ప్రధానస్త్వబ్రవీద్రాజన్ రాజపుత్రా హ్యనేకశః । వర్తన్తే భువి పుత్ర్యాస్తే యోగ్యాః సర్వగుణాన్వితాః
ప్రధానుడు రాజా! భూమిపై అనేకమంది రాజకుమారులు ఉన్నారు. వాళ్లు అన్నీ మంచి లక్షణాలతో, నీ కుమార్తెకు తగినవారు.
యస్మిన్ రుచిస్తే రాజేన్ద్ర తమాహూయ నృపాత్మజమ్ । దేహి కన్యాం ధనం భూరి హస్త్యశ్వరథసంయుతమ్
రాజేంద్ర! నీ కుమార్తెకు ఎవరిలో ఇష్టం ఉంటే, ఆ రాజకుమారుని పిలిపించి, ఆమెను పెళ్లి చేసి, ఎంతో ధనం, ఏనుగులు, కుదిరాలు, రథాలు కూడా ఇచ్చి పంపు.
నారద ఉవాచ పితుశ్చికీర్షితం జ్ఞాత్వా దమయన్తీ తదా నృపమ్ । ధాత్ర్యా ముఖేన వాక్యజ్ఞా తమువాచ రహః స్థితమ్
నారదుడు చెప్పాడు: తండ్రి మనసులోని ఉద్దేశాన్ని తెలుసుకున్న దమయంతి, తన దాయాదితో మాట్లాడించి, రాజును ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు పలికింది.
ధాత్ర్యువాచ దమయన్తీ మహారాజ పుత్రీ తే మామథాబ్రవీత్ । పితరం బ్రూహి ధాత్రేయి వచనాన్మే సుఖాన్వితమ్
దాయాది చెప్పింది: మహారాజా! నీ కుమార్తె దమయంతి నాకు ఇలా చెప్పింది — 'దాయాదీ! నాన్నగారికి నా మాటలు ఆనందంగా చెప్పు.'
మయా వృతోఽథ మేధావీ నారదో మహతీయుతః । నాదమోహితయా కామం నాన్యః కోఽపి ప్రియో మమ
'నేను తెలివిగల, గొప్ప గుణాలున్న నారదుని ఎన్నుకున్నాను. నాకు కోరిక వల్ల మాయపడలేదు. నాకింకెవ్వరూ ఇష్టముండరు.'
కురు మే వాఞ్ఛితం తాత వివాహం మునినా సహ । నాన్యం వరిష్యే ధర్మజ్ఞ నారదం తు పతిం వినా
'నాన్నా! నాకు కావలసినది నారదునితో పెళ్లి చేయాలని నీ చేత చేయించు. నారదుని కాక ఇంకెవ్వరినీ నేను వరించను.'
మగ్నాహం నాదసిన్ధౌ వై నక్రహీనే రసాత్మకే । అక్షారే సుఖసమ్పూర్ణే తిమిఙ్గిలవివర్జితే
'నేను నారదుని సముద్రంలో మునిగిపోయాను. అక్కడ మొసళ్ళు లేవు, అది సారమంతా నిండినది, ఎప్పటికీ ఉండేది, ఆనందంతో నిండినది, పెద్ద చేపలు లేవు.'
; నారదస్య మాయాదమయన్త్యా సహ వివాహవర్ణనమ్ నారద ఉవాచ తత్పుత్ర్యా వచనం శ్రుత్వా రాజా ధాత్రీముఖాత్తతః । భార్యాం ప్రోవాచ కైకేయీం సమీపస్థాం సులోచనామ్
నారదుడు చెప్పాడు: కుమార్తె మాటలు దాయాది నోట వినిన రాజు, పక్కనే ఉన్న అందమైన కళ్ళు కలిగిన కైకేయిని ఇలా అడిగాడు.
రాజోవాచ యదుక్తం వచనం కాన్తే ధాత్ర్యా తత్తు త్వయా శ్రుతమ్ । వృతోఽయం నారదః కామం మునిర్వానరవక్త్రభాక్
రాజు అన్నాడు: ప్రియమైనవాడా! దాయాది చెప్పిన మాటలు నువ్వు వినావు కదా. దమయంతి తన ఇష్టానికి నారదుని, ఆ వానర ముఖాన్ని కలిగిన మునిని, వరించిందట.
