త్వమప్యాడిర్భవాయుష్మన్ బకోఽహం యావదేవ హి । వ్యాస ఉవాచ ఏవం పరస్పరం దత్త్వా శాపం తౌ క్రోధపీడితౌ
నీకు కూడా, ఓ దీర్ఘాయుష్మంతుడా, నేను చెప్పినట్లే బకపక్షిగా మారాలి. నేను మాత్రం కొంతకాలం క్రేనుగా ఉంటాను. వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — ఇద్దరూ కోపంతో ఒకరికి ఒకరు శాపం ఇచ్చుకున్నారు.
అణ్డజౌ తరసా జాతౌ సరస్యాడీబకౌ మునీ । ఏకస్మిన్పాదపే నీడం కృత్వాసౌ బకరూపభాక్
ఆ ఇద్దరు మునులు బలవంతంగా అండల్లో పుట్టి, సరస్సులో బకపక్షి, క్రేను పక్షిగా మారారు. వారిలో ఒకరు క్రేను రూపంలో చెట్టుపైన గూడు కట్టాడు.
విశ్వామిత్రః స్థితస్తత్ర దివ్యే సరసి మానసే । అన్యస్మిత్పాదపే కృత్వా వసిష్ఠో నీడముత్తమమ్
విశ్వామిత్రుడు ఆ దివ్యమైన మానస సరస్సులో ఉన్నాడు. వశిష్ఠుడు మరో చెట్టుపైన అద్భుతమైన గూడు కట్టుకున్నాడు.
ఆడీరూపధరస్తస్థావన్యోన్యం ద్వేషతత్పరౌ । దినే దినే తౌ సంగ్రామం చక్రతుః క్రోధసంయుతౌ
బకపక్షి, క్రేను రూపాలు ధరించి, పరస్పరం ద్వేషంతో ఉండి, ఇద్దరూ ప్రతిరోజూ కోపంతో యుద్ధం చేసేవారు.
దుఃఖదం సర్వలోకానాం క్రన్దమానావుభౌ భృశమ్ । చఞ్చుపక్షప్రహారైస్తు నఖాఘాతైః పరస్పరమ్
అలా ఇద్దరూ గట్టిగా అరుస్తూ, బేకులు, రెక్కలు, గోర్లు ఉపయోగించి పరస్పరం దాడి చేస్తూ, అన్ని లోకాలకూ బాధ కలిగించారు.
జఘ్నతూ రుధిరక్లినౌ పుష్పితావివ కింశుకౌ । ఏవం బహూని వర్షాణి పక్షిరూపధరౌ మునీ
వారు ఒకరినొకరు గాయపరచుకుంటూ, రక్తంతో తడిసి, పుష్పించిన కింశుక వృక్షాల్లా కనిపించారు. ఇలా ఎన్నో సంవత్సరాలు పక్షిరూపంలో మునులు ఉన్నారు.
స్థితౌ తత్ర మహారాజ శాపపాశేన యన్త్రితౌ । రాజోవాచ కథం ముక్తౌ మునిశ్రేష్ఠౌ శాపాద్వసిష్ఠకౌశికౌ
అక్కడే, ఓ మహారాజా, శాపబంధనంలో బంధించబడి ఉన్నారు. రాజు అడిగాడు — వశిష్ఠుడు, కౌశికుడు అనే మునిశ్రేష్ఠులు ఆ శాపం నుండి ఎలా విముక్తులయ్యారు?
తన్మమాచక్ష్వ విప్రర్షే పరం కౌతూహలం హి మే । వ్యాస ఉవాచ యుధ్యమానాబ్వుభౌ దృష్ట్వా బ్రహ్మా లోకపితామహః
ఆ విషయం నాకు చెప్పు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నాకు గొప్ప ఆసక్తి ఉంది. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఇద్దరూ యుద్ధం చేస్తుండగా,
తత్రాజగామానిమిషైర్వృతః సర్వైర్దయాపరైః । తావాశ్వాస్య జగత్కర్తా యుద్ధతో వినివార్య చ
అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు, దయతో నిండిన నిద్రలేని దేవతలతో కలిసి వచ్చాడు. వారిని ఓదార్చి, యుద్ధం ఆపమని వారిని నిలిపాడు.
శాపం సంమోచయామాస తయోః క్షిప్తం పరస్పరమ్ । తతో జగ్ముః సురాః సర్వే స్వాని ధిష్ణ్యాని పద్మభూః
వారు ఒకరిపై ఒకరు వేసుకున్న శాపాన్ని బ్రహ్మదేవుడు తొలగించాడు. ఆ తర్వాత పద్మజుడు సహా అందరు దేవతలు తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు.
