వసిష్ఠ ఉవాచ శృణు రాజన్నుపాయోఽస్తి రోగనాశం ప్రతి స్తుతః । త్రయోదశవిధాః పుత్రాః కథితా ధర్మసంగ్రహే
వశిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! వినండి, వ్యాధి పోవడానికి ఒక మంచి మార్గం ఉంది. ధర్మసంగ్రహంలో పదమూడు రకాల కుమారుల గురించి చెప్పబడింది.
తస్మాత్క్రీతం సుతం కృత్వా యజస్వ మఖముత్తమమ్ । ద్రవ్యం దత్త్వా యథోద్దిష్టమానయస్వ ద్విజోత్తమమ్
కాబట్టి, కొనుగోలు చేసిన కుమారుడిని పశువుగా చేసి, ఉత్తమమైన యజ్ఞాన్ని నిర్వహించండి. చెప్పిన విధంగా ధనం ఇచ్చి, గొప్ప బ్రాహ్మణుణ్ణి తీసుకురండి.
ఏవం కృతే మఖే భూప రోగనాశో భవిష్యతి । వరుణోఽపి ప్రసన్నాత్మా భవిష్యతి యథాసుఖమ్
రాజా! ఈ విధంగా యజ్ఞం చేసినప్పుడు, వ్యాధి పోతుంది. వరుణుడు కూడా సంతోషంతో, సుఖంగా ఉంటాడు.
వ్యాస ఉవాచ ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా రాజా ప్రోవాచ మన్త్రిణమ్ । అన్వేషయ మహాబుద్ధే విషయేష్వతియత్నతః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు విని, రాజు తన మంత్రి దగ్గరకి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ జ్ఞానివా! మా రాజ్యంలో అన్ని చోట్ల శ్రద్ధగా వెతకండి.'
కదాచిత్కోఽపి లోభార్థీ దదాతి స్వసుతం పితా । సమానయ ధనం దత్త్వా యావత్ప్రార్థయతేఽప్యసౌ
కొన్నిసార్లు, పించు ఆశతో ఒక తండ్రి తన కుమారుడిని ఇస్తాడు. అతడు కోరినంత ధనం ఇచ్చి, అతడిని తీసుకురా.
సర్వథైవ సమానేయో యజ్ఞార్థే ద్విజబాలకః । న కార్యా కృపణా బుద్ధిస్త్వయా మత్కార్యహేతవే
యజ్ఞం కోసం తప్పనిసరిగా ఒక బ్రాహ్మణ బాలుడిని తీసుకురావాలి. నా కోసం నీకు కనికరం కలగకూడదు.
ప్రార్థనీయస్త్వయా పుత్రః కస్యచిద్ద్విజవాదినః । ద్రవ్యేణ దేహి యజ్ఞార్థం కర్తవ్యోఽసౌ పశుః కిల
ఏదైనా బ్రాహ్మణుని కుమారుడిని అడిగి, యజ్ఞం కోసం ధనం ఇచ్చి, అతడిని పశువుగా చేయాలి.
ఇతి సఞ్చోదితస్తేన సచివః కార్యహేతవే । అన్వేషయామాస పురే గ్రామే గ్రామే గృహే గృహే
ఈ విధంగా రాజు ఆదేశించగా, మంత్రి ఆ పని కోసం పట్టణంలో, ప్రతి గ్రామంలో, ప్రతి ఇంట్లో వెతకసాగాడు.
ఏవమన్వేషతస్తస్య విషయే కశ్చిదాతురః । నిర్ధనస్త్రిసుతశ్చాసీదజీగర్తేతి నామతః
అలా రాజ్యంలో వెతుకుతుండగా, మంత్రికి అజీగర్త అనే పేరుగల, పేదవాడు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవాడు కనబడాడు. అతనికి ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు.
తస్య పుత్రం శునఃశేపం మధ్యమం మన్త్రిసత్తమః । ఆనయామాస దత్త్వార్థం ప్రార్థితం యద్ధనం తదా
ఆ సమయంలో, మంత్రి అజీగర్తుని మధ్య కుమారుడు శునఃశేపుడిని, కోరినంత ధనం ఇచ్చి తీసుకువచ్చాడు.
సమానీయ శునఃశేపం సచివః కార్యతత్పరః । రాజ్ఞే నివేదయామాస పశుయోగ్యం ద్విజాత్మజమ్
శునఃశేపుడిని తీసుకొచ్చి, తన పనిలో నిమగ్నమైన మంత్రి, యజ్ఞానికి తగిన బ్రాహ్మణ కుమారుడిని రాజుకు చూపించాడు.
