క్వాసౌ భిక్షుః కురూపః క్వ దమయన్తీ మమాత్మజా । విపరీతమిదం కార్యం న విధేయం కదాచన
ఆ కురూపుడైన భిక్షుకుడెక్కడ? నా కుమార్తె దమయంతి ఎక్కడ? ఇది తప్పుడు పని, ఎప్పుడూ చేయకూడదు.
తామేకాన్తే సుకేశాన్తే నివారయ హఠాత్సుతామ్ । యుక్త్యా మునిరతాం ముగ్ధాం శాస్త్రవృద్ధానుసారయా
పక్కన, మృదువుగా మాట్లాడి, మన అమాయకురాలైన కుమార్తెను మునివరుణి మీద మోజుతో ఉన్నదాన్ని, పెద్దలు చెప్పినట్లు, శాస్త్రబద్ధంగా, నెమ్మదిగా ఒప్పించు.
ఇతి భర్తృవచః శ్రుత్వా జననీ తామథాబ్రవీత్ । చ తే రూపం మునిః క్వాసౌ వానరాస్యోఽధనః పునః
భర్త మాటలు విని తల్లి ఇలా చెప్పింది: ఆ ముని ఎక్కడ? అతని రూపం ఎలా ఉంది? అతను వానర ముఖం కలవాడు, దరిద్రుడు కూడా.
కథం మోహమవాప్తాసి భిక్షుకే చతురా పునః । లతాకోమలదేహా త్వం భస్మరూక్షతనుస్త్వయమ్
నీవు తెలివిగలదవు, అయినా భిక్షుకుడి మీద మాయలో పడిపోయావేలా? నువ్వు లతలా మృదువైనదవు, అతను బూడిదతో పూతబడిన, గట్టిదేహం కలవాడు.
వార్తా వానరవక్త్రేణ కథం యుక్తా తవానఘే । కా ప్రీతిః కుత్సితే పుంసి భవిష్యతి శుచిస్మితే
నిష్కళంకురాలా! వానర ముఖం ఉన్నవాడితో నీకు సంబంధం ఎలా సరైనది? శుచిస్మితా! అలాంటి నీచుడిపై నీకు ప్రేమ ఎలా కలుగుతుంది?
వరస్తే రాజపుత్రోఽస్తు మా కురు త్వం వృథా హఠమ్ । పితా తే దుఃఖమాప్నోతి శ్రుత్వా ధాత్రీముఖాద్వచః
నీకు ఇష్టమైన వరుడు రాజకుమారుడే కావాలి. వృథాగా మొండిగా ఉండకూ. దాయాది నోట ఈ మాటలు వింటే నీ తండ్రికి బాధ కలుగుతుంది.
లగ్నాం బుబూలవృక్షేణ కోమలాం మాలతీలతామ్ । దృష్ట్వా కస్య మనః ఖేదం చతురస్య న గచ్ఛతి
కుప్పకాయ చెట్టుతో ముదుసలి మల్లె లత చుట్టుకున్నదని చూచి, ఎంత తెలివైనవాడైనా మనసు బాధపడకుండా ఉండగలడా?
దాసేరకాయ తామ్బూలీదలాని కోమలాని కః । దదాతి భక్షణార్థాయ మూర్ఖోఽపి ధరణీతలే
ఈ భూమిపై ఎవడైనా, ఎంత మూర్ఖుడైనా, మృదువైన తాంబూలం ఆకులను ఒక దాసేరకుడికి తినమని ఇస్తాడా?
వీక్ష్య త్వాం కరసంలగ్నాం నారదస్య సమీపతః । వివాహే వర్తమానే తు కస్య చేతో న దహ్యతి
నీవు నారదుని పక్కన, అతని చేతిని పట్టుకుని పెళ్లి వేడుకలో ఉన్నప్పుడు, ఎవరి మనసు కాలిపోదు చెప్పు?
కుముఖేన సమం వార్తా న రుచిం జనయత్యతః । ఆమృతేస్తు కథం కాలః క్షపితవ్యస్త్వయామునా
అందములేని ముఖంతో మాట్లాడితే ఆనందం కలగదు; నీవు అమృతంలా ఉంటే, విషంలాంటి వాడితో ఎలా కాలం గడిపేవు?
