తం పునః సబలం కృత్వా జయాయోపదధాతి హి । దాతారం యాచకం కాలః కరోతి సమయే క్వచిత్
కాలం మళ్లీ అతనికి బలం ఇస్తుంది, విజయం కూడా కలిగిస్తుంది. దాత కూడా, భిక్షగాడు కూడా, కాలం వల్ల ఎప్పుడో ఒకప్పుడు మారిపోతారు.
భిక్షుకం ధనదాతారం కరోతి సమయాన్తరే । విష్ణుః కాలవశే నూనం బ్రహ్మా వా పార్వతీపతిః
మరో సమయంలో, కాలం భిక్షగాడిని ధనాన్ని ఇచ్చే వాడిగా మారుస్తుంది. విష్ణువు, బ్రహ్మ, పార్వతీపతి అయిన శివుడు కూడా కాలానికి లోబడే వారు.
ఇన్ద్రాద్యా నిర్జరాః సర్వే కాల ఏవ ప్రభుః స్వయమ్ । తస్మాత్కాలం ప్రతీక్షస్వ విపరీతం తవాధునా
ఇంద్రుడు మొదలైన అమరులు అందరూ కాలానికి మాత్రమే ఆధీనంగా ఉంటారు. అందుకే, ఇప్పుడు నీకు అనుకూలంగా లేని కాలాన్ని ఎదురుచూడాలి.
సమ్ముఖో దేవతానాఞ్చ దైత్యానాం నాశహేతుకః । ఏకైవ చ గతిర్నాస్తి కాలస్య కిల భూపతే
కాలమే దేవతలు, దానవుల ముందు నిలబడి వారి నాశానికి కారణమవుతుంది. రాజా! కాలం తప్ప మరే దారి లేదు.
నానారూపధరాప్యస్తి జ్ఞాతవ్యం తస్య చేష్టితమ్ । కదాచిత్సమ్భవో నౄణాం కదాచిత్ప్రలయస్తథా
కాలం ఎన్నో రూపాలు ధరించినా, దాని చర్యలు మనం తెలుసుకోవాలి. కొన్నిసార్లు మనుషులకు సృష్టిని, మరికొన్ని సార్లు లయాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఉత్పత్తిహేతుః కాలోఽన్యః క్షయహేతుస్తథాపరః । ప్రత్యక్షం తే మహారాజ దేవాః సర్వే సవాసవాః
ఒక రకమైన కాలం సృష్టికి కారణం, ఇంకొకటి నాశానికి కారణం. మహారాజా! నువ్వు ప్రత్యక్షంగా ఇంద్రుడు సహా దేవతల పరిస్థితిని చూశావు.
కరదాస్తే కృతాః పూర్వం కాలేన సమ్ముఖేన చ । తేనైవ విముఖేనాద్య బలినోఽబలయాసురాః
మునుపు కాలం అనుకూలంగా ఉండగా దేవతలు పన్ను చెల్లించేవారు. ఇప్పుడు అదే కాలం ప్రతికూలంగా ఉండడంతో బలవంతమైన అసురులు బలహీనులయ్యారు.
నిహతా నితరాం కాలః కరోతి చ శుభాశుభమ్ । నైవాత్ర కారణం కాలీ నైవ దేవాః సనాతనాః
కాలం పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది, మంచి చెడు రెండింటినీ కలిగిస్తుంది. ఇక్కడ కారణం కాలీ కాదు, శాశ్వత దేవతలు కూడా కావు.
యథా తే రోచతే రాజంస్తథా కురు విమృశ్య చ । కాలోఽయం నాత్ర హేతుస్తే దానవానాం తథా పునః
రాజా! నీవు ఇష్టమైనట్లు, ఆలోచించి చేయి. ఇక్కడ కాలమే కారణం కాదు, దానవులకు కూడా కాదు.
త్వదగ్రతో గతః శక్రో భగ్నః సంఖ్యే నిరాయుధః । తథా విష్ణుస్తథా రుద్రో వరుణో ధనదో యమః
ఇంద్రుడు నీ ముందే యుద్ధంలో ఓడిపోయి ఆయుధాలు లేకుండా వెళ్లిపోయాడు. అలాగే విష్ణువు, రుద్రుడు, వరుణుడు, కుబేరుడు, యముడు కూడా.
