త్వష్టా ప్రజాపతిర్హ్యాసీద్దేవశ్రేష్ఠో మహాతపాః । దేవానాం కార్యకర్తా చ నిపుణో బ్రాహ్మణప్రియః
త్వష్టా అనే ప్రజాపతి, దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడు, మహాతపస్వి, దేవతల పనుల్లో నిపుణుడు, బ్రాహ్మణులకు ప్రియమైనవాడు.
స పుత్రం వై త్రిశిరసమిన్ద్రద్వేషాత్కిలాసృజత్ । విశ్వరూపేతి విఖ్యాతం నామ్నా రూపేణ మోహనమ్
అతడు ఇంద్రునిపై ద్వేషంతో త్రిశిర అనే కుమారుణ్ని సృష్టించాడు. అతడు విశ్వరూపుడు అనే పేరుతో, రూపంలోనూ పేరులోనూ అందరినీ ఆకట్టుకున్నాడు.
త్రిభిః స వదనైః శ్రేష్ఠైర్వ్యరోచత మనోహరైః । త్రిభిర్భిన్నాని కార్యాణి ముఖైః సమకరోన్మునిః
ఆ త్రిశిరుడు మూడు అందమైన ముఖాలతో ప్రకాశించాడు. ఆ మూడు ముఖాలతో వేర్వేరు పనులు చేసేవాడు.
వేదానేకేన సోఽధీతే సురాం చైకేన సోఽపిబత్ । తృతీయేన దిశః సర్వా యుగపచ్చ నిరీక్షతే
ఒక ముఖంతో వేదాలు చదివేవాడు, ఇంకొక ముఖంతో సోమపానం చేసేవాడు, మూడవ ముఖంతో అన్ని దిశల్నీ ఒకేసారి చూచేవాడు.
త్రిశిరా భోగముత్సృజ్య తపశ్చక్రే సుదుష్కరమ్ । తపస్వీ స మృదుర్దాన్తో ధర్మమేవ సమాశ్రితః
త్రిశిరుడు భోగాలను వదిలిపెట్టి, కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. అతడు మృదువైనవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ధర్మాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించాడు.
పఞ్చాగ్నిసాధనం కాలే పాదపాగ్రే నివేశనమ్ । జలమధ్యే నివాసం చ హేమన్తే శిశిరే తథా
అతడు ఐదు అగ్నుల మధ్య తపస్సు చేశాడు, చెట్టు కింద నివసించాడు, నీటిలో ఉండేవాడు, హేమంతం, శిశిరకాలంలో చలిని తట్టుకుని ఉండేవాడు.
నిరాహారో జితాత్మాసౌ త్యక్తసర్వపరిగ్రహః । తపశ్చచార మేధావీ దుష్కరం మన్దబుద్ధిభిః
ఆ త్రిశిరుడు అన్నీ వదిలిపెట్టి, ఆహారం కూడా తీసుకోకుండా, తక్కువ బుద్ధిగలవాళ్లకు అసాధ్యమైన తపస్సు చేశాడు.
తం చ దృష్ట్వా తపస్యన్తం ఖేదమాప శచీపతిః । విషాదమగమత్తత్ర శక్రోఽయం మాస్మభూదితి
అతడు తపస్సు చేస్తున్నదాన్ని చూసి, ఇంద్రుడు మనసులో బాధపడి, 'ఇది నాకు హానికరం కాకూడదు' అని నిరాశలో పడ్డాడు.
దృష్ట్వా తస్య తపో వీర్యం సత్యం చామితతేజసః । చిన్తాం చ మహతీం ప్రాప హ్యనిశం పాకశాసనః
త్రిశిరుని తపస్సు శక్తిని, నిజాయితీని, అపారమైన తేజస్సును చూసి, ఇంద్రుడు రాత్రింబవళ్ళు పెద్ద ఆందోళనకు లోనయ్యాడు.
వివర్ధమానస్త్రిశిరా మామయం శాతయిష్యతి । నోపేక్ష్యః సర్వథా శత్రుర్వర్ధమానబలో బుధైః
'త్రిశిరుడు బలవంతుడవుతూ పోతే, నన్ను నాశనం చేస్తాడు. శత్రువు బలపడుతుంటే, తెలివైనవాడు ఎప్పుడూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు' అని భావించాడు.
