బాహుయుద్ధం తయోరాసీన్మల్లయోరివ మత్తయోః । శ్రాన్తే మధౌ కైటభస్తు సంగ్రామమకరోత్తదా
ఆ ఇద్దరు మత్తులో ఉన్న మల్లయోధుల్లా బాహుయుద్ధం చేశారు. మధువు అలసిపోయినప్పుడు, కైటభుడు యుద్ధాన్ని కొనసాగించాడు.
పునర్మధుః కైటభశ్చ యుయుధాతే పునః పునః । బాహుయుద్ధేన రాగాన్ధౌ విష్ణునా ప్రభవిష్ణునా
మధువు, కైటభుడు మళ్లీ మళ్లీ విష్ణువుతో బాహుయుద్ధం చేశారు. రాగంతో మత్తెక్కి పోయారు.
ప్రేక్షకస్తు తదా బ్రహ్మా దేవీ చైవాన్తరిక్షగా । న మమ్లతుస్తదా తౌ తు విష్ణుస్తు గ్లానిమాప్తవాన్
బ్రహ్మ, ఆకాశంలో ఉన్న దేవీ వీరి యుద్ధాన్ని చూస్తూ అలసిపోలేదు. కానీ విష్ణువు అలసిపోయాడు, వారిద్దరూ మాత్రం అలసిపోలేదు.
పఞ్చవర్షసహస్రాణి యదా జాతాని యుద్ధ్యతా । హరిణా చిన్తితం తత్ర కారణం మరణే తయోః
ఐదు వేల సంవత్సరాలు యుద్ధం జరిగిన తరువాత, హరి ఆ ఇద్దరి మరణానికి కారణం ఏమిటో ఆలోచించాడు.
పఞ్చవర్షసహస్రాణి మయా యుద్ధం కృతం కిల । న శ్రాన్తౌ దానవౌ ఘోరౌ శ్రాన్తోఽహం చైతదద్భుతమ్
ఐదు వేల సంవత్సరాలు యుద్ధం చేశాను. ఈ భయంకరమైన దానవులు మాత్రం అలసిపోలేదు. నేను మాత్రం బాగా అలసిపోయాను. ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యం.
క్వ గతం మే బలం శౌర్యం కస్మాచ్చేమావనామయౌ । కిమత్ర కారణం చిన్త్యం విచార్య మనసా త్విహ
నా బలం, పరాక్రమం ఎక్కడికి పోయింది? వీరిద్దరూ ఎందుకు బలహీనపడటం లేదు? దీనికి కారణం ఏమిటో మనసులో ఆలోచించాలి.
ఇతి చిన్తాపరం దృష్ట్వా హరిం హర్షపరావుభౌ । ఊచతుస్తౌ మదోన్మత్తౌ మేఘమమ్భీరనిఃస్వనౌ
హరి ఇలా ఆలోచనలో మునిగిపోయినప్పుడు, మదంతో మత్తెక్కిన వారిద్దరూ, మేఘాలా గంభీరమైన స్వరంతో ఇలా మాట్లాడారు.
తవ నోచేద్బలం విష్ణో యది శ్రాన్తోఽసి యుద్ధతః । బ్రూహి దాసోఽస్మి వాం నూనం కృత్వా శిరసి చాఞ్జలిమ్
విష్ణువా! నీకు బలం సరిపోవడం లేదంటే, యుద్ధం చేసి అలసిపోయినట్లయితే, 'నేను మీకు దాసుడిని' అని చేతులు జోడించి తలపై పెట్టి చెప్పు.
న చేద్యుద్ధం కురుష్వాద్య సమర్థోఽసి మహామతే । హత్వా త్వాం నిహనిష్యావః పురుషం చ చతుర్ముఖమ్
ఓ మహామతి, నువ్వు ఈ రోజు యుద్ధానికి సిద్ధంగా లేకపోతే, మేము ముందుగా నిన్ను సంహరించి, ఆ తరువాత నాలుగు ముఖాలవాడిని కూడా చంపుతాము.
సూత ఉవాచ శ్రుత్వా తద్భాషితం విష్ణుస్తయోస్తస్మిన్మహోదధౌ । ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణం సామపూర్వం మహామనాః
సూతుడు చెప్పెను — వారి మాటలు ఆ మహాసముద్రంలో వినిన విష్ణువు, గొప్ప మనస్సుతో, ముందుగా శాంతియుతంగా మృదువైన మాటలు పలికెను.
