న యుక్తమధునా యన్మాం విహాయ త్రిదివం గతా । విలపన్తం పతిం దీనం పుత్రస్నేహేన యన్త్రితా
ఇప్పుడు నన్ను వదిలి, కుమారులపై ప్రేమతో స్వర్గానికి వెళ్లిపోవడం నీవు చేయదగిన పని కాదు. నేను బాధతో విలపిస్తున్న భర్తను వదిలిపోవడం సరికాదు.
ఉభయం మే గతం కాన్తే పుత్రాస్త్వం ప్రాణవల్లభా । తథాపి మరణం నాస్తి దుఃఖితస్య భృశం ప్రియే
ప్రియమైనవాడా! నా కుమారులు, నీవు — ప్రాణాలకు మించినవారు ఇద్దరూ పోయారు. అయినా నాకు ఎంతటి దుఃఖం ఉన్నా, మరణం రాకపోవడం విచారకరం.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి రామో నాస్తి మహీతలే । రామావిరహజం దుఃఖం జానాతి రఘునన్దనః
నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? భూమిపై రాముడు లేడు. రాముడి వియోగ బాధను రఘునందనుడే తెలుసు.
విధినా నిష్ఠురేణాత్ర విపరీతం కృతం భువి । దమ్పత్యోర్మరణం భిన్నం సర్వథా సమచిత్తయోః
దుర్మార్గమైన విధి వల్ల ఈ లోకంలో అన్నీ విరుద్ధంగా జరుగుతున్నాయి. మనసు కలిసిన భార్యాభర్తలకు మరణం ఎప్పుడూ వేర్వేరుగా వస్తుంది.
ఉపకారస్తు నారీణాం మునిభిర్విహితః కిల । యదుక్తం ధర్మశాస్త్రేషు జ్వలనం పతినా సహ
మహర్షులు చెప్పిన ప్రకారం, ధర్మశాస్త్రాల్లో ఉన్నట్టు, భార్యలు భర్తతో కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశించడం ధర్మంగా చెప్పబడింది.
ఏవం విలపమానం తం రాజానం భగవాన్హరిః । నివారయామాస తదా వచనైర్యుక్తియోజితైః
ఆ రాజు ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, భగవంతుడు హరి, తగిన మాటలతో, బుద్ధితో అతన్ని ఆపాడు.
శ్రీభగవానువాచ కిం విషీదసి రాజేన్ద్ర క్వ గతా తే ప్రియాఙ్గనా । న శ్రుతం కిం త్వయా శాస్త్రం న కృతోఽసౌ బుధాశ్రయః
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: రాజేంద్రా! నీవు ఎందుకు విషాదపడుతున్నావు? నీ ప్రియమైనవాడు ఎక్కడికి పోయింది? నీవు శాస్త్రాలు వినలేదా? పండితులను ఆశ్రయించలేదా?
కా సా కస్త్వం క్వ సంయోగో వియోగః కీదృశస్తవ । ప్రవాహరూపే సంసారే నృణాం నౌతరతామివ
ఆమె ఎవరు? నువ్వెవరు? ఈ కలయిక ఏమిటి? ఈ వియోగం నీదేంటి? ఈ Samsāra ప్రవాహంలో మనుషులు నదిలో తేలుతున్న దుంగలవంటి వారు.
గృహే గచ్ఛ నృపశ్రేష్ఠ వృథా తే రుదితేన కిమ్ । సంయోగశ్చ వియోగశ్చ దైవాధీనః సదా నృణామ్
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇంటికి వెళ్ళు. నీ ఏడుపుతో ఏమి లాభం లేదు? మనుషులకు కలయిక, విడిపోవడం అన్నీ దైవాధీనమే.
అనయా సహ తే రాజన్ సంయోగస్త్విహ సంవృతః । భుక్తా త్వయా విశాలాక్షీ సున్దరీ తనుమధ్యమా
రాజా, ఆ విశాలమైన కళ్లతో, సుందరమైన, సన్నని నడుముతో ఉన్న ఆమెతో నీ కలయిక ఇక్కడ పూర్తయింది. ఆమెతో నీవు ఆనందాన్ని అనుభవించావు.