కిమిదం చిన్తితం పుత్ర్యా బుద్ధిహీనం విచేష్టితమ్ । కథమస్మై మయా దేయా కన్యా హరిముఖాయ సా
నా కుమార్తె ఇలా ఆలోచించడమేమిటి? ఇది ఎంత అజ్ఞానంగా, విచిత్రంగా ఉంది! ఆ వానర ముఖానికీ, నా కుమార్తెకు పెళ్లి చేయడం ఎలా సాధ్యం?
క్వాసౌ భిక్షుః కురూపః క్వ దమయన్తీ మమాత్మజా । విపరీతమిదం కార్యం న విధేయం కదాచన
ఆ కురూపుడైన భిక్షుకుడెక్కడ? నా కుమార్తె దమయంతి ఎక్కడ? ఇది తప్పుడు పని, ఎప్పుడూ చేయకూడదు.
తామేకాన్తే సుకేశాన్తే నివారయ హఠాత్సుతామ్ । యుక్త్యా మునిరతాం ముగ్ధాం శాస్త్రవృద్ధానుసారయా
పక్కన, మృదువుగా మాట్లాడి, మన అమాయకురాలైన కుమార్తెను మునివరుణి మీద మోజుతో ఉన్నదాన్ని, పెద్దలు చెప్పినట్లు, శాస్త్రబద్ధంగా, నెమ్మదిగా ఒప్పించు.
ఇతి భర్తృవచః శ్రుత్వా జననీ తామథాబ్రవీత్ । చ తే రూపం మునిః క్వాసౌ వానరాస్యోఽధనః పునః
భర్త మాటలు విని తల్లి ఇలా చెప్పింది: ఆ ముని ఎక్కడ? అతని రూపం ఎలా ఉంది? అతను వానర ముఖం కలవాడు, దరిద్రుడు కూడా.
కథం మోహమవాప్తాసి భిక్షుకే చతురా పునః । లతాకోమలదేహా త్వం భస్మరూక్షతనుస్త్వయమ్
నీవు తెలివిగలదవు, అయినా భిక్షుకుడి మీద మాయలో పడిపోయావేలా? నువ్వు లతలా మృదువైనదవు, అతను బూడిదతో పూతబడిన, గట్టిదేహం కలవాడు.
వార్తా వానరవక్త్రేణ కథం యుక్తా తవానఘే । కా ప్రీతిః కుత్సితే పుంసి భవిష్యతి శుచిస్మితే
నిష్కళంకురాలా! వానర ముఖం ఉన్నవాడితో నీకు సంబంధం ఎలా సరైనది? శుచిస్మితా! అలాంటి నీచుడిపై నీకు ప్రేమ ఎలా కలుగుతుంది?
వరస్తే రాజపుత్రోఽస్తు మా కురు త్వం వృథా హఠమ్ । పితా తే దుఃఖమాప్నోతి శ్రుత్వా ధాత్రీముఖాద్వచః
నీకు ఇష్టమైన వరుడు రాజకుమారుడే కావాలి. వృథాగా మొండిగా ఉండకూ. దాయాది నోట ఈ మాటలు వింటే నీ తండ్రికి బాధ కలుగుతుంది.
లగ్నాం బుబూలవృక్షేణ కోమలాం మాలతీలతామ్ । దృష్ట్వా కస్య మనః ఖేదం చతురస్య న గచ్ఛతి
కుప్పకాయ చెట్టుతో ముదుసలి మల్లె లత చుట్టుకున్నదని చూచి, ఎంత తెలివైనవాడైనా మనసు బాధపడకుండా ఉండగలడా?
దాసేరకాయ తామ్బూలీదలాని కోమలాని కః । దదాతి భక్షణార్థాయ మూర్ఖోఽపి ధరణీతలే
ఈ భూమిపై ఎవడైనా, ఎంత మూర్ఖుడైనా, మృదువైన తాంబూలం ఆకులను ఒక దాసేరకుడికి తినమని ఇస్తాడా?
వీక్ష్య త్వాం కరసంలగ్నాం నారదస్య సమీపతః । వివాహే వర్తమానే తు కస్య చేతో న దహ్యతి
నీవు నారదుని పక్కన, అతని చేతిని పట్టుకుని పెళ్లి వేడుకలో ఉన్నప్పుడు, ఎవరి మనసు కాలిపోదు చెప్పు?
కుముఖేన సమం వార్తా న రుచిం జనయత్యతః । ఆమృతేస్తు కథం కాలః క్షపితవ్యస్త్వయామునా
అందములేని ముఖంతో మాట్లాడితే ఆనందం కలగదు; నీవు అమృతంలా ఉంటే, విషంలాంటి వాడితో ఎలా కాలం గడిపేవు?