నారద ఉవాచ ఇతి మాతుర్వచః శ్రుత్వా దమయన్తీ భృశాతురా । మాతరం ప్రాహ తన్వఙ్గీ మయి సా కృతనిశ్చయా
నారదుడు ఇలా అన్నాడు — తల్లి మాటలు విని, దమయంతి ఎంతో బాధతో, తన సన్నని శరీరంతో తల్లితో ఇలా చెప్పింది: 'ఆమె నాకు ముందే నిర్ణయం తీసుకుంది.'
కిం ముఖేన చ రూపేణ మూర్ఖస్య చ ధనేన కిమ్ । కిం రాజ్యేనావిదగ్ధస్య రసమార్గావిదోఽస్య చ
ముఖ సౌందర్యం వల్ల ఏమి లాభం? మూర్ఖుడి ధనం వల్ల ఏమి ఉపయోగం? వివేకం లేని వాడికి రాజ్యం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? రుచి మార్గం తెలియని వాడికి ఏమి విలువ?
హరిణ్యోఽపి వనే ధన్యా యా నాదేన విమోహితాః । మాతః ప్రాణాన్ప్రయచ్ఛన్తి ధిఙ్మూర్ఖాన్మానుషాన్భువి
అమ్మా! అడవిలోని జింకలు కూడా ధన్యులు, ఎందుకంటే అవి మధురమైన శబ్దానికి మోహితులై ప్రాణాలిచ్చేస్తాయి. కాని, ఈ లోకంలో మూర్ఖులైన మనుష్యులపై నిందే మిగిలింది.
నారదో వేత్తి యాం విద్యాం మాతః సప్తస్వరాత్మికామ్ । తృతీయః కోఽపి నో వేద శివాదన్యః పుమాన్కిల
అమ్మా! నారదుడు ఆ ఏడుస్వరాల జ్ఞానాన్ని తెలుసు. శివుడిని తప్పించి, ఇంకొకరు ఆ జ్ఞానం ఎవరూ తెలియరు.
మూర్ఖేణ సహ సంవాసో మరణం తత్క్షణే క్షణే । రూపవాన్ధనవాంస్త్యాజ్యో గుణహీనో నరః సదా
మూర్ఖుడితో కలిసి ఉండటం ప్రతి క్షణం మరణమే. రూపం ఉన్నా, ధనం ఉన్నా, గుణం లేని మనిషిని ఎప్పుడూ వదిలేయాలి.
ధిఙ్మైత్రీం మూర్ఖభూపాలే వృథా గర్వసమన్వితే । గుణజ్ఞే భిక్షుకే శ్రేష్ఠా వచనాత్సుఖదాయినీ
అహంకారంతో ఉన్న మూర్ఖ రాజుతో స్నేహం వృథా. మంచి గుణాలు ఉన్న భిక్షుకుడితో స్నేహం, అతని మాటలు ఆనందాన్ని ఇస్తే, అది మేలైనది.
స్వరజ్ఞో గ్రామవిత్కామం మూర్చ్ఛనాజ్ఞానభేదభాక్ । దుర్లభః పురుషశ్చాష్టరసజ్ఞో దుర్బలోఽపి వై
స్వరాలు, గ్రామాలు, మూర్ఛన, రసభేదాలు తెలిసినవాడు అరుదు. ఎనిమిది రసాలు తెలిసినవాడు మరింత అరుదు, అతడు బలహీనుడైనా.
యథా నయతి కైలాసం గఙ్గా చైవ సరస్వతీ । తథా నయతి కైలాసం స్వరజ్ఞానవిశారదః
గంగ, సరస్వతి నదులు ఎలా కైలాసానికి చేరతాయో, స్వరజ్ఞానం ఉన్నవాడు కూడా కైలాసానికి తీసుకెళ్తాడు.
స్వరమానం తు యో వేద స దేవో మానుషోఽపి సన్ । సప్తభేదం న యో వేద స పశుః సురరాడపి
స్వరజ్ఞానం ఉన్నవాడు మనిషి అయినా దేవుడే. ఏడురకాల స్వరాలు తెలియని వాడు, దేవేంద్రుడైనా, జంతువే.
మూర్చ్ఛనాతానమార్గం తు శ్రుత్వా మోదం న యాతి యః । స పశుః సర్వథా జ్ఞేయో హరిణాః పశవో న హి
మూర్ఛన, తానం విన్నప్పుడు ఆనందించని వాడు నిజంగా జంతువు. జింకలు మాత్రం అలా కావు.