హరిరువాచ శ్రాన్తే భీతే త్యక్తశస్త్రే పతితే బాలకే తథా । ప్రహరన్తి న వీరాస్తే ధర్మ ఏష సనాతనః
హరి పలికెను — అలసిపోయినవారిని, భయపడినవారిని, ఆయుధం లేకపోయినవారిని, పడిపోయినవారిని, చిన్న పిల్లలను సత్యవంతులు కొట్టరు; ఇదే శాశ్వత ధర్మం.
పఞ్చవర్షసహస్రాణి కృతం యుద్ధం మయా త్విహ । ఏకోఽహం భ్రాతరౌ వాం చ బలినౌ సదృశౌ తథా
ఈయెడవూ ఐదు వేల సంవత్సరాలు నేను యుద్ధం చేశాను; నేను ఒక్కడినే, మీరు ఇద్దరు సోదరులు, బలవంతులు, నాకూ సమానులే.
కృతం విశ్రమణం మధ్యే యువాభ్యాం చ పునః పునః । తథా విశ్రమణం కృత్వా యుధ్యేఽహం నాత్ర సంశయః
మీరు ఇద్దరూ యుద్ధమధ్యలో ఎన్నోసార్లు విశ్రాంతి తీసుకున్నారు; అలాగే, నేను కూడా విశ్రాంతి తీసుకుని మళ్లీ యుద్ధం చేస్తాను — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తిష్ఠతం హి యువాం తావద్బలవన్తౌ మదోత్కటౌ । విశ్రమ్యాహం కరిష్యామి యుద్ధం వా న్యాయమార్గతః
మీరు ఇద్దరూ బలవంతులుగా, అహంకారంతో నిలబడి ఉన్నప్పుడు, నేను విశ్రాంతి తీసుకుంటాను; ఆ తరువాత న్యాయమార్గంలో యుద్ధం చేస్తాను.
సూత ఉవాచ ఇతి శ్రుత్వా వచస్తస్య విశ్రబ్ధౌ దానవోత్తమౌ । సంస్థితౌ దూరతస్తత్ర సంగ్రామే కృతనిశ్చయౌ
సూతుడు చెప్పెను — ఆయన మాటలు విని, ఆ ఇద్దరు గొప్ప దానవులు ధైర్యంగా, యుద్ధరంగంలో దూరంగా నిలబడి, నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
అతిదూరే చ తౌ దృష్ట్వా వాసుదేవశ్చతుర్భుజః । దధ్యౌ చ మనసా తత్ర కారణం మరణే తయోః
వారు చాలా దూరంలో నిలబడి ఉన్నదాన్ని చూసి, నాలుగు చేతుల వాసుదేవుడు, వారి మరణానికి కారణం ఏమిటో మనసులో ఆలోచించెను.
చిన్తనాజ్జ్ఞానముత్పన్నం దేవీదత్తవరావుభౌ । కామం వాఞ్ఛితమరణౌ న మమ్లతురతస్త్విమౌ
ఆలోచన వల్ల జ్ఞానం కలిగింది — వారిద్దరికీ దేవి వరమిచ్చింది; వారు తాము కోరుకున్నపుడు మరణించాలనుకున్నారు, అందుకే వీరికి బలహీనత రాలేదు.
వృథా మయా కృతం యుద్ధం శ్రమోఽయం మే వృథా గతః । కరోమి చ కథం యుద్ధమేవం జ్ఞాత్వా వినిశ్చయమ్
నాకు వృథాగా యుద్ధం జరిగింది; నా శ్రమ వృథా అయింది. ఇది నిశ్చయంగా తెలిసిన తరువాత, ఇక నేను యుద్ధం ఎలా చేయగలను?
అకృతే చ తథా యుద్ధే కథమేతౌ గమిష్యతః । వినాశం దుఃఖదౌ నిత్యం దానవౌ వరదర్పితౌ
యుద్ధం జరగకపోతే, ఈ వరంతో గర్వపడే ఇద్దరు దానవులు ఎప్పుడు నాశనమవుతారు? ఆ నాశనం లేకుండా వీరికి బాధ ఎలా కలుగుతుంది?
భగవత్యా వరో దత్తస్తయా సోఽపి చ దుర్ఘటః । మరణం చేచ్ఛయా కామం దుఃఖితోఽపి న వాఞ్ఛతి
భగవతి ఇచ్చిన వరం నిజంగా సాధించడానికి చాలా కష్టం; ఎవరికైనా మరణం కావాలన్నా, బాధ లేకపోతే కోరడు.