న దృష్టౌ పితరావస్యాస్త్వయా ప్రాప్తా సరోవరే । కాకతాలీప్రసఙ్గేన యద్భూతం తత్తథా గతమ్
ఆమె తల్లిదండ్రులను నీవు చూడలేదు. ఆమెను సరస్సులో కనుగొన్నావు. యాదృచ్ఛికంగా జరిగినది, అది అలాగే జరిగిపోయింది.
మా శోకం కురు రాజేన్ద్ర కాలో హి దురతిక్రమః । కాలయోగం సమాసాద్య భుఙ్క్ష్వ భోగాన్ గృహే యథా
రాజేంద్రా, దుఃఖించకు. కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు. కాలసమయం వచ్చినప్పుడు, ఇంట్లో మునుపటిలాగే సుఖాలు అనుభవించు.
యథాగతా గతా సా తు తథైవ వరవర్ణినీ । యథా పూర్వం తథా తత్ర గచ్ఛ కార్యం కురు ప్రభో
ఆ సుందరివైపు వచ్చినట్లు వెళ్లిపోయింది. మునుపటిలాగే అక్కడికి వెళ్ళి, నీ పనులు తీరుస్తూ ఉండు ప్రభూ.
రుదితేన తవాద్యైవ నాగమిష్యతి కామినీ । వృథా శోచసి పృధ్వీశ యోగయుక్తో భవాధునా
రాజా, నీవు ఏడుస్తున్నందువల్ల నీ ప్రియురాలు ఈరోజు తిరిగి రాదు. భూమిపతీ, నీవు వృథాగా దుఃఖిస్తున్నావు. ఇప్పుడు మనస్సును ఏకాగ్రపరచు.
భోగః కాలవశాదేతి తథైవ ప్రతియాతి చ । నాత్ర శోకస్తు కర్తవ్యో నిష్ఫలే భవవర్త్మని
సుఖం కాలానికి అనుగుణంగా వస్తుంది, అలాగే పోతుంది కూడా. ఈ వ్యర్థమైన లోకమార్గంలో దుఃఖించకూడదు.
నైకత్ర సుఖసంయోగో దుఃఖయోగస్తు నైకతః । ఘటికాయన్త్రవత్కామం భ్రమణం సుఖదుఃఖయోః
ఒకచోట సుఖం ఎప్పుడూ ఉండదు, అలాగే దుఃఖం కూడా ఎక్కడా నిలవదు. ఘడియారంలా సుఖదుఃఖాలు ఎప్పుడు ఎలా కావాలంటే అలా తిరుగుతుంటాయి.
మనః కృత్వా స్థిరం భూప కురు రాజ్యం యథాసుఖమ్ । అథవా న్యస్య దాయాదే వనం సేవయ సామ్ప్రతమ్
రాజా, మనసు స్థిరంగా పెట్టుకుని, నీకు ఇష్టమైన విధంగా రాజ్యం పాలించు. లేకపోతే, దానిని వారసుడికి అప్పగించి, ఇప్పుడు అడవిలో సేవచేయు.
దుర్లభో మానుషో దేహః ప్రాణినాం క్షణభఙ్గురః । తస్మిన్ప్రాప్తే తు కర్తవ్యం సర్వథైవాత్మసాధనమ్
ప్రాణులకు మానవదేహం దొరకడం అరుదు, అది క్షణంలో నశించిపోతుంది. అది లభించినప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మసాధన చేయాలి.
జిహ్వోపస్థరసో రాజన్ పశుయోనిషు వర్తతే । జ్ఞానం మానుషదేహే వై నాన్యాసు చ కుయోనిషు
రాజా, నాలుక రుచి, శరీర సుఖం ఇవన్నీ పశుజన్మల్లో ఉంటాయి. జ్ఞానం మాత్రం మానవదేహంలోనే ఉంటుంది, ఇతర చెడు జన్మల్లో కాదు.
తస్మాద్గచ్ఛ గృహం త్యక్త్వా శోకం కాన్తాసముద్భవమ్ । మాయేయం భగవత్యాస్తు యయా సమ్మోహితం జగత్
కాబట్టి, ప్రియురాలివల్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని వదిలిపెట్టి ఇంటికి వెళ్ళు. ఈ జగత్తును మాయలో ముంచే భగవతీమాత మాయ ఇదే.
