ગરુડપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, જે વિધિ અને ઉપવાસની મહિમા વર્ણવાય છે, તેને માનવીના જીવનમાં પવિત્રતા લાવતી માનવામાં આવે છે. શુક્લપક્ષની છઠ્ઠી તિથિને, શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે ભગવાનની પૂજા કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, એકાદશી દિવસે પણ, નિર્વિકાર રહી, જનારદન ભગવાનની યોગ્ય રીતે આરાધના કરવી જોઈએ. તપ, જપ, તીર્થસેવા અને દેવ-બ્રાહ્મણોની પૂજા—આ સર્વે સાધનો પાપોનું ક્ષય કરાવે છે. જ્યાં સુધી કોઈ મનુષ્ય મોટાં પાપોથી પણ ગ્રસ્ત હોય, જેમ કે બ્રાહ્મણહત્યાર, અકૃતજ્ઞતા અથવા અન્ય ઘોર પાપોની કલંકથી યુક્ત હોય, તો પણ તે પવિત્ર તીર્થોમાં જઈને, વિશેષ રૂપે ફલ્ગુ અને અન્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરીને, સર્વ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. સ્ત્રીઓ માટે પણ વિશેષ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે—જે સ્ત્રી પતિભક્તિ અને સેવાભાવે તત્પર રહે છે, અને જેમ સીતાજી રામચંદ્રજી પ્રત્યે અખંડ ભક્તિ રાખતી હતી, તેવી પતિસેવા કરે છે, તે પણ મહાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે, ગરુડ મહાપુરાણના પૂર્વખંડના આચાર વિભાગમાં, પ્રાયશ્ચિત્ત વિષયક બાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી, હરિના આઠ ખજાનાં વિષે સાંભળ્યા પછી, બ્રહ્માજીએ આગળ કહ્યું: મુકુન્દ, કુન્દ, નીલ અને શંખ—આ પણ અન્ય ખજાનાં છે. જે મનુષ્ય કમળના ચિહ્નથી યુક્ત હોય, તે સત્વગુણમાં સ્થિર થાય છે. ઉદારપણે, ચાંદી વગેરે દાન સાધુઓને, દેવતાઓને તથા યજ્ઞકર્તાઓને કરવું જોઈએ. પદ્મ અને મહાપદ્મ નામના ખજાનાં પણ સાત્ત્વિક સ્વભાવ ધરાવતા મનુષ્યરૂપે ગણાય છે. જ્ઞાનીજનને દાન આપવું, મિત્રતા નિભાવવી અને રાજાઓ સાથે યોગ્ય વ્યવહાર કરવો—આ પણ ધર્મ છે. મકર અને કચ્છપ નામના ખજાનાં તામસિક સ્વરૂપ ધરાવે છે. જે ભૂમિમાં ખજાનો સ્થાપે છે, તે ખજાનો પણ વ્યક્તિરૂપે માનવામાં આવે છે. જે મનુષ્ય ભોગ ભોગવીને, ગાયક અને નર્તકીઓ વગેરેને દાન આપે છે, તે પ્રસન્ન થાય છે અને અનેક પત્નીઓ પ્રાપ્ત કરે છે. જેની કાયામાં નીલવર્ણ અને સાત્વિક તેજ હોય છે, તે એવો જ બને છે. ત્રિપુ, ક્રોધ, ખજાનો, આંબા વાડી વગેરે પણ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય છે. તેના સેવકો માત્ર જડભોજન કરે છે અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરતા નથી. જુદી જુદી દૃષ્ટિ અને સ્વભાવના કારણે, વિવિધ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હરિએ જે વિશ્વના ખજાનાં વર્ણવ્યા છે, તે પ્રમાણે અહીં જણાવાયું છે. આ રીતે, આચાર વિભાગના ત્રેપનમો અધ્યાય—નવ ખજાનાંના વર્ણન—પૂર્ણ થાય છે. પછી વર્ણન આવે છે પ્રિયવ્રતના પુત્રોનું: અગ્નીધ્ર, અગ્નિબાહુ, વપુષ્માન, દ્યુતિમાન અને દસમા પુત્ર જ્યોતિષ્માન. આ બધા પ્રિયવ્રતના પુત્રો હતા. જાતિસ્મર નામે મહાભાગ્યશાળી પુત્રોએ નૈરાજ્ય રાજ્યમાં મન લગાવ્યો. તેઓએ પચાસ કરોડ યોજન જેટલી વિશાળ ભૂમિમાં પોતાનું રાજ્ય વિસ્તૃત કર્યું. જંબુ અને પ્લક્ષ—આ બે દ્વીપો હતા; ત્રીજું નામ શાલમલ છે, હે હર. આ દ્વીપો સાત-સાત મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલા છે. દરેક દ્વીપ અને દરિયો પછીતલા કરતાં બે ગણી વિશાળતા ધરાવે છે, હે વૃષધ્વજ. તે દ્વીપની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે અને નીચેની બાજુએ, કમળના બીજની જેમ, સોળ હજાર યોજનની ગહનતા છે. ઉત્તર દિશામાં, નિલ, શ્વેત અને શ્રિઙ્ગી નામના પર્વતો છે. હે શંકર, ત્યાં યુગોનું કોઈ વિભાજન નથી. નાભિ, કિમ્પુરુષ અને હરિવર્ષ નામના ખંડો, ઇલા નામની ભૂમિથી ઘેરાયેલા છે. રાજા કેતુમાલે તેમને એ નામ આપ્યાં અને પ્રદેશોની વિભાજના કરી. તેના પુત્રનું નામ ભારત હતું, જે વ્રતનિષ્ઠ અને શાલગ્રામમાં નિવાસ કરતો હતો. ભારતનો પુત્ર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, જેને પરમેષ્ઠી તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો પુત્ર પ્રસ્તાર અને પ્રસ્તારનો પુત્ર વિભુ થયો. આ રીતે, ભગવાનના ઉપદેશ, ખજાનાંઓના વર્ણન અને ભૂમંડળની રચના—આ સર્વે ગરુડ મહાપુરાણમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાયા છે.