తానాగతాన్సుసమ్ప్రేక్ష్య శుమ్భః శత్రునిషూదనః । పప్రచ్ఛ క్వ నిశుమ్భోఽసౌ కథం భగ్నాః పలాయితాః ॥ ౪౨ తచ్ఛ్రుత్వా వచనం రాజ్ఞస్తే ప్రోచుః ప్రణతా భృశమ్ । రాజంస్తే నిహతో భ్రాతా శేతే సమరమూర్ధని
వారు వచ్చి చేరినప్పుడు, శుంబుడు శత్రువులను సంహరించేవాడు, "నిశుంభుడు ఎక్కడ? మీరు ఎలా ఓడిపోయి పారిపోతున్నారు?" అని అడిగాడు.
తయా నిపాతితాః శూరా యే చ తేఽప్యనుజానుగాః । వయం త్వాం కథితుం సర్వం వృత్తాన్తం సముపాగతాః
ఆ రాజు మాటలు విని, వారు భయంతో నమస్కరించి, "రాజా! మీ తమ్ముడు యుద్ధభూమిలో పడిపోయాడు, చనిపోయాడు" అని చెప్పారు.
నిశుమ్భో నిహతస్తత్ర తయా చణ్డికయాధునా । న హి యుద్ధస్య కాలోఽద్య తవ రాజన్ రణాఙ్గణే
ఆయన వెంట వచ్చిన వీరులందరినీ ఆ దేవి సంహరించింది. జరిగిన సంగతులన్నీ చెప్పేందుకు మేము మీ వద్దకు వచ్చాము.
దేవకార్యం సముద్దిశ్య కాపీయం పరమాఙ్గనా । హన్తుం దైత్యకులం నూనం ప్రాప్తేతి పరిచిన్తయ
నిశుంభుడిని ఇప్పుడు చండికా సంహరించింది. రాజా! ఈ రోజు నీకు యుద్ధానికి సమయం కాదు.
నైషా ప్రాకృతయోషైవ దేవీ శక్తిరనుత్తమా । అచిన్త్యచరితా క్వాపి దుర్జ్ఞేయా దైవతైరపి
దేవతల పనిని చేయడానికి పరమశక్తి కలిగిన ఆ మహాదేవి, దానవ వంశాన్ని నాశనం చేయటానికి వచ్చిందని నీవు బాగా ఆలోచించు.
నానారూపధరాతీవ మాయామూలవిశారదా । విచిత్రభూషణా దేవీ సర్వాయుధధరా శుభా
ఆమె సాధారణ స్త్రీ కాదు; ఆమె అత్యుత్తమ శక్తి, ఆమె కార్యాలు దేవతలకు కూడా గ్రహించలేనివి, అర్థం చేయలేనివి.
గహనా గూఢచరితా కాలరాత్రిరివాపరా । అపారపారగా పూర్ణా సర్వలక్షణసంయుతా
ఆమె అనేక రూపాలు ధరించి, మాయలో నిపుణురాలు, అద్భుతమైన అలంకారాలతో, అన్ని ఆయుధాలు ధరించి, మంగళకరంగా వెలుగుతుంది.
అన్తరిక్షస్థితా దేవాస్తాం స్తువన్త్యకుతోభయాః । దేవకార్యఞ్చ కుర్వాణాం శ్రీదేవీం పరమాద్భుతామ్
ఆమె కార్యాలు లోతైనవి, రహస్యమైనవి, మరో కాలరాత్రిలా భయంకరంగా, అపారంగా, సంపూర్ణంగా, అన్ని లక్షణాలతో కూడినవిగా ఉంది.
పలాయనం పరో ధర్మః సర్వథా దేహరక్షణమ్ । రక్షితే కిల దేహేస్మిన్కాలేఽస్మత్సుఖతాఙ్గతే
దేవతలు భయమేమీ లేకుండా, ఆకాశంలో నిలబడి దేవతల పనిని చేస్తున్న ఆ మహాద్భుతమైన శ్రీదేవిని స్తుతిస్తున్నారు.
సంగ్రామే విజయో రాజన్ భవితా తే న సంశయః । కాలః కరోతి బలినం సమయే నిర్బలం క్వచిత్
దేహాన్ని కాపాడుకోవడం కోసం ఎప్పుడూ పారిపోవడమే గొప్ప ధర్మం. శరీరం ఉన్నంత కాలం మనకు సుఖం ఉంటుంది.
