సఞ్చిన్తితం మయా తత్ర నారదోఽహమిహాగతః । హరిణా సహ స్త్రీభావం ప్రాప్తో మాయావిమోహితః
అక్కడ నేను ఆలోచనలో మునిగిపోయినప్పుడు, నారదుడినైన నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. హరితో కలిసి, మాయా మోహానికి లోనై, స్త్రీ రూపాన్ని ధరించాను.
ఇతి చిన్తాపరశ్చాహం యదా జాతస్తదా హరిః । మామాహ నారదాగచ్ఛ కిం కరోషి జలే స్థితః
అలా ఆలోచనలలో మునిగిపోయినప్పుడు, హరి నన్ను పిలిచి, 'నారదా, రా! నీకు నీళ్ళలో నిలబడి ఏమిటి?' అని అడిగాడు.
విస్మితోఽహం తదా స్మృత్వా స్త్రీభావం దారుణం భృశమ్ । పునః పురుషభావశ్చ సమ్పన్నః కేన హేతునా
ఆ సమయంలో నేను ఆశ్చర్యపడి, ఆ భయంకరమైన స్త్రీభావాన్ని గుర్తు చేసుకున్నాను. మళ్లీ ఎలా మగ రూపాన్ని పొందానో ఆశ్చర్యపడ్డాను.
; మాయాప్రాబల్యవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ మాం దృష్ట్వా నారదం విప్రం విస్మితోఽసౌ మహీపతిః । క్వ గతా మమ భార్యా సా కుతోఽయం మునిసత్తమః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు: నన్ను, నారదుడిని, బ్రాహ్మణుడిని చూసి ఆ రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. 'నా భార్య ఎక్కడికి పోయింది? ఈ మునిశ్రేష్ఠుడు ఎవరు?' అని అనుకున్నాడు.
విలలాప నృపస్తత్ర హా ప్రియేతి ముహుర్ముహుః । క్వ గతా మాం పరిత్యజ్య విలపన్తం వియోగినమ్
అక్కడ ఆ రాజు, 'హాయ్ ప్రియమైనవాడా!' అని మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ, 'నన్ను వదిలి, నేను వేదనతో ఉన్నప్పుడు, ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?' అని బాధపడ్డాడు.
వినా త్వాం విపులశ్రోణి వృథా మే జీవితం గృహమ్ । రాజ్యం కమలపత్రాక్షి కిం కరోమి శుచిస్మితే
నీ లేని జీవితం, నా ఇల్లు అన్నీ వ్యర్థం, విస్తారమైన నడుము కలదానివా! కమలదృష్టి, మృదుస్మితా, రాజ్యం నాకు ఏమి ఉపయోగం?
న ప్రాణా మే బహిర్యాన్తి విరహేణ తవాధునా । గతో వై ప్రీతిధర్మస్తు త్వామృతే ప్రాణధారణాత్
ఇప్పుడు నీ వియోగంలో నా ప్రాణం బయటకు పోవడం లేదు. ప్రేమబంధం పోయింది, అయినా నిన్ను లేకుండా జీవితం కొనసాగుతున్నాను.
విలపామి విశాలాక్షి దేహి ప్రత్యుత్తరం ప్రియమ్ । క్వ గతా సా మయి ప్రీతిర్యాభూత్ప్రథమసఙ్గమే
విశాలమైన కళ్ళదాల్చినవాడా! నేను విలపిస్తున్నాను, ప్రియమైన మాటతో సమాధానం చెప్పు. మన మొదటి కలయికలో ఉన్న ఆ ప్రేమ ఎక్కడికి పోయింది?
నిమగ్నా కిం జలే సుభ్రూర్భక్షితా మత్స్యకచ్ఛపైః । గృహీతా వరుణేనాశు మమ దౌర్భాగ్యయోగతః
సుందర భ్రూవల్లభా! నీకు ఏమైంది? నీళ్ళలో మునిగిపోయావా? చేపలు, తాబేళ్లు తినేశాయా? లేక నా దురదృష్టంతో వరుణుడు వెంటపట్టుకుపోయాడా?
ధన్యా సుచారుసర్వాఙ్గి యా త్వం పుత్రైః సమాగతా । అకృత్రిమస్తు పుత్రేషు స్నేహస్తేఽమృతభాషిణి
అందమైన అవయవాల కలిగినవాడా! నువ్వు నీ కుమారులతో కలిసి ఉండడం ఎంత అదృష్టం! నీ కుమారులపై ప్రేమ సహజమైనది, అమృతమయమైన మాటలు పలికేవాడివి.