నారద ఉవాచ ఇత్యుక్తో హరిణా రాజా ప్రణమ్య కమలాపతిమ్ । కృత్వా స్నానవిధిం సమ్యగ్జగామ నిజమన్దిరమ్
నారదుడు చెప్పాడు: హరిదేవుడు ఇలా చెప్పగానే, రాజా పద్మనాభుడికి నమస్కరించి, స్నానవిధిని పూర్తిగా చేసి, తన ఇంటికి వెళ్ళాడు.
దత్త్వా రాజ్యం స్వపౌత్రాయ ప్రాప్య నిర్వేదమద్భుతమ్ । వనం జగామ భూపాలస్తత్త్వజ్ఞానమవాప చ
తన రాజ్యాన్ని మనవడికి అప్పగించి, అద్భుతమైన విరక్తి పొందిన రాజు అడవికి వెళ్ళి, తత్వజ్ఞానం పొందాడు.
గతే రాజన్యహం వీక్ష్య భగవన్తమధోక్షజమ్ । తమబ్రవం జగన్నాథం హసన్తం మాం పునః పునః
రాజు వెళ్లిపోయిన తరువాత, నేను భగవంతుడైన అధోక్షజుని దర్శించాను. జగన్నాథుడు నన్ను మళ్లీ మళ్లీ నవ్వుతూ చూశాడు, నేను ఆయనతో మాట్లాడాను.
వఞ్చితోఽహం త్వయా దేవ జ్ఞాతం మాయాబలం మహత్ । స్మరామి చరితం సర్వం స్త్రీదేహే యత్కృతం మయా
దేవా, నీవు నన్ను మోసం చేశావు. నీ మాయాశక్తి ఎంత గొప్పదో నాకు తెలిసింది. స్త్రీ శరీరంలో నేను చేసిన కార్యాలన్నీ నాకు గుర్తున్నాయి.
బ్రూహి మే దేవదేవేశ ప్రవిష్టోఽహం సరోవరే । విగతం పూర్వవిజ్ఞానం స్నానాదేవ కథం హరే
దేవదేవేశా, నేను సరస్సులో ప్రవేశించిన తరువాత, స్నానంతో నా మునుపటి జ్ఞానం ఎలా పోయిందో చెప్పు హరే.
యోషిద్దేహం సమాసాద్య మోహితోఽహం జగద్గురో । పతిం ప్రాప్య నృపశ్రేష్ఠం పులోమీ వాసవం యథా
జగద్గురూ, స్త్రీ శరీరం పొందిన తరువాత నేను మాయలో పడ్డాను. రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన భర్తను పొందాను, పులోమి వాసవుని పొందినట్లే.
మనస్తదేవ తచ్చిత్తం దేహః స చ పురాతనః । లిఙ్గం తదేవ దేవేశ స్మృతేర్నాశః కథం హరే
ప్రభూ, ఆ మనస్సు, ఆ జ్ఞానం, ఆ పురాతనమైన శరీరం — ఇవన్నీ అలాగే ఉన్నాయి. మరి, హరి, జ్ఞాపకం ఎలా పోతుంది చెప్పండి?
విస్మయోఽయం మహాన్మేఽత్ర జ్ఞాననాశం ప్రతి ప్రభో । కథయాద్య రమాకాన్త కారణం పరమం చ యత్
లక్ష్మీప్రియుడా, నాకు ఈ జ్ఞానం పోయిన విషయం చాలా ఆశ్చర్యంగా ఉంది. దానికి అసలు కారణం ఏమిటో నేడు చెప్పండి.
నారీదేహం మయా ప్రాప్య భుక్తా భోగా హ్యనేకశః । సురాపానం కృతం నిత్యం విధిహీనం చ భోజనమ్
నేను ఆడ శరీరం పొంది, అనేక రకాల భోగాలు అనుభవించాను. తరచూ మద్యం తాగాను, నియమాలు లేకుండా తినేవాడిని.
మయా తదేవ న జ్ఞాతం నారదోఽహమితి స్ఫుటమ్ । జానామ్యద్య యథా సర్వం వివిక్తం న తథా తదా
అప్పట్లో నేను నారదుడినని స్పష్టంగా తెలియలేదు. ఇప్పుడు మాత్రం అన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకుంటున్నాను, కానీ అప్పుడలా కాదు.