తం పునః సబలం కృత్వా జయాయోపదధాతి హి । దాతారం యాచకం కాలః కరోతి సమయే క్వచిత్
కాలం మళ్లీ అతనికి బలం ఇస్తుంది, విజయం కూడా కలిగిస్తుంది. దాత కూడా, భిక్షగాడు కూడా, కాలం వల్ల ఎప్పుడో ఒకప్పుడు మారిపోతారు.
భిక్షుకం ధనదాతారం కరోతి సమయాన్తరే । విష్ణుః కాలవశే నూనం బ్రహ్మా వా పార్వతీపతిః
మరో సమయంలో, కాలం భిక్షగాడిని ధనాన్ని ఇచ్చే వాడిగా మారుస్తుంది. విష్ణువు, బ్రహ్మ, పార్వతీపతి అయిన శివుడు కూడా కాలానికి లోబడే వారు.
ఇన్ద్రాద్యా నిర్జరాః సర్వే కాల ఏవ ప్రభుః స్వయమ్ । తస్మాత్కాలం ప్రతీక్షస్వ విపరీతం తవాధునా
ఇంద్రుడు మొదలైన అమరులు అందరూ కాలానికి మాత్రమే ఆధీనంగా ఉంటారు. అందుకే, ఇప్పుడు నీకు అనుకూలంగా లేని కాలాన్ని ఎదురుచూడాలి.
సమ్ముఖో దేవతానాఞ్చ దైత్యానాం నాశహేతుకః । ఏకైవ చ గతిర్నాస్తి కాలస్య కిల భూపతే
కాలమే దేవతలు, దానవుల ముందు నిలబడి వారి నాశానికి కారణమవుతుంది. రాజా! కాలం తప్ప మరే దారి లేదు.
నానారూపధరాప్యస్తి జ్ఞాతవ్యం తస్య చేష్టితమ్ । కదాచిత్సమ్భవో నౄణాం కదాచిత్ప్రలయస్తథా
కాలం ఎన్నో రూపాలు ధరించినా, దాని చర్యలు మనం తెలుసుకోవాలి. కొన్నిసార్లు మనుషులకు సృష్టిని, మరికొన్ని సార్లు లయాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఉత్పత్తిహేతుః కాలోఽన్యః క్షయహేతుస్తథాపరః । ప్రత్యక్షం తే మహారాజ దేవాః సర్వే సవాసవాః
ఒక రకమైన కాలం సృష్టికి కారణం, ఇంకొకటి నాశానికి కారణం. మహారాజా! నువ్వు ప్రత్యక్షంగా ఇంద్రుడు సహా దేవతల పరిస్థితిని చూశావు.
కరదాస్తే కృతాః పూర్వం కాలేన సమ్ముఖేన చ । తేనైవ విముఖేనాద్య బలినోఽబలయాసురాః
మునుపు కాలం అనుకూలంగా ఉండగా దేవతలు పన్ను చెల్లించేవారు. ఇప్పుడు అదే కాలం ప్రతికూలంగా ఉండడంతో బలవంతమైన అసురులు బలహీనులయ్యారు.
నిహతా నితరాం కాలః కరోతి చ శుభాశుభమ్ । నైవాత్ర కారణం కాలీ నైవ దేవాః సనాతనాః
కాలం పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది, మంచి చెడు రెండింటినీ కలిగిస్తుంది. ఇక్కడ కారణం కాలీ కాదు, శాశ్వత దేవతలు కూడా కావు.
యథా తే రోచతే రాజంస్తథా కురు విమృశ్య చ । కాలోఽయం నాత్ర హేతుస్తే దానవానాం తథా పునః
రాజా! నీవు ఇష్టమైనట్లు, ఆలోచించి చేయి. ఇక్కడ కాలమే కారణం కాదు, దానవులకు కూడా కాదు.
త్వదగ్రతో గతః శక్రో భగ్నః సంఖ్యే నిరాయుధః । తథా విష్ణుస్తథా రుద్రో వరుణో ధనదో యమః
ఇంద్రుడు నీ ముందే యుద్ధంలో ఓడిపోయి ఆయుధాలు లేకుండా వెళ్లిపోయాడు. అలాగే విష్ణువు, రుద్రుడు, వరుణుడు, కుబేరుడు, యముడు కూడా.
