వ్యాస ఉవాచ ధన్యోఽసి రాజంస్తవ బుద్ధిరీదృశీ జాతా పురాణశ్రవణేఽతిసాదరా । పీత్వామృతం దేవవరాస్తు సర్వథా పానే వితృష్ణాః ప్రభవన్తి వై పునః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజా! నీవు పురాణాలను వినడంలో ఇంత ఆసక్తి చూపించడమంతే నీకు గొప్ప అదృష్టం. దేవతలు అమృతాన్ని సేవించినప్పుడు మళ్లీ దాహం లేకుండా పోయినట్లే,
దినే దినే తేఽధికభక్తిభావః కథాసు రాజన్ మహనీయకీర్తేః । శ్రోతా యదైకప్రవణః శృణోతి వక్తా తదా ప్రీతమనా బ్రవీతి
ప్రతిరోజూ నీకు మహనీయుల కథలపై భక్తి మరింత పెరుగుతోంది, రాజా! వినేవాడు పూర్తిగా శ్రద్ధతో వింటే, చెప్పేవాడికి హృదయం ఆనందంతో నిండిపోతుంది.
యుద్ధం పురా వాసవవృత్రయోర్యద్ వేదే ప్రసిద్ధం చ తథా పురాణే । దుఃఖం సురేన్ద్రేణ తథైవ లబ్ధం హత్వా రిపుం త్వాష్ట్రమపాపమేవ
వాసవుడు, వృత్రుడు యుద్ధం చేసిన సంగతి వేదాల్లో, పురాణాల్లో ప్రసిద్ధి. త్వష్టృ కుమారుడైన పాపం లేని శత్రువును చంపిన తర్వాత దేవేంద్రుడు పొందిన బాధ కూడా అలాగే ఉంది.
చిత్రం కిమత్ర నృపతే హరివజ్రభృద్భ్యాం యచ్ఛద్మనా వినిహతస్త్రిశిరోఽథ వృత్రః । మాయాబలేన మునయోఽపి విమోహితాస్తే చక్రుశ్చ నిన్ద్యమనిశం కిల పాపభీతాః
రాజా! హరి, వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన ఇంద్రుడు మాయతో త్రిశిర, వృత్రులను చంపినదానిలో ఏమి ఆశ్చర్యం? మునులు కూడా వారి మాయాబలంతో మోహించబడి, పాపభయంతో వారిని ఎప్పుడూ నిందించేవారు.
విష్ణుః సదైవ కపటేన జఘాన దైత్యాన్ సత్త్వాత్మమూర్తిరపి మోహమవాప్య కామమ్ । కోఽన్యోఽస్తి తాం భగవతీం మనసాపి జేతుం శక్తః సమస్తజనమోహకరీం భవానీమ్
సత్యస్వరూపుడైన విష్ణువు కూడా ఎప్పుడూ మాయతోనే దానవులను సంహరించాడు; ఆయనకూడా మోహం, కామానికి లోనయ్యాడు. అందరికీ మోహాన్ని కలిగించే ఆ భగవతి భవానిని మనసులోకైనా జయించగలిగేది ఇంకెవరు ఉన్నారు?
మత్స్యాదియోనిషు సహస్రయుగేషు సద్యః సాక్షాద్భవత్యపి యయా వినియోజితోఽత్ర । నారాయణో నరసఖో భగవాననన్తః కార్యం కరోతి విహితావిహితం కదాచిత్
ఆ అమ్మవారి వల్లే నారాయణుడు, నిత్యుడైన భగవంతుడు, మానవులకు మిత్రుడు, వేల యుగాలుగా మత్స్యాది జన్మలు ఎత్తాడు. ఆయన కొన్నిసార్లు నిబంధనలకు అనుగుణంగా, మరికొన్నిసార్లు విరుద్ధంగా కూడా పనులు చేశాడు.
దేహం ధనం గృహమిదం స్వజనా మదీయం పుత్రాః కలత్రమితి మోహముపేత్య సర్వః । పుణ్యం కరోత్యథ చ పాపచయం కరోతి మాయాగుణైరతిబలైర్వికలీకృతో యత్
ప్రతి ఒక్కరూ మోహానికి లోనై, 'ఈ శరీరం, ఈ ధనం, ఈ ఇల్లు, నా బంధువులు, నా పిల్లలు, భార్య—all నా వారే' అని భావిస్తారు. అలా మాయా గుణాల బలానికి లోనై, వారు పుణ్యమైన పనులు చేయడమో, పాపాలు చేయడమో చేస్తారు.
న జాతు మోహం క్షపితుం నరః క్షమః కశ్చిద్భవేద్భూప పరావరార్థవిత్ । విమోహితస్తైస్త్రిభిరేవ మూలతో వశీకృతాత్మా జగతీతలే భృశమ్
ఓ రాజా! పైకి క్రిందికి అన్నీ తెలిసినవాడు అయినా, ఎవరూ మోహాన్ని పూర్తిగా తొలగించలేరు. ఆ మూడు గుణాల వల్ల మోహపడి, భూమిపై మనిషి పూర్తిగా వాటి ఆధీనంలో పడిపోతాడు.