న యుక్తమధునా యన్మాం విహాయ త్రిదివం గతా । విలపన్తం పతిం దీనం పుత్రస్నేహేన యన్త్రితా
ఇప్పుడు నన్ను వదిలి, కుమారులపై ప్రేమతో స్వర్గానికి వెళ్లిపోవడం నీవు చేయదగిన పని కాదు. నేను బాధతో విలపిస్తున్న భర్తను వదిలిపోవడం సరికాదు.
ఉభయం మే గతం కాన్తే పుత్రాస్త్వం ప్రాణవల్లభా । తథాపి మరణం నాస్తి దుఃఖితస్య భృశం ప్రియే
ప్రియమైనవాడా! నా కుమారులు, నీవు — ప్రాణాలకు మించినవారు ఇద్దరూ పోయారు. అయినా నాకు ఎంతటి దుఃఖం ఉన్నా, మరణం రాకపోవడం విచారకరం.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి రామో నాస్తి మహీతలే । రామావిరహజం దుఃఖం జానాతి రఘునన్దనః
నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? భూమిపై రాముడు లేడు. రాముడి వియోగ బాధను రఘునందనుడే తెలుసు.
విధినా నిష్ఠురేణాత్ర విపరీతం కృతం భువి । దమ్పత్యోర్మరణం భిన్నం సర్వథా సమచిత్తయోః
దుర్మార్గమైన విధి వల్ల ఈ లోకంలో అన్నీ విరుద్ధంగా జరుగుతున్నాయి. మనసు కలిసిన భార్యాభర్తలకు మరణం ఎప్పుడూ వేర్వేరుగా వస్తుంది.
ఉపకారస్తు నారీణాం మునిభిర్విహితః కిల । యదుక్తం ధర్మశాస్త్రేషు జ్వలనం పతినా సహ
మహర్షులు చెప్పిన ప్రకారం, ధర్మశాస్త్రాల్లో ఉన్నట్టు, భార్యలు భర్తతో కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశించడం ధర్మంగా చెప్పబడింది.
ఏవం విలపమానం తం రాజానం భగవాన్హరిః । నివారయామాస తదా వచనైర్యుక్తియోజితైః
ఆ రాజు ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, భగవంతుడు హరి, తగిన మాటలతో, బుద్ధితో అతన్ని ఆపాడు.
శ్రీభగవానువాచ కిం విషీదసి రాజేన్ద్ర క్వ గతా తే ప్రియాఙ్గనా । న శ్రుతం కిం త్వయా శాస్త్రం న కృతోఽసౌ బుధాశ్రయః
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: రాజేంద్రా! నీవు ఎందుకు విషాదపడుతున్నావు? నీ ప్రియమైనవాడు ఎక్కడికి పోయింది? నీవు శాస్త్రాలు వినలేదా? పండితులను ఆశ్రయించలేదా?
కా సా కస్త్వం క్వ సంయోగో వియోగః కీదృశస్తవ । ప్రవాహరూపే సంసారే నృణాం నౌతరతామివ
ఆమె ఎవరు? నువ్వెవరు? ఈ కలయిక ఏమిటి? ఈ వియోగం నీదేంటి? ఈ Samsāra ప్రవాహంలో మనుషులు నదిలో తేలుతున్న దుంగలవంటి వారు.
గృహే గచ్ఛ నృపశ్రేష్ఠ వృథా తే రుదితేన కిమ్ । సంయోగశ్చ వియోగశ్చ దైవాధీనః సదా నృణామ్
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇంటికి వెళ్ళు. నీ ఏడుపుతో ఏమి లాభం లేదు? మనుషులకు కలయిక, విడిపోవడం అన్నీ దైవాధీనమే.
అనయా సహ తే రాజన్ సంయోగస్త్విహ సంవృతః । భుక్తా త్వయా విశాలాక్షీ సున్దరీ తనుమధ్యమా
రాజా, ఆ విశాలమైన కళ్లతో, సుందరమైన, సన్నని నడుముతో ఉన్న ఆమెతో నీ కలయిక ఇక్కడ పూర్తయింది. ఆమెతో నీవు ఆనందాన్ని అనుభవించావు.