రోగగ్రస్తోఽపి దీనోఽపి న ముమూర్షతి కశ్చన । కథం చేమౌ మదోన్మత్తౌ మర్తుకామౌ భవిష్యతః
రోగంతో బాధపడినా, దుఃఖంలో ఉన్నా ఎవ్వరూ చావాలని అనుకోరు; మరి ఈ అహంకారంతో ఉన్న ఇద్దరు మరణాన్ని ఎలా కోరుకుంటారు?
నన్వద్య శరణం యామి విద్యాం శక్తిం సుకామదామ్ । వినా తయా న సిధ్యన్తి కామాః సమ్యక్ప్రసన్నయా
నిజంగా, ఈ రోజు నేను అన్ని కోరికలు తీరే విద్య, శక్తిని ఆశ్రయిస్తాను; ఆమె సంతుష్టి లేకుండా కోరికలు నెరవేరవు.
ఏవం సఞ్చిన్త్యమానస్తు గగనే సంస్థితాం శివామ్ । అపశ్యద్భగవాన్విష్ణుర్యోగనిద్రాం మనోహరామ్
ఇలా ఆలోచిస్తూ, ఆ భగవంతుడు విష్ణువు, ఆకాశంలో నిలబడి ఉన్న మనోహరమైన యోగనిద్రా దేవిని చూచెను.
కృతాజ్జలిరమేయాత్మా తాం చ తుష్టావ యోగవిత్ । వినాశార్థం తయోస్తత్ర వరదాం భువనేశ్వరీమ్
అపారమైన ఆత్మవంతుడు, యోగాన్ని తెలిసినవాడు, చేతులు జోడించి, ఆ ఇద్దరిని నాశనం చేయడానికి వరాలిచ్చే లోకేశ్వరీని స్తుతించెను.
విష్ణురువాచ నమో దేవి మహామాయే సృష్టిసంహారకారిణి । అనాదినిధనే చణ్డి భుక్తిముక్తిప్రదే శివే
విష్ణువు పలికెను — ఓ దేవి, మహామాయ, సృష్టి, లయకారిణి, ఆద్యాంతరహితమైన చండీ, భోగముక్తిని ప్రసాదించే శివే, నీకు నమస్కారం.
న తే రూపం విజానామి సగుణం నిర్గుణం తథా । చరిత్రాణి కుతో దేవి సంఖ్యాతీతాని యాని తే
నీ రూపం నాకు తెలియదు — అది గుణాలతో ఉన్నదో, లేక గుణరహితమో; ఓ దేవి, నీ కార్యాలు ఎంత ఉన్నా, వాటిని నేను ఎలా తెలుసుకోగలను?
అనుభూతో మయా తేఽద్య ప్రభావశ్చాతిదుర్ఘటః । యదహం నిద్రయా లీనః సఞ్జాతోఽస్మి విచేతనః
ఈ రోజు నీ శక్తి ఎంత అపూర్వమైందో నేను అనుభవించాను. నిద్రలో లీనమై ఉన్న నేను, ఇప్పుడు మళ్లీ చైతన్యంతో లేచాను.
బ్రహ్మణా చాతియత్నేన బోధితోఽపి పునః పునః । న ప్రబుద్ధః సర్వథాహం సఙ్కోచితషడిన్ద్రియః
బ్రహ్మ ఎంతగా ప్రయత్నించినా, పునఃపునః నన్ను లేపాలని యత్నించినా, నా ఆరు ఇంద్రియాలు లోపలికి వెళ్లిపోవడం వల్ల నేను పూర్తిగా మేలుకోలేదు.
అచేతనత్వం సమ్ప్రాప్తః ప్రభావాత్తవ చామ్బికే । త్వయా ముక్తః ప్రబుద్ధోఽహం యుద్ధం చ బహుధా కృతమ్
అంబికే! నీ శక్తివల్ల నేను జ్ఞానశూన్యుడనయ్యాను. నీవు విడిపించగానే మళ్లీ మేలుకొని, ఎన్నో యుద్ధాలు చేశాను.
శ్రాన్తోఽహం న చ తౌ శ్రాన్తౌ త్వయా దత్తవరౌ వరౌ । బ్రహ్మాణం హన్తుమాయాతౌ దానవౌ మదగర్వితౌ
నేను అలసిపోయాను, కానీ వాళ్లు మాత్రం అలసిపోలేదు. ఎందుకంటే, నీవు వారిద్దరికి వరాలు ఇచ్చావు. ఆ ఇద్దరు దానవులు, అహంకారంతో బ్రహ్మను చంపేందుకు వచ్చారు.