అథ తౌ మాయయా విష్ణువాసవౌ మోహితౌ భృశమ్ । జఘ్నతుశ్ఛద్మనా వృత్రం స్వార్థసాధనతత్పరౌ
ఆ తర్వాత విష్ణువు, ఇంద్రుడు ఇద్దరూ మాయ వల్ల బాగా మోహించబడి, తమ స్వార్థాన్ని సాధించేందుకు వృత్రాసురుణ్ని మోసంతో చంపారు.
తదహం సమ్ప్రవక్ష్యామి వృత్తాన్తమవనీపతే । కారణం పూర్వవైరస్య వృత్రవాసవయోర్మిథః
ఓ భూమిపాలకా! ఇప్పుడు నేను వృత్రుడు, ఇంద్రుల మధ్య పూర్వ వైరం ఎలా ఏర్పడిందో ఆ కథను వివరంగా చెబుతాను.
త్వష్టా ప్రజాపతిర్హ్యాసీద్దేవశ్రేష్ఠో మహాతపాః । దేవానాం కార్యకర్తా చ నిపుణో బ్రాహ్మణప్రియః
త్వష్టా అనే ప్రజాపతి, దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడు, మహాతపస్వి, దేవతల పనుల్లో నిపుణుడు, బ్రాహ్మణులకు ప్రియమైనవాడు.
స పుత్రం వై త్రిశిరసమిన్ద్రద్వేషాత్కిలాసృజత్ । విశ్వరూపేతి విఖ్యాతం నామ్నా రూపేణ మోహనమ్
అతడు ఇంద్రునిపై ద్వేషంతో త్రిశిర అనే కుమారుణ్ని సృష్టించాడు. అతడు విశ్వరూపుడు అనే పేరుతో, రూపంలోనూ పేరులోనూ అందరినీ ఆకట్టుకున్నాడు.
త్రిభిః స వదనైః శ్రేష్ఠైర్వ్యరోచత మనోహరైః । త్రిభిర్భిన్నాని కార్యాణి ముఖైః సమకరోన్మునిః
ఆ త్రిశిరుడు మూడు అందమైన ముఖాలతో ప్రకాశించాడు. ఆ మూడు ముఖాలతో వేర్వేరు పనులు చేసేవాడు.
వేదానేకేన సోఽధీతే సురాం చైకేన సోఽపిబత్ । తృతీయేన దిశః సర్వా యుగపచ్చ నిరీక్షతే
ఒక ముఖంతో వేదాలు చదివేవాడు, ఇంకొక ముఖంతో సోమపానం చేసేవాడు, మూడవ ముఖంతో అన్ని దిశల్నీ ఒకేసారి చూచేవాడు.
త్రిశిరా భోగముత్సృజ్య తపశ్చక్రే సుదుష్కరమ్ । తపస్వీ స మృదుర్దాన్తో ధర్మమేవ సమాశ్రితః
త్రిశిరుడు భోగాలను వదిలిపెట్టి, కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. అతడు మృదువైనవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ధర్మాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించాడు.
పఞ్చాగ్నిసాధనం కాలే పాదపాగ్రే నివేశనమ్ । జలమధ్యే నివాసం చ హేమన్తే శిశిరే తథా
అతడు ఐదు అగ్నుల మధ్య తపస్సు చేశాడు, చెట్టు కింద నివసించాడు, నీటిలో ఉండేవాడు, హేమంతం, శిశిరకాలంలో చలిని తట్టుకుని ఉండేవాడు.
నిరాహారో జితాత్మాసౌ త్యక్తసర్వపరిగ్రహః । తపశ్చచార మేధావీ దుష్కరం మన్దబుద్ధిభిః
ఆ త్రిశిరుడు అన్నీ వదిలిపెట్టి, ఆహారం కూడా తీసుకోకుండా, తక్కువ బుద్ధిగలవాళ్లకు అసాధ్యమైన తపస్సు చేశాడు.
తం చ దృష్ట్వా తపస్యన్తం ఖేదమాప శచీపతిః । విషాదమగమత్తత్ర శక్రోఽయం మాస్మభూదితి
అతడు తపస్సు చేస్తున్నదాన్ని చూసి, ఇంద్రుడు మనసులో బాధపడి, 'ఇది నాకు హానికరం కాకూడదు' అని నిరాశలో పడ్డాడు.
దృష్ట్వా తస్య తపో వీర్యం సత్యం చామితతేజసః । చిన్తాం చ మహతీం ప్రాప హ్యనిశం పాకశాసనః
త్రిశిరుని తపస్సు శక్తిని, నిజాయితీని, అపారమైన తేజస్సును చూసి, ఇంద్రుడు రాత్రింబవళ్ళు పెద్ద ఆందోళనకు లోనయ్యాడు.
