క్వ గతం తస్య విజ్ఞానం జీవతశ్చేష్టితం కుతః । సన్దేహోఽయం మహాభాగ కథయస్వ యథాశుభమ్
ఆయన జ్ఞానం ఎక్కడికి పోయింది? జీవించి ఉండగానే ఆయన కార్యాలు ఎలా ఆగిపోయాయి? ఈ సందేహాన్ని నిజంగా చెప్పు, మహాభాగ.
కా సా శక్తిః పురా ప్రోక్తా యయా విష్ణుజితః ప్రభుః । కుతో జాతా కథం శక్తా కా శక్తిర్వద సువ్రత
ముందుగా చెప్పిన ఆ శక్తి ఏమిటి? దానివల్ల విష్ణువు ఎలా జయించబడ్డాడు? ఆ శక్తి ఎక్కడ నుంచి పుట్టింది? ఎలా శక్తివంతంగా ఉంది? దాని స్వరూపం ఏమిటి? సువ్రతా, నాకు చెప్పు.
యస్తు సర్వేశ్వరో విష్ణుర్వాసుదేవో జగద్గురుః । పరమాత్మా పరానన్దః సచ్చిదానన్దవిగ్రహః
అందరికీ అధిపతి అయిన విష్ణువు, వాసుదేవుడు, జగద్గురు, పరమాత్మ, పరానంద స్వరూపుడు, సచ్చిదానందమయుడు—
సర్వకృత్సర్వభృత్స్రష్టా విరజః సర్వగః శుచిః । స కథం నిద్రయా నీతః పరతన్త్రః పరాత్పరః
అన్ని కార్యాలు చేసేవాడు, అన్నింటిని పోషించేవాడు, సృష్టికర్త, మలినతలేని వాడు, అన్నిచోట్ల ఉన్నవాడు, పవిత్రుడు— అలాంటి పరాత్పరుడు నిద్రలోకి ఎలా వెళ్లాడు? ఎలా ఇతరుల ఆధీనమయ్యాడు?
ఏతదాశ్చర్యభూతో హి సన్దేహో నః పరన్తప । ఛిన్ధి జ్ఞానాసినా సూత వ్యాసశిష్య మహామతే
ఈ సందేహం నిజంగా ఆశ్చర్యకరం. శత్రువులను సంహరించే వాడా, వ్యాసశిష్యుడా, మహామతి! జ్ఞానఖడ్గంతో ఈ సందేహాన్ని తొలగించు.
సూత ఉవాచ కః సన్దేహం భినత్త్యేనం త్రైలోక్యే సచరాచరే । ముహ్యన్తి మునయః కామం బ్రహ్మపుత్రాః సనాతనాః
సూతుడు చెప్పాడు: ఈ మూడు లోకాలలో, చరాచరజీవులలో, ఈ సందేహాన్ని ఎవరు నివృత్తి చేయగలరు? బ్రహ్మపుత్రులు అయిన ప్రాచీన మునులు కూడా దీనిలో మాయలో పడతారు.
నారదః కపిలశ్చైవ ప్రశ్నేఽస్మిన్మునిసత్తమాః । కిం బ్రవీమి మహాభాగా దుర్ఘటేఽస్మిన్విమర్శనే
నారదుడు, కపిలుడు వంటి మునిశ్రేష్ఠులు కూడా ఈ ప్రశ్నలో ఉన్నారు. మహాభాగులారా, ఇంత క్లిష్టమైన విషయాన్ని నేను ఏమి చెప్పగలను?
దేవేషు విష్ణుః కథితః సర్వగః సర్వపాలకః । యతో విరాడిదం సర్వముత్పన్నం సచరాచరమ్
దేవతలలో విష్ణువు అన్నిచోట్ల ఉన్నవాడు, అన్నింటిని కాపాడేవాడు అని చెప్పబడతాడు. ఈ చరాచర జగత్తు అంతా ఆయన నుంచే పుట్టింది.
తే సర్వే సముపాసన్తే నత్వా దేవం పరాత్పరమ్ । నారాయణం హృషీకేశం వాసుదేవం జనార్దనమ్
వారు అందరూ పరాత్పరుడైన నారాయణుడు, హృషీకేశుడు, వాసుదేవుడు, జనార్దనుని నమస్కరించి ఆరాధిస్తారు.
