર પર ધારણ કરે છે, તેને સાપ, અગ્નિ, ઝેર, વાઘ, ચોર, પાણી અને અન્ય અનેક સંકટો ક્યારેય નુકસાન કરી શકતા નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ દોષમુક્ત વજ્ર, જેનું વજન વીસ ચોખાના દાણાં જેટલું હોય, ધારણ કરે, તો તેને વિશેષ લાભ મળે છે. જો એ વજનમાં ત્રીજું, અર્ધું, ચોથું, ત્રીસ કે તેર જેટલું ઓછું હોય, તો તે અર્ધ ગુણવત્તાવાળા હીરા ગણાય છે. હીરાના મૂળ મૂલ્ય માટે પુરાણમાં બાર ચોખાના દાણાં જેટલું વજન નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. છતાં, હીરા ધારણ કરવાની પદ્ધતિ માત્ર વજનના દાણાંથી જ નક્કી થતી નથી. સર્વ ગુણોથી સંપન્ન હીરા તો પાણી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. પણ જો તેમાં થોડો પણ દોષ હોય—દૃશ્યમય કે અદૃશ્ય—even slight flaw—તો તે દોષિત ગણાય છે. દોષ સ્પષ્ટ, નાના કે મોટા, બહુ કે ઓછા હોય, તો પણ તે દેખાય છે. જો હીરાની શણગારમાં સ્પષ્ટ દોષ દેખાય, તો પણ તે દોષિત ગણાય છે. હીરા, જે શરૂઆતમાં સર્વ ગુણોથી ભરી હોય, પણ પછી શણગારવામાં દોષ પામે, તો તે પણ દોષિત ગણાય છે. એક સ્ત્રી, જો ઉત્તમ પુત્રના જન્મની ઇચ્છા રાખતી હોય, તો—even if it is of high quality—તે હીરા પહેરવું નહીં જોઈએ. લોહ, લાલ સ્પિનેલ અને હેસોનાઈટથી કુશળ લોકો હીરાની નકલી નકલ બનાવે છે. આવા હીરાની પરીક્ષા માટે ક્રિસ્ટલ, કોરંડમ અને વ્હેટસ્ટોનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. સાચો હીરો એ બધાને ઘસી શકે છે, પણ એમાંથી કોઈ તેને ઘસી શકતું નથી. નકલી હીરાની સ્થિતિમાં, નિષ્ણાતો તેના વિપરીત વર્ણન કરે છે. સાચો હીરો માત્ર બીજા હીરાથી જ ઘસી શકે છે, બીજાંથી નહીં. શણગારેલા હીરામાં, તેના તેજ ઉપર તરફ ઉઠતું નથી; જ્યારે બાજુથી ઘસવામાં આવે, તો બાજુ પર અસર થાય છે. જો હીરાની ટોચ તૂટી હોય, દાગ, લીટી કે રંગ બદલાયેલો હોય, તો પણ, જો રાજા એવા હીરાને ધારણ કરે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી હોય, તો તે pleasing ગણાય છે. આ રીતે હીરા અને અન્ય રત્નોની પરીક્ષા અને ગુણોનું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે—આચારકાંડના પ્રથમ વિભાગના મહાપુરાણ શ્રી ગરુડમાં, ‘હીરા અને અન્ય રત્નોની પરીક્ષા’ નામના અધ્યાયનું અંત થાય છે. પછી, અદ્ભુત મણિ—મોતી—વિશે કહેવામાં આવે છે: મોતી હાથી, વાદળ, વાંદરા, શંખ, માછલી, સાપ, શંખપાતી, અને વાંસમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમા, મણિના મૂળ સ્ત્રોત માત્ર એક જગ્યામાં નિશ્ચિત થાય છે. ચામડી, મીઠું, સાપ, વ્હેલ, શંખ અને વાંદરા—આમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મોતી પણ છે. આઠ પ્રકારના મોતી નિષ્ણાતો દ્વારા જાણીતા છે. શંખમાંથી ઉત્પન્ન મોતી, તેના મૂળ રંગમાં હોય છે, મોટાં અને pleasing, ગોળ આકાર ધરાવે છે. 'કંબવ:' તરીકે ઓળખાતા મોતી શ્રેષ્ઠ શંખની વંશમાં આવે છે, bowstring-mouth touchથી. એમાં ગોળ, ફિક્કા રંગ અને તેજ વગરના મોતી ઉત્પન્ન થાય છે. જળજન્તુઓના મોઢામાં પણ મોતી ઉત્પન્ન થાય છે; એ માછલીઓ સમુદ્રના મધ્યમાં વસે છે. ક્યારેક, જમીનના કેટલાક સ્થળોએ વાંદરા જેવા મોતી ઉત્પન્ન થાય છે, જે અદ્ભુત ગણાય છે. વાંસમાંથી મોતી દિવ્ય લોકોની પ્રસન્નતા માટે ઉત્પન્ન થાય છે, સામાન્ય જગ્યાઓમાં નહીં. એ મોતી perfectly washed ચાંદી જેવું તેજ ધરાવે છે, અને તલવારની ધાર જેટલી તેજસ્વી છે. ઉત્તમ લાવણ્યથી ભરપૂર, એ મોતી સાપના માથામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે વિશાળ રક્ષણ યજ્ઞ થાય, તો એ મહેલની છત પર કરવામાં આવે છે. આકાશમાં ખજાનાં લટકતાં હોય છે, વાદળના ભારથી વળેલા. જો સાપના માથામાંથી ઉત્પન્ન મોતી સાપના ફણામાં જ રહે, તો એ અન્યથી નુકસાન પામે છે. એનો તેજ સર્વ દિશાઓમાં ફેલાય છે, સૂર્ય જેવો, અને એનું ગોળાકાર આકાશમાં પ્રકાશિત હોય છે. જેમ એ દિવસમાં તેજસ્વી રહે છે, તેમ રાતના ઘન અંધકારમાં પણ પ્રકાશ આપે છે. એ મોતીનું મૂલ્ય નક્કી કરી શકાય તેમ નથી—even if the whole earth were filled with gold. આ રીતે, હીરા અને મોતીની વિશેષતા, ગુણ, અને પરીક્ષા વિશે પુરાણમાં વિશદ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.