నారద ఉవాచ ఇతి మాతుర్వచః శ్రుత్వా దమయన్తీ భృశాతురా । మాతరం ప్రాహ తన్వఙ్గీ మయి సా కృతనిశ్చయా
నారదుడు ఇలా అన్నాడు — తల్లి మాటలు విని, దమయంతి ఎంతో బాధతో, తన సన్నని శరీరంతో తల్లితో ఇలా చెప్పింది: 'ఆమె నాకు ముందే నిర్ణయం తీసుకుంది.'
కిం ముఖేన చ రూపేణ మూర్ఖస్య చ ధనేన కిమ్ । కిం రాజ్యేనావిదగ్ధస్య రసమార్గావిదోఽస్య చ
ముఖ సౌందర్యం వల్ల ఏమి లాభం? మూర్ఖుడి ధనం వల్ల ఏమి ఉపయోగం? వివేకం లేని వాడికి రాజ్యం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? రుచి మార్గం తెలియని వాడికి ఏమి విలువ?
హరిణ్యోఽపి వనే ధన్యా యా నాదేన విమోహితాః । మాతః ప్రాణాన్ప్రయచ్ఛన్తి ధిఙ్మూర్ఖాన్మానుషాన్భువి
అమ్మా! అడవిలోని జింకలు కూడా ధన్యులు, ఎందుకంటే అవి మధురమైన శబ్దానికి మోహితులై ప్రాణాలిచ్చేస్తాయి. కాని, ఈ లోకంలో మూర్ఖులైన మనుష్యులపై నిందే మిగిలింది.
నారదో వేత్తి యాం విద్యాం మాతః సప్తస్వరాత్మికామ్ । తృతీయః కోఽపి నో వేద శివాదన్యః పుమాన్కిల
అమ్మా! నారదుడు ఆ ఏడుస్వరాల జ్ఞానాన్ని తెలుసు. శివుడిని తప్పించి, ఇంకొకరు ఆ జ్ఞానం ఎవరూ తెలియరు.
మూర్ఖేణ సహ సంవాసో మరణం తత్క్షణే క్షణే । రూపవాన్ధనవాంస్త్యాజ్యో గుణహీనో నరః సదా
మూర్ఖుడితో కలిసి ఉండటం ప్రతి క్షణం మరణమే. రూపం ఉన్నా, ధనం ఉన్నా, గుణం లేని మనిషిని ఎప్పుడూ వదిలేయాలి.
ధిఙ్మైత్రీం మూర్ఖభూపాలే వృథా గర్వసమన్వితే । గుణజ్ఞే భిక్షుకే శ్రేష్ఠా వచనాత్సుఖదాయినీ
అహంకారంతో ఉన్న మూర్ఖ రాజుతో స్నేహం వృథా. మంచి గుణాలు ఉన్న భిక్షుకుడితో స్నేహం, అతని మాటలు ఆనందాన్ని ఇస్తే, అది మేలైనది.
స్వరజ్ఞో గ్రామవిత్కామం మూర్చ్ఛనాజ్ఞానభేదభాక్ । దుర్లభః పురుషశ్చాష్టరసజ్ఞో దుర్బలోఽపి వై
స్వరాలు, గ్రామాలు, మూర్ఛన, రసభేదాలు తెలిసినవాడు అరుదు. ఎనిమిది రసాలు తెలిసినవాడు మరింత అరుదు, అతడు బలహీనుడైనా.
యథా నయతి కైలాసం గఙ్గా చైవ సరస్వతీ । తథా నయతి కైలాసం స్వరజ్ఞానవిశారదః
గంగ, సరస్వతి నదులు ఎలా కైలాసానికి చేరతాయో, స్వరజ్ఞానం ఉన్నవాడు కూడా కైలాసానికి తీసుకెళ్తాడు.
స్వరమానం తు యో వేద స దేవో మానుషోఽపి సన్ । సప్తభేదం న యో వేద స పశుః సురరాడపి
స్వరజ్ఞానం ఉన్నవాడు మనిషి అయినా దేవుడే. ఏడురకాల స్వరాలు తెలియని వాడు, దేవేంద్రుడైనా, జంతువే.
మూర్చ్ఛనాతానమార్గం తు శ్రుత్వా మోదం న యాతి యః । స పశుః సర్వథా జ్ఞేయో హరిణాః పశవో న హి
మూర్ఛన, తానం విన్నప్పుడు ఆనందించని వాడు నిజంగా జంతువు. జింకలు మాత్రం అలా కావు.