తథా త్వమపి రాజేన్ద్ర వీక్ష్య కాలవశం జగత్ । పాతాలం గచ్ఛ తరసా జీవన్భద్రమవాప్స్యసి
అందుకే రాజేంద్ర! ఈ లోకమంతా కాలానికి లోబడి ఉందని తెలుసుకొని, నువ్వు త్వరగా పాతాళానికి వెళ్ళు. అలా చేస్తే బతికుండగానే రక్షణ పొందుతావు.
మృతే త్వయి మహారాజ శత్రవస్తే ముదాన్వితాః । మఙ్గలాని ప్రగాయన్తో విచరిష్యన్తి సర్వతః
మహారాజా! నువ్వు మరణిస్తే, నీ శత్రువులు ఆనందంతో మంగళగీతాలు పాడుకుంటూ ఎక్కడికక్కడ తిరుగుతారు.
అథైకత్రింశోఽధ్యాయః వ్యాస ఉవాచ। ఇతి తేషాం వచః శ్రుత్వా శుమ్భో దైత్యపతిస్తదా । ఉవాచ సైనికానాశు కోపాకులితలోచనః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విన్న శుంభుడు, దైత్యాధిపతి, కోపంతో కళ్లు ఎర్రబెట్టుకొని తన సైనికులతో ఇలా అన్నాడు.
శుమ్భ ఉవాచ। జాల్మా: కిం బ్రూత దుర్వాచ్యం కృత్వా జీవితుముత్సహే । నిహత్య సచివాన్భ్రాతౄన్నిర్లజ్జో విచరామి కిమ్
శుంభుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలాంటి చెడ్డ పనులు చేసి, నేను ఎలా బ్రతకగలను? నా మంత్రులు, అన్నదమ్ములను చంపి, నేను నిర్లజ్జగా ఎలా తిరుగగలను?
కాలః కర్తా శుభానాం వాఽశుభానాం బలవత్తరః । కా చింతా మమ దుర్వారే తస్మిన్నీశేఽప్యరూపకే
శుభం, అశుభానికి కారణమైన కాలం అందరికంటే శక్తివంతమైనది. అదికూడా ఆపలేని, రూపం లేని దానికి నేను ఎందుకు బాధపడాలి?
యద్భవతి తద్భవతు యత్కరోతి కరోతు తత్ । న మే చింతాఽస్తి కుత్రాపి మరణాజ్జీవనాత్తథా
ఏమి జరుగుతుందో అది జరగాలి, ఎవరు ఏం చేస్తారో వారు చేయాలి. నాకు మరణం అయినా, బ్రతకడం అయినా ఎక్కడా చింత లేదు.
స కాలోఽప్యన్యథా కర్తుం భావితో నేశతే క్వచిత్ । న వర్షతి చ పర్జన్యః శ్రావణే మాసి సర్వదా
ఆ కాలం కూడా ఎప్పుడూ తాను అనుకున్నట్లు చేయలేను. శ్రావణ మాసంలో మేఘం ఎప్పుడూ వర్షం కురిపించదు.
కదాచిన్మార్గశీర్షే వా పౌషే మాఘేఽథ ఫాల్గునే । అకాలే వర్షతీవాశు తస్మాన్ముఖ్యో న చాస్త్యయమ్
కొన్నిసార్లు మార్గశీర్షం, పౌష్యం, మాఘం లేదా ఫాల్గుణంలో వర్షం పడుతుంది. మరికొన్నిసార్లు కాలానికి అతీతంగా వర్షం కురుస్తుంది. కాబట్టి ఇదే ప్రధాన కారణం కాదు.
కాలో నిమిత్తమాత్రం తు దైవం హి బలవత్తరమ్ । దైవేన నిర్మితం సర్వం నాన్యథా భవతీత్యదః
కాలమే ఒక بہానా మాత్రమే; నిజంగా విధి చాలా శక్తివంతమైనది. ఈ లోకంలో జరిగేదంతా విధిచేతే ఏర్పడుతుంది; ఇంకేదీ వేరుగా జరగదు.
దైవమేవ పరం మన్యే ధిక్పోరుషమనర్థకమ్ । జేతా యః సర్వదేవానాం నిశుమ్భోఽప్యనయా హతః
నేను విధినే పరమమైనదిగా భావిస్తున్నాను; మనుషుల ప్రయత్నం వృథా, దానికి నిందే. అన్ని దేవతలను జయించిన నిశుంభుడిని కూడా ఆమె సంహరించింది.