తథా త్వమపి రాజేన్ద్ర వీక్ష్య కాలవశం జగత్ । పాతాలం గచ్ఛ తరసా జీవన్భద్రమవాప్స్యసి
అందుకే రాజేంద్ర! ఈ లోకమంతా కాలానికి లోబడి ఉందని తెలుసుకొని, నువ్వు త్వరగా పాతాళానికి వెళ్ళు. అలా చేస్తే బతికుండగానే రక్షణ పొందుతావు.
మృతే త్వయి మహారాజ శత్రవస్తే ముదాన్వితాః । మఙ్గలాని ప్రగాయన్తో విచరిష్యన్తి సర్వతః
మహారాజా! నువ్వు మరణిస్తే, నీ శత్రువులు ఆనందంతో మంగళగీతాలు పాడుకుంటూ ఎక్కడికక్కడ తిరుగుతారు.
అథైకత్రింశోఽధ్యాయః వ్యాస ఉవాచ। ఇతి తేషాం వచః శ్రుత్వా శుమ్భో దైత్యపతిస్తదా । ఉవాచ సైనికానాశు కోపాకులితలోచనః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విన్న శుంభుడు, దైత్యాధిపతి, కోపంతో కళ్లు ఎర్రబెట్టుకొని తన సైనికులతో ఇలా అన్నాడు.
శుమ్భ ఉవాచ। జాల్మా: కిం బ్రూత దుర్వాచ్యం కృత్వా జీవితుముత్సహే । నిహత్య సచివాన్భ్రాతౄన్నిర్లజ్జో విచరామి కిమ్
శుంభుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలాంటి చెడ్డ పనులు చేసి, నేను ఎలా బ్రతకగలను? నా మంత్రులు, అన్నదమ్ములను చంపి, నేను నిర్లజ్జగా ఎలా తిరుగగలను?
కాలః కర్తా శుభానాం వాఽశుభానాం బలవత్తరః । కా చింతా మమ దుర్వారే తస్మిన్నీశేఽప్యరూపకే
శుభం, అశుభానికి కారణమైన కాలం అందరికంటే శక్తివంతమైనది. అదికూడా ఆపలేని, రూపం లేని దానికి నేను ఎందుకు బాధపడాలి?
యద్భవతి తద్భవతు యత్కరోతి కరోతు తత్ । న మే చింతాఽస్తి కుత్రాపి మరణాజ్జీవనాత్తథా
ఏమి జరుగుతుందో అది జరగాలి, ఎవరు ఏం చేస్తారో వారు చేయాలి. నాకు మరణం అయినా, బ్రతకడం అయినా ఎక్కడా చింత లేదు.
స కాలోఽప్యన్యథా కర్తుం భావితో నేశతే క్వచిత్ । న వర్షతి చ పర్జన్యః శ్రావణే మాసి సర్వదా
ఆ కాలం కూడా ఎప్పుడూ తాను అనుకున్నట్లు చేయలేను. శ్రావణ మాసంలో మేఘం ఎప్పుడూ వర్షం కురిపించదు.
కదాచిన్మార్గశీర్షే వా పౌషే మాఘేఽథ ఫాల్గునే । అకాలే వర్షతీవాశు తస్మాన్ముఖ్యో న చాస్త్యయమ్
కొన్నిసార్లు మార్గశీర్షం, పౌష్యం, మాఘం లేదా ఫాల్గుణంలో వర్షం పడుతుంది. మరికొన్నిసార్లు కాలానికి అతీతంగా వర్షం కురుస్తుంది. కాబట్టి ఇదే ప్రధాన కారణం కాదు.
కాలో నిమిత్తమాత్రం తు దైవం హి బలవత్తరమ్ । దైవేన నిర్మితం సర్వం నాన్యథా భవతీత్యదః
కాలమే ఒక بہానా మాత్రమే; నిజంగా విధి చాలా శక్తివంతమైనది. ఈ లోకంలో జరిగేదంతా విధిచేతే ఏర్పడుతుంది; ఇంకేదీ వేరుగా జరగదు.
దైవమేవ పరం మన్యే ధిక్పోరుషమనర్థకమ్ । జేతా యః సర్వదేవానాం నిశుమ్భోఽప్యనయా హతః
నేను విధినే పరమమైనదిగా భావిస్తున్నాను; మనుషుల ప్రయత్నం వృథా, దానికి నిందే. అన్ని దేవతలను జయించిన నిశుంభుడిని కూడా ఆమె సంహరించింది.