తథా కేచిన్మహాదేవం శఙ్కరం శశిశేఖరమ్ । త్రినేత్రం పఞ్చవక్త్రం చ శూలపాణిం వృషధ్వజమ్
అలాగే, కొందరు మహాదేవుడు, శంకరుడు, చంద్రుడిని కిరీటంగా ధరించినవాడు, మూడు కన్నులు, ఐదు ముఖాలు ఉన్నవాడు, త్రిశూలాన్ని పట్టుకున్నవాడు, వృషభాన్ని ధ్వజంగా ఉంచినవాడిని ఆరాధిస్తారు.
తథా వేదేషు సర్వేషు గీతం నామ్నా త్రియమ్బకమ్ । కపర్దినం పఞ్చవక్త్రం గౌరీదేహార్ధధారిణమ్
అలాగే, అన్ని వేదాల్లో ఆయనను త్రయంబకుడు అని పాడుతారు. జటాధారి, ఐదు ముఖాలు కలవాడు, గౌరీ శరీరార్థాన్ని ధరించినవాడు.
కైలాసవాసనిరతం సర్వశక్తిసమన్వితమ్ । భూతవృన్దయుతం దేవం దక్షయజ్ఞవిఘాతకమ్
కైలాసంలో నివసిస్తూ, ధ్యానంలో లీనమై, అన్ని శక్తులతో కూడి, భూతగణాలతో కూడిన దేవుడు, దక్షయజ్ఞాన్ని భంగం చేసినవాడు.
తథా సూర్యం వేదవిదః సాయంప్రాతర్దినే దినే । మధ్యాహ్నే తు మహాభాగాః స్తువన్తి వివిధైః స్తవైః
అలాగే, వేదజ్ఞులు ప్రతి రోజు ఉదయం, సాయంత్రం, మధ్యాహ్నం సూర్యుని వివిధ స్తోత్రాలతో స్తుతిస్తారు.
తథా వేదేషు సర్వేషు సూర్యోపాసనముత్తమమ్ । పరమాత్మేతి విఖ్యాతం నామ తస్య మహాత్మనః
అలాగే, అన్ని వేదాల్లో సూర్యుని ఆరాధన అత్యుత్తమమైంది అని చెప్పబడింది. ఆ మహాత్ముడు పరమాత్మ అని ప్రసిద్ధి.
అగ్నిః సర్వత్ర వేదేషు సంస్తుతో వేదవిత్తమైః । ఇన్ద్రశ్చాపి త్రిలోకేశో వరుణశ్చ తథాపరః
వేదాలలో ఎక్కడ చూసినా, వేదాలను బాగా తెలిసిన వారు అగ్నిని ఎంతో పొగిడతారు. అలాగే మూడు లోకాలకు అధిపతైన ఇంద్రుడు, మరియూ వరుణుడు కూడా ప్రశంసలు పొందుతారు.
యథా గఙ్గా ప్రవాహైశ్చ బహుభిః పరివర్తతే । తథైవ సర్వదేవేషు విష్ణుః ప్రోక్తో మహర్షిభిః
ఎలా గంగా నది అనేక ప్రవాహాలతో తిరుగుతూ ప్రవహిస్తుందో, అలాగే మహర్షులు అన్ని దేవతల్లో విష్ణువును గొప్పదిగా ప్రకటించారు.
త్రీణ్యేవ హి ప్రమాణాని పఠితాని సుపణ్డితైః । ప్రత్యక్షం చానుమానం చ శాబ్దం చైవ తృతీయకమ్
నిజంగా, జ్ఞానులు మూడు ప్రధానమైన జ్ఞాన మార్గాలను నేర్పారు: ప్రత్యక్షం, అనుమానం, శబ్దప్రమాణం.
చత్వార్యేవేతరే ప్రాహురుపమానయుతాని చ । అర్థాపత్తియుతాన్యన్యే పఞ్చ ప్రాహుర్మహాధియః
ఇంకొంతమంది ఉపమానాన్ని కలిపి నాలుగు జ్ఞాన మార్గాలు అంటారు. మరికొంతమంది గొప్ప జ్ఞానులు అర్థాపత్తిని కలిపి ఐదు మార్గాలు అంటారు.
సప్త పౌరాణికాశ్చైవ ప్రవదన్తి మనీషిణః । ఏతైః ప్రమాణైర్దుర్జ్ఞేయం యద్బ్రహ్మ పరమం చ తత్
పురాణాలలో పండితులు ఏడు జ్ఞాన మార్గాలను చెబుతారు. అయితే, ఈ మార్గాలతో పరబ్రహ్మను తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం.
వితర్కశ్చాత్ర కర్తవ్యో బుద్ధ్యా చైవాగమేన చ । నిశ్చయాత్మికయా యుక్త్యా విచార్య చ పునః పునః
ఇక్కడ మనం బుద్ధితో, శాస్త్రాలతో, స్పష్టమైన తర్కంతో, మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలిస్తూ విచారించాలి.