తస్మాదుపాయః కర్తవ్యస్తపోనాశాయ సామ్ప్రతమ్ । కామస్తు తపసాం శత్రుః కామాన్నశ్యతి వై తపః
'కాబట్టి ఇప్పుడు అతని తపస్సును భంగం చేయడానికి ఏదైనా మార్గం చూడాలి. కామమే తపస్సుకు శత్రువు; కామవశుడైతే తపస్సు నశిస్తుంది' అని నిర్ణయించుకున్నాడు.
తథైవాద్య ప్రకర్తవ్యం భోగాసక్తో భవేద్యథా । ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా బుద్ధిమాన్బలమర్దనః
'అందుకే, ఈ రోజు అతడు భోగాలకు ఆకర్షితుడయ్యేలా ఏదైనా చేయాలి' అని మనసులో నిర్ణయించుకుని, శత్రువులను జయించే తెలివైన ఇంద్రుడు...
ఆజ్ఞాపయత్సోఽప్సరసస్త్వాష్ట్రపుత్రప్రలోభనే । ఉర్వశీం మేనకాం రమ్భాం ఘృతాచీం చ తిలోత్తమామ్
ఆజ్ఞతో ఆ అప్సరసలు — ఉర్వశి, మేనక, రంభ, ఘృతాచీ, తిలోత్తమ — త్వష్ట్రుని కుమారుడిని మోహింపజేయడానికి పిలిపించబడ్డారు.
సమాహూయాబ్రవీచ్ఛక్రస్తాస్తదా రూపగర్వితాః । ప్రియం కురుధ్వం మే సర్వాః కార్యేఽద్య సముపస్థితే
వారు అందరూ వచ్చాక, శక్రుడు ఆ అందానికి గర్వపడే స్త్రీలకు ఇలా అన్నాడు: 'మీరు అందరూ, ఈ రోజు ఉన్న పనిలో నా కోరికను నెరవేర్చండి.'
యత్తో మేఽద్య మహాఞ్ఛత్రుస్తపస్తపతి దుర్జయః । కార్యం కురుత గచ్ఛధ్వం ప్రలోభయత మాచిరమ్
'ఈ రోజు నా గొప్ప శత్రువు, గెలవలేని వాడు, కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు. మీరు త్వరగా వెళ్లి, అతన్ని మోహింపజేసి, నా పనిని పూర్తిచేయండి.'
శృఙ్గారవేషైర్వివిధైర్హావైర్దేహసముద్భవైః । ప్రలోభయత భద్రం వః శమయధ్వం జ్వరం మమ
'మీ అందమైన వస్త్రాలు, శరీర భంగిమలు, హావభావాలతో అతన్ని ఆకర్షించండి. మీకు మంగళం కలగాలి. నా బాధను తొలగించండి.'
అస్వస్థోఽహం మహాభాగాస్తస్య జ్ఞాత్వా తపోబలమ్ । బలవానాసనం మేఽద్య గ్రహీష్యత్యవిలమ్బితః
'మహాభాగ్యవంతులారా! అతని తపస్సు శక్తిని తెలుసుకుని నేను చాలా కలవరపడుతున్నాను. ఈ రోజు అతను నా స్థానం దక్కించుకుంటాడేమో అని భయపడుతున్నాను.'
భయం మే సముపాయాతం క్షిప్రం నాశయతాబలాః । ఉపకుర్వన్తు సహితాః కార్యేఽద్య సముపస్థితే
'నాకు భయం వచ్చేసింది. మీరు శక్తివంతులుగా ఉన్నందున, దయచేసి త్వరగా దాన్ని పోగొట్టండి. ఈ అత్యవసర సమయంలో అందరూ కలసి నాకు సహాయం చేయండి.'
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం నార్య ఊచుస్తం ప్రణతాః పురః । మా భయం కురు దేవేశ యతిష్యామః ప్రలోభనే
ఆ మాటలు విని, ఆ స్త్రీలు శక్రుని ఎదుట నమస్కరించి ఇలా అన్నారు: 'దేవేంద్రా! మీరు భయపడవద్దు. అతన్ని మోహింపజేయడానికి మేము యత్నిస్తాము.'
యథా న స్యాద్భయం తస్మాత్తథా కార్యం మహాద్యుతే । నృత్యగీతవిహారైశ్చ మునేస్తస్య ప్రలోభనే
'మహాతేజస్వినీ! అతని వల్ల మీకు ఎలాంటి ప్రమాదం కలగకుండా మేము చర్యలు తీసుకుంటాము. నాట్యం, పాట, వినోదాలతో ఆ మునిని మోహింపజేస్తాము.'