రాజాతిముదితస్తేన విప్రానానీయ సర్వతః । కారయామాస సమ్భారాన్యజ్ఞార్థం వేదవిత్తమాన్
రాజు ఎంతో ఆనందంతో, అన్ని వైపుల నుంచి బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, వేదాలు తెలిసినవారితో యజ్ఞానికి కావాల్సిన వస్తువులను సిద్ధం చేయించాడు.
ప్రారబ్ధే తు మఖే తత్ర విశ్వామిత్రో మహామునిః । బద్ధం దృష్ట్వా శునఃశేపం నిషిషేధ నృపం తదా
యజ్ఞం మొదలైనప్పుడు, మహర్షి విశ్వామిత్రుడు అక్కడ శునఃశేపుడు కట్టబడినట్టుగా చూసి, ఆ సమయంలో రాజును ఆపాడు.
రాజన్మా సాహసం కార్షీర్ముఞ్చైనం ద్విజబాలకమ్ । ప్రార్థయామ్యహమాయుష్మన్ సుఖం తేఽద్య భవిష్యతి
ఓ రాజా, ఇలాంటి తొందరపాటు పని చేయవద్దు. ఈ బ్రాహ్మణ బాలుడిని విడిచిపెట్టు. నీకు ప్రార్థిస్తున్నాను, నేడు నీకు సుఖం కలుగుతుంది.
క్రన్దత్యయం శునఃశేపః కరుణా మాం దునోత్యపి । దయావాన్భవ రాజేన్ద్ర కురు మే వచనం నృప
ఈ శునఃశేపుడు ఏడుస్తున్నాడు; అతని బాధ నాకు చాలా కలత కలిగిస్తోంది. రాజేంద్రా, దయ చూపు, నా మాట విను.
పరదేహస్య రక్షాయై స్వదేహం యే దయాపరాః । దదతి క్షత్రియాః పూర్వం స్వర్గకామాః శుచివ్రతాః
ఇతరుల శరీరాన్ని కాపాడేందుకు, దయతో నిండిన క్షత్రియులు, స్వర్గాన్ని కోరుతూ, స్వచ్ఛమైన వ్రతాలు పాటిస్తూ, తమ శరీరాన్నే ఇంతకు ముందు అర్పించారు.
త్వం స్వదేహస్య రక్షార్థం హంసి ద్విజసుతం బలాత్ । పాపం మా కురు రాజేన్ద్ర దయావాన్ భవ బాలకే
నీవు నీ శరీరాన్ని కాపాడుకోవాలనే ఉద్దేశంతో, ఈ బ్రాహ్మణ కుమారుణ్ని బలవంతంగా హతమార్చుతున్నావు. రాజేంద్రా, ఈ పాపం చేయవద్దు; బాలుడిపై దయ చూపు.
సర్వేషాం సదృశీ ప్రీతిర్దేహే వేత్సి స్వయం నృప । ముఞ్చైనం బాలకం తస్మాత్ప్రమాణం యది మే వచః
ప్రతి ఒక్కరికీ తన శరీరంపై ఉన్న ప్రేమ సమానమేనని నీవు కూడా తెలుసు. అందువల్ల, నా మాటలకు విలువ ఉంటే, ఈ బాలుడిని విడిచిపెట్టు.
వ్యాస క్త్వచ అనాదృత్య చ తద్వాక్యం రాజా దుఃఖాతురో భృశమ్ । న ముమోచ మునిస్తస్మై చూకోపాతీవ తాపసః
ఆ మాటలను పట్టించుకోకుండా, రాజు తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతూ, శునఃశేపుణ్ని విడిచిపెట్టలేదు. ముని కోపంతో మండిపడ్డాడు.
ఉపదేశం దదౌ తస్మై శునఃశేపాయ కౌశికః । మన్త్రం పాశధరస్యాథ దయావాన్వేదవిత్తమః
ఆ తర్వాత కౌశికుడు, దయతో నిండిన, వేదాలలో నిపుణుడైన విశ్వామిత్రుడు, శునఃశేపుడికి పాశధారి దేవుని మంత్రాన్ని ఉపదేశించాడు.