వరం విషధరః సర్పః శ్రుత్వా నాదం మనోహరమ్ । అశ్రోత్రోఽపి ముదం యాతి ధిక్సకర్ణాంశ్చ మానవాన్
విషసర్పం కూడా మధురమైన శబ్దం వింటే, చెవులు లేకపోయినా, ఆనందపడుతుంది. కాని, చెవులు ఉన్నవారు వినకపోతే, వారిపై నిందే మిగిలింది.
బాలోఽపి సుస్వరం గేయం శ్రుత్వా ముదితమానసః । జాయతే కిన్తు తే వృద్ధా న జానన్తి ధిగస్తు తాన్
చిన్నవాడు అయినా, మధురంగా పాడిన పాట వింటే హృదయం ఆనందంతో నిండిపోతుంది. కాని, వృద్ధులు అర్థం చేసుకోకపోతే, వారిపై నిందే.
పితా మే కిం న జానాతి నారదస్య గుణాన్ బత । ద్వితీయః సామగో నాస్తి త్రిషు లోకేషు తత్సమః
నారదుని గుణాలు నాన్నకు ఎందుకు తెలియవు? మూడు లోకాల్లో సామవేదాన్ని నారదుని లాంటి వాడు మరొకడు లేడు.
తస్మాదసౌ మయా నూనం వృతః పూర్వం సమాగమాత్ । పశ్చాచ్ఛాపవశాజ్జాతో వానరాస్యో గుణాకరః
అందుకే, మొదటిసారి కలిసినప్పుడు నేనే అతడిని ఎన్నుకున్నాను. తర్వాత శాపబలంతో ఈ గుణాలనిధి వానర ముఖుడయ్యాడు.
కిన్నరా న ప్రియాః కస్య భవన్తి తురగాననాః । గానవిద్యాసమాయుక్తాః కిం ముఖేన వరేణ హ
గానం విద్య ఉన్న కిన్నరులు గుర్రం ముఖం ఉన్నా ఎవరికైనా ప్రియమే. పెళ్లివాడికి ముఖ సౌందర్యం వల్ల ఏమి లాభం?
పితరం బ్రూహి మే మాతర్వృతోఽయం మునిసత్తమః । తస్మాత్త్వమాగ్రహం త్యక్త్వా దేహి తస్మై చ మాం ముదా
అమ్మా! నేను ఈ మునిశ్రేష్ఠుడిని ఎన్నుకున్నానని నాన్నకు చెప్పు. అందుకే, నీ దృఢనిశ్చయాన్ని వదిలి, ఆనందంగా నన్ను అతనికి ఇచ్చేయి.
నారద ఉవాచ ఇతి పుత్ర్యా వచః శ్రుత్వా రాజ్ఞీ రాజ్ఞే న్యవేదయత్ । ఆగ్రహం సున్దరీ జ్ఞాత్వా సుతాయా నారదే మునౌ
నారదుడు ఇలా చెప్పాడు: తన కుమార్తె మాటలు విని, రాణి ఆ విషయాన్ని రాజుకు తెలిపింది. కుమార్తె నారదమునిపై ఉన్న పట్టుదలను గుర్తించిన రాణి, ఆ విషయాన్ని రాజుతో చెప్పింది.
వివాహం కురు రాజేన్ద్ర దమయన్త్యాః శుభే దినే । మునినా స చ సర్వజ్ఞో వృతోఽసౌ మనసానయా
ధన్యమైన రోజున దమయంతి పెళ్లిని జరిపించమని, ఓ రాజేంద్రా, ఎందుకంటే ఆ ముని అన్నీ తెలిసినవాడు, ఆమె మనసులో అతనిని ఎంచుకుంది.
నారద ఉవాచ ఇతి సఞ్చోదితో రాజ్ఞ్యా సఞ్జయః పృథివీపతిః । చకార విథివత్సర్వం విధిం వైవాహికం తతః
నారదుడు ఇలా చెప్పాడు: రాణి చెప్పినట్లు రాజు సంజయుడు, పెళ్లి క్రమాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించాడు.
ఏవం దారగ్రహం కృత్వా వానరాస్యః పరన్తప । స్థితస్తత్రైవ మనసా దహ్యమానేన చాన్వహమ్
ఇలా భార్యను స్వీకరించిన తరువాత, నేను వానర ముఖంతో ఉండి, ప్రతిరోజూ మనసులో బాధతో అక్కడే ఉన్నాను.