న దృష్టౌ పితరావస్యాస్త్వయా ప్రాప్తా సరోవరే । కాకతాలీప్రసఙ్గేన యద్భూతం తత్తథా గతమ్
ఆమె తల్లిదండ్రులను నీవు చూడలేదు. ఆమెను సరస్సులో కనుగొన్నావు. యాదృచ్ఛికంగా జరిగినది, అది అలాగే జరిగిపోయింది.
మా శోకం కురు రాజేన్ద్ర కాలో హి దురతిక్రమః । కాలయోగం సమాసాద్య భుఙ్క్ష్వ భోగాన్ గృహే యథా
రాజేంద్రా, దుఃఖించకు. కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు. కాలసమయం వచ్చినప్పుడు, ఇంట్లో మునుపటిలాగే సుఖాలు అనుభవించు.
యథాగతా గతా సా తు తథైవ వరవర్ణినీ । యథా పూర్వం తథా తత్ర గచ్ఛ కార్యం కురు ప్రభో
ఆ సుందరివైపు వచ్చినట్లు వెళ్లిపోయింది. మునుపటిలాగే అక్కడికి వెళ్ళి, నీ పనులు తీరుస్తూ ఉండు ప్రభూ.
రుదితేన తవాద్యైవ నాగమిష్యతి కామినీ । వృథా శోచసి పృధ్వీశ యోగయుక్తో భవాధునా
రాజా, నీవు ఏడుస్తున్నందువల్ల నీ ప్రియురాలు ఈరోజు తిరిగి రాదు. భూమిపతీ, నీవు వృథాగా దుఃఖిస్తున్నావు. ఇప్పుడు మనస్సును ఏకాగ్రపరచు.
భోగః కాలవశాదేతి తథైవ ప్రతియాతి చ । నాత్ర శోకస్తు కర్తవ్యో నిష్ఫలే భవవర్త్మని
సుఖం కాలానికి అనుగుణంగా వస్తుంది, అలాగే పోతుంది కూడా. ఈ వ్యర్థమైన లోకమార్గంలో దుఃఖించకూడదు.
నైకత్ర సుఖసంయోగో దుఃఖయోగస్తు నైకతః । ఘటికాయన్త్రవత్కామం భ్రమణం సుఖదుఃఖయోః
ఒకచోట సుఖం ఎప్పుడూ ఉండదు, అలాగే దుఃఖం కూడా ఎక్కడా నిలవదు. ఘడియారంలా సుఖదుఃఖాలు ఎప్పుడు ఎలా కావాలంటే అలా తిరుగుతుంటాయి.
మనః కృత్వా స్థిరం భూప కురు రాజ్యం యథాసుఖమ్ । అథవా న్యస్య దాయాదే వనం సేవయ సామ్ప్రతమ్
రాజా, మనసు స్థిరంగా పెట్టుకుని, నీకు ఇష్టమైన విధంగా రాజ్యం పాలించు. లేకపోతే, దానిని వారసుడికి అప్పగించి, ఇప్పుడు అడవిలో సేవచేయు.
దుర్లభో మానుషో దేహః ప్రాణినాం క్షణభఙ్గురః । తస్మిన్ప్రాప్తే తు కర్తవ్యం సర్వథైవాత్మసాధనమ్
ప్రాణులకు మానవదేహం దొరకడం అరుదు, అది క్షణంలో నశించిపోతుంది. అది లభించినప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మసాధన చేయాలి.
జిహ్వోపస్థరసో రాజన్ పశుయోనిషు వర్తతే । జ్ఞానం మానుషదేహే వై నాన్యాసు చ కుయోనిషు
రాజా, నాలుక రుచి, శరీర సుఖం ఇవన్నీ పశుజన్మల్లో ఉంటాయి. జ్ఞానం మాత్రం మానవదేహంలోనే ఉంటుంది, ఇతర చెడు జన్మల్లో కాదు.
తస్మాద్గచ్ఛ గృహం త్యక్త్వా శోకం కాన్తాసముద్భవమ్ । మాయేయం భగవత్యాస్తు యయా సమ్మోహితం జగత్
కాబట్టి, ప్రియురాలివల్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని వదిలిపెట్టి ఇంటికి వెళ్ళు. ఈ జగత్తును మాయలో ముంచే భగవతీమాత మాయ ఇదే.