రక్తబీజో మహాశూరః సోఽపి నాశం గతో యదా । తదాహం కీర్తిముత్సృజ్య జీవితాశాం కరోమి కిమ్
రక్తబీజుడు ఎంత ధైర్యవంతుడైనా, అతడూ నాశనం అయ్యాడు. అలాంటప్పుడు, నా కీర్తిని వదిలేసి ప్రాణం ఆశించడంలో ప్రయోజనం ఏముంది?
ప్రాప్తే కాలే స్వయం బ్రహ్మా పరార్ధద్వయసంమితే । నిధనం యాతి తరసా జగత్కర్తా స్వయం ప్రభుః
సమయం వచ్చినప్పుడు, రెండు పరార్ధాల ఆయుష్షు ఉన్న బ్రహ్మదేవుడే అయినా, ఈ జగత్తును సృష్టించినవాడే అయినా, త్వరగా అంతమవుతాడు.
చతుర్యుగసహస్రం తు బ్రహ్మణో దివసే కిల । పతంతి భవనాత్పంచ నవ చేంద్రాస్తథా పునః
బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు అంటే నాలుగు యుగాల వెయ్యి సమానంగా ఉంటుంది. ఆ రోజులో ఐదు ఇంద్రులు, తర్వాత తొమ్మిది ఇంద్రులు తమ స్థానాలనుండి పడిపోతారు.
తథైవ త్రిగుణే విష్ణుర్మరణాయోపకల్పతే । తథైవ ద్విగుణే కాలే శంకరః శాంతిమేతి చ
అలాగే, మూడు చక్రాలు పూర్తయ్యాక విష్ణువు మరణానికి గురవుతాడు; రెండు చక్రాలు పూర్తయ్యాక శంకరుడు కూడా లయవైపుకు చేరతాడు.
కా చింతా మరణే మూఢా నిశ్వలే దైవనిర్మితే । మహీ మహీధరాణాం చ నాశః సూర్యశశాంకయోః
ఓ మూర్ఖుడా, మరణం గురించి ఎందుకు ఆందోళన పడుతున్నావు? అది విధిచేత నిర్ణయించబడింది. ఈ భూమి, పర్వతాలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు — ఇవన్నీ కూడా నాశనం అవుతాయి.
జాతస్య హి ధ్రువం మృత్యుర్ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ । అధ్రువేఽస్మిఞ్ఛరీరే తు రక్షణీయం యశః స్థిరమ్
పుట్టినవాడికి మరణం తప్పదు; మరణించినవాడికి మళ్లీ జననం తప్పదు. ఈ నిలకడ లేని శరీరంలో స్థిరమైన కీర్తిని కాపాడుకోవాలి.
రథో మే కల్ప్యతాం శీఘ్రం గమిష్యామి రణాజిరే । జయో వా మరణం వాపి భవత్వద్యైవ దైవతః
నా రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయండి; నేను యుద్ధభూమికి వెళ్తాను. ఈ రోజు విధిచేత నాకు విజయం లేదా మరణం కలుగుతుంది.
ఇత్యుక్త్వా సైనికాఞ్ఛుంభో రథమాస్థాయ సత్వరః । ప్రయయావంబికా యత్ర సంస్థితా తు హిమాచలే
ఇలా చెప్పి, శుంభుడు వెంటనే తన రథంపై ఎక్కి, హిమాచల పర్వతంపై నిలిచిన అంబికా దేవి ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు.
సైన్యం ప్రచలితం తస్య సంగే తత్ర చతుర్విధమ్ । హస్త్యశ్వరథపాదాతిసంయుతం సాయుధం బహు
అతనితో పాటు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాలాళ్లు కలిగిన నాలుగు రకాల సైన్యం ఆయుధాలతో సిద్ధంగా కదిలింది.
తత్ర గత్వాఽచలే శుమ్భః సంస్థితాం జగదమ్బికామ్ । త్రైలోక్యమోహినీ కాంతామపశ్యత్సింహవాహినీమ్
ఆ పర్వతానికి చేరుకుని, శుంభుడు మూడు లోకాలను మోహింపజేసే, సింహంపై కూర్చున్న అందమైన జగదంబికను చూశాడు.