సత్యలోకం జగామాశు హంసారూఢః ప్రతాపవాన్ । విశ్వామిత్రోఽప్యగాత్తూర్ణం వసిష్ఠః స్వాశ్రమం గతః
ఆ పద్మజుడు హంసపై కూర్చొని వెంటనే సత్యలోకానికి వెళ్లాడు. విశ్వామిత్రుడు కూడా త్వరగా వెళ్లిపోయాడు. వశిష్ఠుడు తన ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు.
మిథః స్నేహం తతః కృత్వా ప్రజాపత్యుపదేశతః । మైత్రావరుణినాప్యేవం కృతం యుద్ధమకారణమ్
తర్వాత ప్రజాపతి ఉపదేశం ప్రకారం ఇద్దరూ పరస్పరం స్నేహాన్ని కలిగి జీవించారు. అలాగే మైత్రావరుణుడు కూడా కౌశికుడితో కారణం లేకుండా యుద్ధం చేశాడు.
కౌశికేన సమం భూప దుఃఖదం చ పరస్పరమ్ । కో నామ మానవో లోకే దేవో వా దానవోఽపి వా
ఓ రాజా, కౌశికుడితో కలిసి వారు పరస్పరం బాధ కలిగించుకున్నారు. ఈ లోకంలో ఎవరు — మనిషైనా, దేవుడైనా, దానవుడైనా —
అహఙ్కారజయం కృత్వా సర్వదా సుఖభాగ్భవేత్ । తస్మాద్రాజంశ్చిత్తశుద్ధిర్మహతామపి దుర్లభా
అహంకారాన్ని జయించి ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉండగలరు? అందుకే, ఓ రాజా, మనస్సు పవిత్రతను పొందడం గొప్పవారికైనా చాలా కష్టం.
యత్నేన సాధనీయా సా తద్విహీనం నిరర్థకమ్ । తీర్థం దానం తపః సత్యం యత్కిఞ్చిద్ధర్మసాధనమ్
దాన్ని శ్రద్ధతో సాధించాలి; అది లేకపోతే, తీర్థయాత్ర, దానం, తపస్సు, సత్యం, ఏదైనా ధర్మకార్యమూ వ్యర్థమే.
(శ్రద్ధాత్ర త్రివిధా ప్రోక్తా సాత్త్వికీ రాజసీ తథా । తామసీ సర్వదేహేషు దేహినాం ధర్మకర్మసు ॥ సాత్త్వికీ దుర్లభా లోకే యథోక్తఫలదా సదా । తదర్ధఫలదా ప్రోక్తా రాజసీ విధిసంయుతా ॥ తామసీ త్వఫలా రాజన్న తు కీర్తికరీ పునః । కామక్రోధాభిభూతానాం జనానాం నృపసత్తమ ॥) వాసనారహితం కృత్వా తచ్చిత్తం శ్రవణాదినా । తీర్థాదిషు వసేన్నిత్యం దేవీపూజనతత్పరః
మనస్సులో వాసనలను తొలగించి, వినడం మొదలైన వాటితో శుద్ధి చేసుకుంటూ, ఎప్పుడూ తీర్థాలలో ఉండాలి. దేవిని భక్తితో పూజిస్తూ, ఆమె నామాలను జపిస్తూ, ఆమె మహిమను కీర్తిస్తూ, ఆమె పదపద్మాలను ధ్యానిస్తూ, కలియుగ దోషాల భయంతో జీవించాలి.
దేవీనామాని వచసా గృహ్ణంస్తస్యా గుణాన్స్తువన్ । ధ్యాయంస్తస్యాః పదామ్భోజం కలిదోషభయార్దితః
ఇలా ఆచరించే వారికి కలియుగ భయం ఎప్పుడూ ఉండదు; పాపులు కూడా సులభంగా సంసారబంధం నుంచి విముక్తి పొందగలరు.
ఏవం తు కుర్వతస్తస్య న కదాచిత్కలేర్భయమ్ । అనాయాసేన సంసారాన్ముచ్యతే పాతకీ జనః
ఇలాంటి కార్యాలు చేస్తూ ఉండేవారికి కలియుగ భయం ఎప్పుడూ ఉండదు; అలాంటి వారు పాప సంసారంలోనుండి సులభంగా విముక్తి పొందుతారు.
వసిష్ఠస్య మైత్రావరుణిరితినామవర్ణనమ్ జనమేజయ ఉవాచ మైత్రావరుణిరిత్యుక్తం నామ తస్య మునేః కథమ్ । వసిష్ఠస్య మహాభాగ బ్రహ్మణస్తనుజస్య హ
జనమేజయుడు అడిగాడు: బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన వసిష్ఠుడు 'మైత్రావరుణి' అని ఎందుకు పిలవబడుతున్నాడు? ఆ మహర్షికి ఆ పేరు ఎలా వచ్చింది?