శునఃశేపోఽపి తం మన్త్రమసకృద్వధకర్శితః । స్తుతస్వరేణ చుక్రోశ సంస్మరన్వరుణం భృశమ్
శునఃశేపుడు మరణ భయంతో బాధపడుతూ, ఆ మంత్రాన్ని మధురమైన స్వరంతో పలుకుతూ, వరుణుడిని గాఢంగా ధ్యానిస్తూ ప్రార్థించాడు.
స్తువన్తం మునిపుత్రం తం జ్ఞాత్వా వై యాదసాం పతిః । తత్రాగత్య శునఃశేపం ముమోచ కరుణార్ణవః
మునిపుత్రుడు తనను స్తుతిస్తున్నాడని తెలుసుకున్న జలాధిపతి అక్కడికి వచ్చి, అపారమైన దయతో శునఃశేపుణ్ని విడిపించాడు.
రోగహీనం నృపం కృత్వా వరుణః స్వగృహం యయౌ । విశ్వామిత్రస్తు తం పుత్రం కృతవాన్మోచితం మృతేః
వరుణుడు రాజును వ్యాధి నుండి విముక్తుడిని చేసి, తన ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు. విశ్వామిత్రుడు మరణం నుండి తప్పించుకున్న శునఃశేపుణ్ని తన కుమారుడిగా స్వీకరించాడు.
న కృతం వచనం రాజ్ఞా కౌశికస్య మహాత్మనః । రోషం దధార మనసా రాజోపరి స గాధిజః
కౌశిక మహాత్ముని మాటను రాజు పాటించలేదు. అందువల్ల గాధిపుత్రుడు తన మనసులో రాజుపై కోపాన్ని పెట్టుకున్నాడు.
ఏకస్మిన్సమయే రాజా హయారూఢో వనం గతః । సూకరం హన్తుకామస్తు మధ్యాహ్నే కౌశికీతటే
ఒకసారి రాజు గుర్రంపై ఎక్కి, మధ్యాహ్నం సమయంలో కౌశికీ నది ఒడ్డున అడవికి వెళ్లి, పంది వేటకు బయలుదేరాడు.
వృద్ధబ్రాహ్మణవేషేణ విశ్వామిత్రేణ వఞ్చితః । సర్వస్వం ప్రార్థితం తస్య గృహీతం రాజ్యమద్భుతమ్
పాత బ్రాహ్మణ వేషంలో విశ్వామిత్రుడు మోసం చేసి, రాజు వద్ద అతని సర్వస్వాన్ని అడిగి, అద్భుతమైన రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
పీడితోఽసౌ హరిశ్చన్ద్రో యజమానో యతో భృశమ్ । వసిష్ఠః కౌశికం ప్రాహ వనే ప్రాప్తం యదృచ్ఛయా
హరిశ్చంద్రుడు యజ్ఞకర్తగా ఉండి, తీవ్రమైన బాధ అనుభవించాడు. అప్పుడే వశిష్ఠుడు, యాదృచ్ఛికంగా అడవిలోకి వచ్చిన కౌశికునితో మాట్లాడాడు.
క్షత్రియాధమ దుర్బుద్ధే వృథా బ్రాహ్మణవేషభృత్ । బకధర్మ వృథా కిం త్వం గర్వం వహసి దామ్భిక
ఓ క్షత్రియలో నీచుడా, దుష్టబుద్ధి కలవాడా, వృథాగా బ్రాహ్మణ వేషం ధరించావు. బకపక్షి లాంటి వేషధారి, దంభికుడా, ఎందుకు ఇంత గర్వపడుతున్నావు?
కస్మాత్త్వయా నృపశ్రేష్ఠో యజమానో మమాప్యసౌ । అపరాధం వినా జాల్మ గమితో దుఃఖమద్భుతమ్
నా యజమాని అయిన ఈ ఉత్తమ రాజును, అతనికి ఎలాంటి తప్పు లేకపోయినా, నీవు ఎందుకు ఇంత అద్భుతమైన దుఃఖంలోకి నెట్టివేశావు, దుర్మార్గుడా?
బకధ్యానపరో యస్మాత్తస్మాత్త్వం వై బకో భవ । ఇతి శప్తో వసిష్ఠేన కౌశికః ప్రాహ తం పునః
నీవు బకపక్షి ధ్యానంలో లీనమై ఉన్నావు కాబట్టి, నీవు బకుడివి అవుతావు అని వశిష్ఠుడు శపించాడు. అప్పుడు కౌశికుడు అతనితో మళ్లీ మాట్లాడాడు.