కటాక్షైరఙ్గభేదైశ్చ మోహయిత్వా మునిం విభో । లోలుపం వశమస్మాకం కరిష్యామో నియన్త్రితమ్
'కన్నుల చాటుగా చూసి, శరీర హావభావాలతో ఆ మునిని మాయలో పడేస్తాము ప్రభూ! అతని మనసును మాయలోకి తిప్పి, అతన్ని మన చేతిలో పెట్టుకుంటాము.'
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యాభాష్య హరిం నార్యో యయుస్త్రిశిరసోఽన్తికమ్ । కుర్వన్త్యో వివిధాన్భావాన్కామశాస్త్రోచితానపి
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ స్త్రీలు హరివైపు ఇలా చెప్పి, త్రిశిరసుని దగ్గరకు వెళ్లారు. వారు కామశాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా色色మైన హావభావాలు ప్రదర్శించారు.
గాయన్త్యస్తాలభేదైస్తా నృత్యన్త్యః పురతో మునేః । తం ప్రలోభయితుం చక్రుర్నానాభావాన్వరాఙ్గనాః
వారు ముని ఎదుట వివిధ తాళాలతో పాటలు పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూ, ఆ మునిని మోహింపజేయడానికి అనేక రకాల హావభావాలు ప్రదర్శించారు.
నాపశ్యత్స తపోరాశిరఙ్గనానాం విడమ్బనమ్ । ఇన్ద్రియాణి వశే కృత్వా మూకాన్ధబధిరః స్థితః
కానీ తపస్సులో నిమగ్నమైన ఆ ముని, ఆ స్త్రీల ప్రదర్శనను ఏమాత్రం గమనించలేదు. తన ఇంద్రియాలను వశపరచుకుని, మూగుడు, అంధుడు, చెవిటివాడిలా నిలబడ్డాడు.
దినాని కతిచిత్తస్థుర్నార్యస్తస్యాశ్రమే వరే । కుర్వన్త్యో గాననృత్యాదిప్రపఞ్చానతిమోహదాన్
కొన్ని రోజులు ఆ స్త్రీలు ఆ ముని ఆశ్రమంలో ఉండి, పాటలు, నాట్యాలు, ఇతర మోహింపజేసే వినోదాలు చేశారు.
న చచాల యదా కామం ధ్యానాచ్చ త్రిశిరా మునిః । పరావృత్య తదా దేవ్యః పునః శక్రముపస్థితాః
త్రిశిర ముని ధ్యానం నుండి కదలకపోయి, కామానికి లోనుకాకపోయినప్పుడు, ఆ దేవతలు తిరిగి వెనక్కు తిరిగి, శక్రుని వద్దకు వచ్చారు.
కృతాఞ్జలిపుటాః సర్వా దేవరాజమథాబ్రువన్ । శ్రాన్తా దీనా భయత్రస్తా వివర్ణవదనా భృశమ్
అందరూ చేతులు జోడించి, దేవేంద్రుని ఎదుట నిలబడి, అలసిపోయి, నిరుత్సాహంగా, భయంతో, ముఖాలు వాడిపోయి ఇలా అన్నారు.
దేవదేవ మహారాజ యత్నశ్చ పరమః కృతః । న స శక్యో దురాధర్షో ధైర్యాచ్చాలయితుం విభో
'దేవదేవా! మహారాజా! మేము ఎంతగానో ప్రయత్నించాము. కానీ ఆ దుర్జేయుడు తన ధైర్యాన్ని వదలకుండా, మేము అతన్ని కదిలించలేకపోయాము ప్రభూ!'
ఉపాయోఽన్యః ప్రకర్తవ్యః సర్వథా పాకశాసన । నాస్మాకం బలమేతస్మింస్తాపసే విజితేన్ద్రియే
'పాకశాసన! ఇంకో మార్గం తప్పక ప్రయత్నించాలి. మన శక్తి, ఇంద్రియాలను జయించిన ఆ తపస్వి మీద పనికిరాదు.'
దిష్ట్యా వయం న శప్తాః స్మ యదనేన మహాత్మనా । మునినా వహ్నితుల్యేన తపసా ద్యోతితేన హి
'అదృష్టవశాత్తు, ఆ మహాత్ముడు — అగ్నిలా తపస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఉన్న ఆ ముని — మమ్మల్ని శపించలేదు.'