వివర్ధమానస్త్రిశిరా మామయం శాతయిష్యతి । నోపేక్ష్యః సర్వథా శత్రుర్వర్ధమానబలో బుధైః
'త్రిశిరుడు బలవంతుడవుతూ పోతే, నన్ను నాశనం చేస్తాడు. శత్రువు బలపడుతుంటే, తెలివైనవాడు ఎప్పుడూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు' అని భావించాడు.
తస్మాదుపాయః కర్తవ్యస్తపోనాశాయ సామ్ప్రతమ్ । కామస్తు తపసాం శత్రుః కామాన్నశ్యతి వై తపః
'కాబట్టి ఇప్పుడు అతని తపస్సును భంగం చేయడానికి ఏదైనా మార్గం చూడాలి. కామమే తపస్సుకు శత్రువు; కామవశుడైతే తపస్సు నశిస్తుంది' అని నిర్ణయించుకున్నాడు.
తథైవాద్య ప్రకర్తవ్యం భోగాసక్తో భవేద్యథా । ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా బుద్ధిమాన్బలమర్దనః
'అందుకే, ఈ రోజు అతడు భోగాలకు ఆకర్షితుడయ్యేలా ఏదైనా చేయాలి' అని మనసులో నిర్ణయించుకుని, శత్రువులను జయించే తెలివైన ఇంద్రుడు...
ఆజ్ఞాపయత్సోఽప్సరసస్త్వాష్ట్రపుత్రప్రలోభనే । ఉర్వశీం మేనకాం రమ్భాం ఘృతాచీం చ తిలోత్తమామ్
ఆజ్ఞతో ఆ అప్సరసలు — ఉర్వశి, మేనక, రంభ, ఘృతాచీ, తిలోత్తమ — త్వష్ట్రుని కుమారుడిని మోహింపజేయడానికి పిలిపించబడ్డారు.
సమాహూయాబ్రవీచ్ఛక్రస్తాస్తదా రూపగర్వితాః । ప్రియం కురుధ్వం మే సర్వాః కార్యేఽద్య సముపస్థితే
వారు అందరూ వచ్చాక, శక్రుడు ఆ అందానికి గర్వపడే స్త్రీలకు ఇలా అన్నాడు: 'మీరు అందరూ, ఈ రోజు ఉన్న పనిలో నా కోరికను నెరవేర్చండి.'
యత్తో మేఽద్య మహాఞ్ఛత్రుస్తపస్తపతి దుర్జయః । కార్యం కురుత గచ్ఛధ్వం ప్రలోభయత మాచిరమ్
'ఈ రోజు నా గొప్ప శత్రువు, గెలవలేని వాడు, కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు. మీరు త్వరగా వెళ్లి, అతన్ని మోహింపజేసి, నా పనిని పూర్తిచేయండి.'
శృఙ్గారవేషైర్వివిధైర్హావైర్దేహసముద్భవైః । ప్రలోభయత భద్రం వః శమయధ్వం జ్వరం మమ
'మీ అందమైన వస్త్రాలు, శరీర భంగిమలు, హావభావాలతో అతన్ని ఆకర్షించండి. మీకు మంగళం కలగాలి. నా బాధను తొలగించండి.'
అస్వస్థోఽహం మహాభాగాస్తస్య జ్ఞాత్వా తపోబలమ్ । బలవానాసనం మేఽద్య గ్రహీష్యత్యవిలమ్బితః
'మహాభాగ్యవంతులారా! అతని తపస్సు శక్తిని తెలుసుకుని నేను చాలా కలవరపడుతున్నాను. ఈ రోజు అతను నా స్థానం దక్కించుకుంటాడేమో అని భయపడుతున్నాను.'
భయం మే సముపాయాతం క్షిప్రం నాశయతాబలాః । ఉపకుర్వన్తు సహితాః కార్యేఽద్య సముపస్థితే
'నాకు భయం వచ్చేసింది. మీరు శక్తివంతులుగా ఉన్నందున, దయచేసి త్వరగా దాన్ని పోగొట్టండి. ఈ అత్యవసర సమయంలో అందరూ కలసి నాకు సహాయం చేయండి.'
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం నార్య ఊచుస్తం ప్రణతాః పురః । మా భయం కురు దేవేశ యతిష్యామః ప్రలోభనే
ఆ మాటలు విని, ఆ స్త్రీలు శక్రుని ఎదుట నమస్కరించి ఇలా అన్నారు: 'దేవేంద్రా! మీరు భయపడవద్దు. అతన్ని మోహింపజేయడానికి మేము యత్నిస్తాము.'
యథా న స్యాద్భయం తస్మాత్తథా కార్యం మహాద్యుతే । నృత్యగీతవిహారైశ్చ మునేస్తస్య ప్రలోభనే
'మహాతేజస్వినీ! అతని వల్ల మీకు ఎలాంటి ప్రమాదం కలగకుండా మేము చర్యలు తీసుకుంటాము. నాట్యం, పాట, వినోదాలతో ఆ మునిని మోహింపజేస్తాము.'