కిమసౌ కర్మతో నామ ప్రాప్తవాన్ గుణతస్తథా । బ్రూహి మే వదతాంశ్రేష్ఠ కారణం తస్య నామజమ్
ఆ పేరు అతనికి ఏ కార్యం వల్ల, లేదా ఏ గుణం వల్ల వచ్చింది? వాక్చాతుర్యంలో నిపుణుడవైనవాడా, ఆ పేరుకు కారణం ఏమిటో నాకు చెప్పు.
వ్యాస ఉవాచ నిబోధ నృపతిశ్రేష్ఠ వసిష్ఠో బ్రహ్మణః సుతః । నిమిశాపాత్తనుం త్యక్త్వా పునర్జాతో మహాద్యుతిః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజులలో శ్రేష్ఠుడవైనవాడా, విను. బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన వసిష్ఠుడు, నిమి నుండి పొందిన శరీరాన్ని వదిలి, మళ్లీ గొప్ప తేజస్సుతో పుట్టాడు.
మిత్రావరుణయోర్యస్మాత్తస్మాత్తన్నామ విశ్రుతమ్ । మైత్రావరుణిరిత్యస్మిఁల్లోకే సర్వత్ర పార్థివ
అతడు మిత్రుడు, వరుణుడు ఇద్దరి నుండి పుట్టినందున, ఆ పేరు ప్రఖ్యాతి పొందింది. రాజా, ఈ లోకంలో అతడిని అందరూ 'మైత్రావరుణి' అని పిలుస్తారు.
రాజోవాచ కస్మాచ్ఛప్తః స ధర్మాత్మా రాజ్ఞా బ్రహ్మాత్మజో మునిః । చిత్రమేతన్మునిం లగ్నో రాజ్ఞః శాపోఽతిదారుణః
రాజు అడిగాడు: ధర్మాన్ని పాటించే బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన ఆ మునికి ఏ కారణంగా ఒక రాజు శాపం ఇచ్చాడు? ఒక రాజు నుండి మునికి ఇంత భయంకరమైన శాపం కలగడం ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
అనాగసం మునిం రాజా కిమసౌ శప్తవాన్మునే । కారణం వద ధర్మజ్ఞ తస్య శాపస్య మూలతః
పాపం లేని ఆ మునికి రాజు ఎందుకు శాపం ఇచ్చాడు? ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా, ఆ శాపానికి అసలు కారణం ఏమిటో నాకు చెప్పు.
వ్యాస ఉవాచ కారణం తు మయా ప్రోక్తం తవ పూర్వం వినిశ్చితమ్ । సంసారోఽయం త్రిభిర్వ్యాప్తో రాజన్మాయాగుణైః కిల
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజా, ఆ కారణాన్ని నేను ముందే నీకు వివరించాను. ఈ లోకం మాయా గుణాలతో కూడి మూడు గుణాల వల్ల నిండిపోయి ఉంది.
ధర్మం కరోతు భూపాలశ్చరన్తు తాపసాస్తపః । సర్వేషాం తు గుణైర్విద్ధం నోజ్జ్వలం తద్భవేదిహ
రాజులు ధర్మాన్ని ఆచరించాలి, తపస్వులు తపస్సు చేయాలి. అయినా, అందరూ గుణాల ప్రభావంలో ఉండగా, అది ఇక్కడ ప్రకాశించదు.
కామక్రోధాభిభూతాశ్చ రాజానో మునయస్తథా । లోభాహఙ్కారసంయుక్తాశ్చరన్తి దుశ్చరం తపః
కామం, కోపం చేత పట్టుబడిన రాజులు, మునులు, లోభం, అహంకారం కలిగి, కఠినమైన తపస్సు చేస్తారు.
యజన్తి క్షత్రియా రాజన్ రజోగుణసమావృతాః । బ్రాహ్మణాస్తు తథా రాజన్ న కోఽపి సత్త్వసంయుతః
రాజా, క్షత్రియులు రజోగుణంతో యజ్ఞాలు చేస్తారు. బ్రాహ్మణులు కూడా అలాగే చేస్తారు. కానీ, ఎవ్వరూ శుద్ధమైన సత్త్వగుణంతో ఉండరు.
ఋషిణాసౌ నిమిః శప్తస్తేన శప్తో మునిః పునః । దుఃఖాద్దుఃఖతరం ప్రాప్తావుభావపి విధేర్బలాత్
ఆ ముని నిమిని శపించాడు. దానికి ప్రతిగా నిమి కూడా ఆ మునిని శపించాడు. విధి బలంతో ఇద్దరూ మరింత బాధను అనుభవించారు.
ద్రవ్యశుద్ధిః క్రియాశుద్ధిర్మనసః శుద్ధిరుజ్జ్వలా । దుర్లభా ప్రాణినాం భూప సంసారే త్రిగుణాత్మకే
రాజా, ఈ మూడు గుణాల ప్రపంచంలో, పదార్థాల పవిత్రత, కార్యాల పవిత్రత, మనసు పవిత్రత — ఇవన్నీ జీవులకు చాలా అరుదుగా లభిస్తాయి.