ગરુડપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, મહાન ઋષિઓએ નક્ષત્રો અને તિથિઓના દેવતાઓ તથા તેમનાં વિશિષ્ટ ગુણધર્મોનું વર્ણન કર્યું છે. કૃત્તિકા નક્ષત્રને અગ્નિદેવ અધિષ્ઠિત કરે છે, જ્યારે રોહિણી પર બ્રહ્માજીનું અધિપત્ય છે. પુનર્વસુ નક્ષત્રની અધિષ્ઠાત્રી દેવી અદિતિ છે અને તિષ્ય નક્ષત્ર ગુરુદેવતાઓના અધિકાર હેઠળ છે. પૂર્વફલ્ગુની નક્ષત્ર ભગદેવના છે, જયારે ઉત્તરફલ્ગુની આર્યમાનના છે. સ્વાતી નક્ષત્રનું અધિપત્ય વાયુદેવ પાસે છે. અનુરાધા નક્ષત્ર મિત્રદેવનું છે અને જયેષ્ઠા નક્ષત્રનું અધિપત્ય શક્ર, એટલે કે ઇન્દ્ર પાસે છે. બંને આશાઢા, પૂર્વ અને ઉત્તર, વિશ્વદેવતાઓના છે. ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર વિદ્વાનોમાં વાસવ, એટલે કે ઇન્દ્રનું મનાય છે. પૂર્વભાદ્રપદાએ અજ એકપાદનું અને ઉત્તરભાદ્રપદાએ અહિર્ભુધ્ન્યનું અધિપત્ય ધરાવે છે. ભરણી નક્ષત્ર યમદેવના છે. આ રીતે દરેક નક્ષત્રના દેવતાઓ નિર્ધારિત છે. દશમી તિથિના ઉત્તરાર્ધમાં ઉત્તર દિશામાં માહેશ્વરી દેવીએ સ્થાન લીધું છે. છઠ્ઠી અને ચૌદસ તિથિએ પશ્ચિમ દિશામાં ઇન્દ્રાણીનું અધિષ્ઠાન છે. અષ્ટમી અને અમાવાસ્યાના દિવસે મહાલક્ષ્મી પ્રસન્ન રહે છે. દ્વાદશી અને ચતુર્થી તિથિએ દક્ષિણપશ્ચિમમાં કૌમારીનું સ્થાન છે. અશ્વિની, મિત્ર, રેવતી, મૃગ, મૂલ અને પુનર્વસુ—આ નક્ષત્રો તથા હસ્તથી શરૂ થતા પાંચ નક્ષત્રો અને ત્રણ ઉત્તર દિશાવાળા નક્ષત્રો, આ બધાં ચંદ્રમાસના સમૂહોમાંથી વસ્ત્ર અને આવરણ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. ત્રણ પૂર્વ દિશાવાળા તથા નીચેની દિશાવાળા નક્ષત્રો પણ વર્ણવાયા છે. દેવમંદિરની ખોદકામ અથવા ખજાનાની ખોદકામ માટે, તથા અન્ય આવા કાર્યો માટે, હંમેશા નીચે દિશાવાળા નક્ષત્રો પસંદ કરવા જોઈએ. અનુરાધા, મૃગશિર્ષા અને જયેષ્ઠા નક્ષત્રો બાજુ તરફ દ્રષ્ટિ ધરાવે છે. આવા સમયે બીજ વાવવું અને આવ-જાવના કાર્યો કરવા યોગ્ય ગણાય છે. બાજુના દિશાવાળા કાર્યો પણ એ સમયે કરવા યોગ્ય છે. વરુણ, શ્રવણ અને અન્ય નવ નક્ષત્રો ઉપર દિશાવાળા છે. જે કાર્યો ઉન્નતિ અથવા ઊંચી દિશામાં કરવા હોય, તેવા કાર્યો માટે આવા ઉપર દિશાવાળા નક્ષત્ર શ્રેષ્ઠ છે. અમાવાસ્યા, પૂર્ણિમા, દ્વાદશી અને ચૌદસ તિથિઓ વિશિષ્ટ ગણાય છે. તૃતીયા પૃથ્વીપુત્ર (કુજ) સાથે જોડાયેલી છે, ચતુર્થી શનિદેવ સાથે સંકળાયેલી છે. સાતમી તિથિ ચંદ્રપુત્ર (મંગળ) સાથે, અને અષ્ટમી મંગળ તથા સૂર્ય સાથે સંબંધિત છે. એકાદશી ગુરુ અને શુક્ર સાથે તથા દ્વાદશી બુધ સાથે જોડાયેલી છે. પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા પણ ગુરુ માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. દશમી તિથિએ મંગળનું ટાળવું, નવમી તિથિએ બુધનું ટાળવું અને છઠ્ઠી તિથિએ સૂર્યપુત્રનું ટાળવું જોઈએ; આવા દિવસે યાત્રા વગેરે કરવી યોગ્ય નથી. બુધવારના દિવસે ખાસ કરીને યાત્રા ટાળવી જોઈએ. વૃષભ, કુંભ, મકર અને તુલા રાશિમાં ચતુર્થી અને દ્વાદશી તિથિઓ દુઃખદાયક માનવામાં આવે છે, તેથી આવા સંયોગોમાં માનવોએ કાર્ય ન કરવું જોઈએ. મંગળવારે ત્રણ ધનિષ્ઠા અને બુધવારે ત્રણ રેવતી નક્ષત્ર ટાળવા યોગ્ય છે. શનિવારે ત્રણ ઉત્તરફલ્ગુની નક્ષત્ર ટાળવા જોઈએ. સૂર્ય મૂલ નક્ષત્રમાં, ચંદ્ર શ્રવણમાં, મંગળ ઉત્તરપ્રોષ્ઠપદામાં, શુક્ર પૂર્વફલ્ગુનીમાં અને શનિ સ્વાતીમાં હોય ત્યારે સમય નિર્ધારણ માટે યોગ્ય માનવામાં આવતો નથી; તે સમય નિષ્ફળ અને નિર્વીર્ય ગણાય છે. અંતે, પુરુષ અને સ્ત્રીના નામના અક્ષરો લઈ, તેમને ત્રણ ભાગમાં વિભાજીત કરીને સંયોજન કરવું જોઈએ—આ રીતે શુભ સમય અને સંયોગોનું નિર્ધારણ કરવું જોઈએ. આ રીતે શાસ્ત્રોમાં નક્ષત્રો, તિથિઓ અને તેમની દેવતાઓ તથા શુભ-અશુભ સંયોગોનું વિધાન સમજાવવામાં આવ્યું છે.