ప్రత్యక్షతస్తు విజ్ఞానం చిన్త్యం మతిమతా సదా । దృష్టాన్తేనాపి సతతం శిష్టమార్గానుసారిణా
ప్రత్యక్ష జ్ఞానాన్ని జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఆలోచించాలి. ఉదాహరణలతో, మంచి మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, ఎప్పుడూ పరిశీలించాలి.
విద్వాంసోఽపి వదన్త్యేవం పురాణైః పరిగీయతే । ద్రుహిణే సృష్టిశక్తిశ్చ హరౌ పాలనశక్తితా
పండితులు కూడా పురాణాలలో చెప్పినట్టు ఇలా అంటారు: బ్రహ్మకు సృష్టి శక్తి ఉంది, హరికి రక్షణ శక్తి ఉంది.
హరే సంహారశక్తిశ్చ సూర్యే శక్తిః ప్రకాశికా । ధరాధరణశక్తిశ్చ శేషే కూర్మే తథైవ చ
హరికి లయశక్తి ఉంది, సూర్యునికి ప్రకాశించే శక్తి ఉంది, భూమిని మోయే శక్తి శేషునిలో, అలాగే కూర్మావతారంలో ఉంది.
సాద్యా శక్తిః పరిణతా సర్వస్మిన్యా ప్రతిష్ఠితా । దాహశక్తిస్తథా వహ్నౌ సమీరే ప్రేరణాత్మికా
ఆ ఆదిశక్తి అన్ని రూపాల్లో మారి, ప్రతిదానిలో స్థిరంగా ఉంది. అగ్నిలో దహనశక్తి, వాయువులో చలనం కలిగించే శక్తి ఉంది.
శివోఽపి శవతాం యాతి కుణ్డలిన్యా వివర్జితః । శక్తిహీనస్తు యః కశ్చిదసమర్థః స్మృతో బుధైః
కుండలినీ శక్తి లేకపోతే శివుడు కూడా శవంలా అవుతాడు. శక్తి లేని వాడిని జ్ఞానులు అసమర్థుడిగా భావిస్తారు.
ఏవం సర్వత్ర భూతేషు స్థావరేషు చరేషు చ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం బ్రహ్మాణ్డేఽస్మిన్మహాతపాః
అలాగే, ఈ బ్రహ్మాండంలో బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, స్థావర-జంగమమైన అన్ని జీవుల్లో కూడా శక్తి వ్యాపించి ఉంది, మహాతపస్వులారా!
శక్తిహీనం తు నిన్ద్యం స్యాద్వస్తుమాత్రం చరాచరమ్ । అశక్తః శత్రువిజయే గమనే భోజనే తథా
శక్తిలేని దాన్ని నిందించాలి. అది కేవలం పదార్థమే, అది చలించగలిగినదైనా, నిలిచిపోయినదైనా. శక్తిలేనివాడు శత్రువులను జయించడంలో, నడవడంలో, తినడంలో కూడా అసమర్థుడు.
ఏవం సర్వగతా శక్తిః సా బ్రహ్మేతి వివిచ్యతే । సోపాస్యా వివిధైః సమ్యగ్విచార్యా సుధియా సదా
ఇలా, సర్వవ్యాప్తమైన శక్తిని బ్రహ్మమని గుర్తించాలి. దాన్ని వివిధ విధాలుగా పూజిస్తూ, జ్ఞానులు ఎప్పుడూ బాగా పరిశీలించాలి.
విష్ణౌ చ సాత్త్వికీ శక్తిస్తయా హీనోఽప్యకర్మకృత్ । ద్రుహిణే రాజసీ శక్తిర్యయా హీనో హ్యసృష్టికృత్
విష్ణువులో సాత్విక శక్తి ఉంది. అది లేకపోతే ఆయన ఏ పని చేయలేడు. బ్రహ్మలో రాజస శక్తి ఉంది. అది లేకపోతే ఆయన సృష్టించలేడు.
శివే చ తామసీ శక్తిస్తయా సంహారకారకః । ఇత్యూహ్యం మనసా సర్వం విచార్య చ పునః పునః
శివునిలో తామస శక్తి ఉంది. ఆ శక్తితో ఆయన లయాన్ని చేస్తాడు. ఇలా, ఈ సంగతులన్నింటినీ మనసులో తర్కించి, మళ్లీ మళ్లీ విచారించాలి.