ગરુડપુરાણમ્

ગરુડ પુરાણના પવિત્ર અર્ચા ખંડમાં, શાસ્ત્રોક્ત જ્યોતિષ વિધાન વિશે વિશદ વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં કહેવામાં આવે છે કે વૃષભ, કુંભ અને વૃશ્ચિક – આ ત્રણ રાશિઓ સ્થિર રાશિઓ છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્યે દ્વિભાવ રાશિઓમાં પોતાના કાર્ય કરવું જોઈએ. દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા અથવા લગ્ન જેવા શુભ કાર્ય પણ દ્વિભાવ રાશિઓમાં કરવાથી શુભ ફળ મળે છે. આગળ શાસ્ત્ર કહે છે કે બીજા, સાતમા અને બારમા તિથિઓ શુભ ગણાય છે, હે વૃષધ્વજ! જ્યારે ચોથ, નવમ, રિક્ત અને ચૌદસ તિથિઓ ટાળવા જેવી છે. કાર્ય માટે રાશિના ગુણો પણ મહત્વના છે: ચાલતી, શુભ, ગુરુ, ઝડપી, મૃદુ, શુક્ર, સૂર્ય તથા સ્થિર – આવા ગુણો રાશિમાં જોવામાં આવે છે. મુસાફરી માટે ચાલતી અને ઝડપી રાશિ શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે પ્રવેશ માટે મૃદુ અને સ્થિર રાશિ શ્રેયસ્કર છે. રાજ્યાભિષેક અને અગ્નિ સંસ્કાર માટે ખાસ કરીને સોમવાર શુભ ગણાયો છે. સેના પર આદેશ, યુદ્ધમાં પરાક્રમ અને શસ્ત્ર અભ્યાસ માટે મંગળવાર અનુકૂળ છે. અધ્યયન, દેવપૂજા અને વસ્ત્ર-આભૂષણ ધારણ કરવા માટે ગુરુવાર શ્રેષ્ઠ છે. સ્થાપના, નવાં ઘરમાં પ્રવેશ અને હાથી બાંધવા માટે શનિવાર શુભ છે. આ રીતે, આ અધ્યાયના અંતે કહેવાયું છે કે અર્ચા ખંડના જ્યોતિષ વિજ્ઞાનમાં 'લગ્ન, ઘટી અને માપન નિર્ધારણ' અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી ભગવાન શંકરને સંક્ષિપ્ત રૂપે પુરુષ અને સ્ત્રીના લક્ષણો જણાવવામાં આવે છે. જેમ કે, જેણે આંગળીઓ નજીક-નજીક હોય, તાંબાઈ નખ હોય, સુંદર પગની ગાંઠ અને સ્પષ્ટ ન દૃશ્યાયેલી નસો હોય – તે શુભ લક્ષણ છે. જ્યારે વિકૃત અથવા ફિકાશ નખ, વાંકા અને ઊંચા નસો, આવા લક્ષણો ગરીબી અને દુઃખનું સંકેત આપે છે. રાજાઓ અને મહાન આત્માઓના વાળના મૂળમાં એક જ વાળ હોય છે, જ્યારે ત્રણ વાળ ગરીબી દર્શાવે છે. ઘૂંટણમાં માંસ ન હોય તો રોગની શક્યતા વધારે છે. જાડું અંગ ગરીબીનું અને એક વૃશણ દુઃખનું કારણ બને છે. લટકતા વૃશણવાળા મનુષ્યે ટૂંકું આયુષ્ય, ધનવિહિનતા અને દુર્ભાગ્ય ભોગવે છે. જેનો મૂત્ર અવાજ વિના થાય છે, તે રાજા બને છે; અવાજ સાથે હોય તે રાજા નથી. સાપ જેવા પેટવાળો ગરીબ બને છે; આયુષ્ય હથેળીની રેખાઓ પરથી જાણી શકાય છે. જે મનુષ્ય સુખી અને પુત્રવાન હોય તે સाठ વર્ષ જીવે છે. એક રેખા કાન સુધી પહોંચે તો એનો આયુષ્ય સો વર્ષ હોય છે; બે રેખા સિત્તેર વર્ષ, ત્રણ રેખા સાઠ વર્ષ, ઓછા રેખાવાળા ચાળીસ વર્ષ જીવે છે. માથા પર ત્રિશૂલ કે ભાલા જેવી રેખા હોય તો વિશિષ્ટ ફળ મળે છે. આયુષ્ય રેખા માધ્યમ અને તर्जની વચ્ચે હોય છે. જ્ઞાન રેખા અંગૂઠેથી શરૂ થાય છે. આયુષ્ય રેખા નાની આંગળી પાસે જઈને ત્યાં પ્રવેશ કરે છે. હથેળીની રેખા મનુષ્યના આયુષ્યનું દર્શન કરાવે છે. જો એ રેખા નાની આંગળી પરથી મધ્યમા સુધી જાય છે, તો તે પણ વિશિષ્ટ ગણાય છે. આ રીતે 'શરીર પરના લક્ષણોનું વર્ણન' અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી સ્ત્રીના લક્ષણોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન થાય છે: જેના વાળ વળાંકદાર છે, ચહેરો ગોળ છે, રંગ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને હાથ કમળ જેવા લાલ છે, એવી યુવતી શુભ ગણાય છે. વાળ લહેરિયા હોય, આંખો ગોળ અને ચહેરો પૂનમના ચાંદની જેમ સુંદર હોય, અને તેજ ઉગતા સૂર્ય જેવું હોય – એ પણ શુભ છે. જે સ્ત્રીના હાથે ઘણી રેખાઓ હોય, તેને જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે છે; ઓછી રેખાઓ ધનના અભાવનું સંકેત આપે છે. કર્મમાં એવી સ્ત્રી સલાહકાર હોય છે, ગુણમાં પતિવ્રતા હોય છે અને કાર્યમાં કુશળ હોય છે. જેના હાથે અનકુશ, કુંડળ અથવા ચક્ર જેવી રેખા હોય, તે પણ વિશિષ્ટ ગણાય છે. આ રીતે, ગરુડ પુરાણના આ પવિત્ર અધ્યાયોમાં મનુષ્યના જીવન, શરીરલક્ષણો અને શુભ-અશુભ સમય વિશે વિધાન આપવામાં આવ્યું છે, જેને જાણી જીવનમાં યોગ્ય કાર્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકાય.