బ్రహ్మోవాచ దేవి త్వమస్య జగతః కిల కారణం హి జ్ఞాతం మయా సకలవేదవచోభిరమ్బ । యద్విష్ణురప్యఖిలలోకవివేకకర్తా నిద్రావశం చ గమితః పురుషోత్తమోఽద్య
బ్రహ్మ వాక్యం: అమ్మా! నీవే ఈ జగత్తుకు కారణమని వేదమంతటినీ చదివి నేనెరిగాను. అన్ని లోకాలకూ వివేకాన్ని కలిగించే విష్ణువు కూడా నేడు నిద్రవశుడయ్యాడు.
కో వేద తే జనని మోహవిలాసలీలాం మూఢోఽస్మ్యహం హరిరయం వివశశ్చ శేతే । ఈదృక్తయా సకలభూతమనోనివాసే విద్వత్తమో విబుధకోటిషు నిర్గుణాయాః
తల్లీ! నీ మాయా లీలను ఎవరు తెలుసుకోగలరు? నేను అయోమయంలో ఉన్నాను, హరి కూడా బలహీనంగా నిద్రిస్తున్నాడు. నీవు అన్ని భూతాల మనస్సుల్లో నివసిస్తూ ఇలా ఉన్నప్పుడు, కోటి దేవతల్లోనే అత్యంత జ్ఞానులు కూడా నిన్ను గ్రహించలేరు, గుణరహితురాలివి.
సాంఖ్యా వదన్తి పురుషం ప్రకృతిం చ యాం తాం చైతన్యభావరహితాం జగతశ్చ కర్త్రీమ్ । కిం తాదృశాసి కథమత్ర జగన్నివాస- శ్చైతన్యతావిరహితో విహితస్త్వయాద్య
సాంఖ్యులు పురుషుడిని, నిన్ను ప్రకృతిగా, చైతన్యం లేనిదిగా, జగత్తుకు కర్తగా చెబుతారు. అలాంటప్పుడు నీవు చైతన్యం లేని జగన్నివాసాన్ని ఎలా ఏర్పరిచావో అర్థం కావడం లేదు.
నాట్యం తనోషి సగుణా వివిధప్రకారం నో వేత్తి కోఽపి తవ కృత్యవిధానయోగమ్ । ధ్యాయన్తి యాం మునిగణా నియతం త్రికాలం సన్ధ్యేతి నామ పరికల్ప్య గుణాన్ భవాని
నీవు అనేక విధాలుగా గుణాలతో నాటకం ఆడుతున్నావు. నీ కార్యాల రహస్యాన్ని ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు. మునులు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తూ, గుణాలతో కూడిన సంధ్యగా ఊహిస్తారు, భవానీ!
బుద్ధిర్హి బోధకరణా జగతాం సదా త్వం శ్రీశ్చాసి దేవి సతతం సుఖదా సురాణామ్ । కీర్తిస్తథా మతిధృతీ కిల కాన్తిరేవ శ్రద్ధా రతిశ్చ సకలేషు జనేషు మాతః
దేవీ! నీవే అన్ని ప్రాణులకు జ్ఞానాన్ని కలిగించే బుద్ధి. నీవే దేవతలకు ఎప్పుడూ సుఖాన్ని ఇచ్చే శ్రీ. అలాగే నీవే కీర్తి, మతి, ధైర్యం, కాంతి, శ్రద్ధ, ప్రేమగా అన్ని జనులలో ఉన్నావు, తల్లీ!
నాతః పరం కిల వితర్కశతైః ప్రమాణం ప్రాప్తం మయా యదిహ దుఃఖగతిం గతేన । త్వం చాత్ర సర్వజగతాం జననీతి సత్యం నిద్రాలుతాం వితరతా హరిణాత్ర దృష్టమ్
ఇది మించి నేను ఎంత ఆలోచించినా, ఎన్నో వాదనలు చేసినా, నాకు స్పష్టత రాలేదు. నిజంగా నీవే అన్ని లోకాల తల్లి. హరిని నీవే నిద్రపుచ్చినదీ ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
త్వం దేవి వేదవిదుషామపి దుర్విభావ్యా వేదోఽపి నూనమఖిలార్థతయా న వేద । యస్మాత్త్వదుద్భవమసౌ శ్రుతిరాప్నువానా ప్రత్యక్షమేవ సకలం తవ కార్యమేతత్
దేవీ! వేదాలు తెలిసినవారికీ నీవు గ్రహించలేనివి. వేదం కూడా నిన్ను పూర్తిగా తెలుసుకోదు. ఎందుకంటే వేదమే నీవలన ఉద్భవించింది. నీ కార్యాలన్నీ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్నాయి.
కస్తే చరిత్రమఖిలం భువి వేద ధీమా- న్నాహం హరిర్న చ భవో న సురాస్తథాన్యే । జ్ఞాతుం క్షమాశ్చ మునయో న మమాత్మజాశ్చ దుర్వాచ్య ఏవ మహిమా తవ సర్వలోకే
భూమిపై ఉన్న జ్ఞానులు ఎవరు నీ సర్వచరిత్రాన్ని తెలుసుకోగలరు? నేను, హరి, భవుడు, ఇతర దేవతలు కూడా కాదు. మునులు, నా కుమారులు కూడా తెలుసుకోలేరు. నీ మహిమ అన్ని లోకాలలో వర్ణించలేనిది.
యజ్ఞేషు దేవి యది నామ న తే వదన్తి స్వాహేతి వేదవిదుషో హవనే కృతేఽపి । న ప్రాప్నువన్తి సతతం మఖభాగధేయం దేవాస్త్వమేవ విబుధేష్వపి వృత్తిదాసి
దేవీ! యజ్ఞాలలో వేదాలు చదివే వారు 'స్వాహా' అని నిన్ను పిలవకపోతే, హవనం చేసినా దేవతలకు వారి భాగం అందదు. దేవతల్లోనూ జీవనాధారం నువ్వే.
త్రాతా వయం భగవతి ప్రథమం త్వయా వై దేవారిసమ్భవభయాదధునా తథైవ । భీతోఽస్మి దేవి వరదే శరణం గతోఽస్మి ఘోరం నిరీక్ష్య మధునా సహ కైటభం చ
భగవతీ! దేవతలకు శత్రువుల భయం నుంచి ముందుగా నువ్వే మమ్మల్ని రక్షించావు. ఇప్పుడు కూడా అదే విధంగా ఉన్నావు. మధు, కైటభులు భయంకరంగా కనిపించి భయపడి, వరాలిచ్చే దేవీ! నీ ఆశ్రయానికి వచ్చాను.
నో వేత్తి విష్ణురధునా మమ దుఃఖమేత- జ్జానే త్వయాత్మవివశీకృతదేహయష్టిః । ముఞ్చాదిదేవమథవా జహి దానవేన్ద్రౌ యద్రోచతే తవ కురుష్వ మహానుభావే
ఇప్పుడు విష్ణువు కూడా నా బాధను తెలుసుకోలేడు, ఎందుకంటే నువ్వు ఆయన శరీరాన్ని బలహీనంగా చేసావు. నువ్వు ఇష్టమైతే ఆ ఆదిదేవుని విడుదల చేయి, లేదా ఆ ఇద్దరు దానవులను సంహరించు. మహాశక్తివంతురాలైన దేవీ! నువ్వు కోరినట్లు చేయు.
జానన్తి యే న తవ దేవి పరం ప్రభావం ధ్యాయన్తి తే హరిహరావపి మన్దచిత్తాః । జ్ఞాతం మయాద్య జనని ప్రకటం ప్రమాణం యద్విష్ణురప్యతితరాం వివశోఽథ శేతే
దేవీ! నీ పరమశక్తిని ఎవరూ తెలియకపోతే, వారు హరి లేదా హరిని మాత్రమే ధ్యానిస్తారు. అలాంటి వారు మూర్ఖులు. తల్లి! నేడు నాకు స్పష్టంగా తెలిసింది, ఎందుకంటే విష్ణువు కూడా పూర్తిగా బలహీనుడై ఇక్కడ పడుకున్నాడు.
సిన్ధూద్భవాపి న హరిం ప్రతిబోధితుం వై శక్తా పతిం తవ వశానుగమద్య శక్త్యా । మన్యే త్వయా భగవతి ప్రసభం రమాపి ప్రస్వాపితా న బుబుధే వివశీకృతేవ
సముద్రంలో పుట్టిన లక్ష్మీ కూడా నేడు నీ శక్తికి లోబడి తన భర్త విష్ణువును లేపలేకపోతుంది. భగవతీ! నువ్వు రమను బలవంతంగా నిద్రపుచ్చావని నేను అనుకుంటున్నాను. ఆమె కూడా బలహీనురాలై, లేపలేకపోయింది.
ధన్యాస్త ఏవ భువి భక్తిపరాస్తవాంఘ్రౌ త్యక్త్వాన్యదేవభజనం త్వయి లీనభావాః । కుర్వన్తి దేవి భజనం సకలం నికామం జ్ఞాత్వా సమస్తజననీం కిల కామధేనుమ్
ఈ భూమిపై నీ పాదాలకు భక్తిపరులు, ఇతర దేవతల పూజను వదిలి నీయందే లీనమై ఉన్నవారు ధన్యులు. సమస్త జననిని, కామధేనువును నీవని తెలుసుకొని, వారు హృదయపూర్వకంగా నిన్ను పూజిస్తారు.
ధీకాన్తికీర్తిశుభవృత్తిగుణాదయస్తే విష్ణోర్గుణాస్తు పరిహృత్య గతాః క్వ చాద్య । బన్దీకృతో హరిరసౌ నను నిద్రయాత్ర శక్త్యా తవైవ భగవత్యతిమానవత్యాః
విష్ణువుకు ఉన్న కీర్తి, శుభగుణాలు, మంచి ప్రవర్తన ఇవన్నీ ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాయి? ఇవన్నీ పోయాయి. ఇక్కడ హరిదేవుడు కూడా నీ అపారశక్తికి లోబడి నిద్రలో బంధించబడ్డాడు, భగవతీ!
త్వం శక్తిరేవ జగతామఖిలప్రభావా త్వన్నిర్మితం చ సకలం ఖలు భావమాత్రమ్ । త్వం క్రీడసే నిజవినిర్మితమోహజాలే నాట్యే యథా విహరతే స్వకృతే నటో వై
నీవే జగత్తుకు శక్తి, సమస్త ప్రభావానికి మూలం. ఈ సృష్టిలో ఉన్నదంతా నీవే సృష్టించిన రూపం. నువ్వు నీ మాయాజాలంలో ఆటలాడుతావు, నటుడు తన నాటకంలో ఆనందించేలా.
విష్ణుస్త్వయా ప్రకటితః ప్రథమం యుగాదౌ దత్తా చ శక్తిరమలా ఖలు పాలనాయ । త్రాతం చ సర్వమఖిలం వివశీకృతోఽద్య యద్రోచతే తవ తథామ్బ కరోషి నూనమ్
యుగారంభంలో విష్ణువును నువ్వే ప్రकटింపజేసి, పాలన కోసం పవిత్రమైన శక్తిని ఇచ్చావు. ఇప్పుడు ఆయనను బలహీనుడిని చేసి, సమస్తాన్ని రక్షించావు. తల్లి! నువ్వు కోరినదాన్ని తప్పకుండా చేస్తావు.
సృష్ట్వాత్ర మాం భగవతి ప్రవినాశితుం చే- న్నేచ్ఛాస్తి తే కురు దయాం పరిహృత్య మౌనమ్ । కస్మాదిమౌ ప్రకటితౌ కిల కాలరూపౌ యద్వా భవాని హసితుం ను కిమిచ్ఛసే మామ్
భగవతీ! నీవు నన్ను సృష్టించావు కాబట్టి నాశనం చేయాలని అనుకోకూడదు. దయచూపించి మౌనాన్ని విడిచి మాట్లాడు. ఈ ఇద్దరు కాలరూపాలుగా ఎందుకు ప్రकटించబడ్డారు? లేక భవాని! నన్ను చూసి నవ్వాలని నీవు కోరుతున్నావా?
జ్ఞాతం మయా తవ విచేష్టితమద్భుతం వై కృత్వాఖిలం జగదిదం రమసే స్వతన్త్రా । లీనం కరోషి సకలం కిల మాం తథైవ హన్తుం త్వమిచ్ఛసి భవాని కిమత్ర చిత్రమ్
నీవు చేసే అద్భుత కార్యాలు నాకు తెలిసిపోయాయి. ఈ జగత్తంతా సృష్టించి, స్వేచ్ఛగా ఆనందిస్తావు. అలాగే నీవు సమస్తాన్ని లీనంచేయగలవు, నన్ను సంహరించగలవు. భవాని! ఇందులో ఏమాత్రం ఆశ్చర్యం లేదు.
కామం కురుష్వ వధమద్య మమైవ మాత- ర్దుఃఖం న మే మరణజం జగదమ్బికేఽత్ర । కర్తా త్వయైవ విహితః ప్రథమం స చాయం దైత్యాహతోఽథ మృత ఇత్యయశో గరిష్ఠమ్
తల్లి! నువ్వు కోరితే నేడు నన్ను సంహరించు. జగదంబికే! మరణం వల్ల నాకు బాధ లేదు. సృష్టికర్తను నువ్వే ముందుగా సృష్టించావు, ఇప్పుడు ఈయన దానవుని చేతిలో చనిపోవడం అతని పెద్ద అపకీర్తి.
ఉత్తిష్ఠ దేవి కురు రూపమిహాద్భుతం త్వం మాం వా త్విమౌ జహి యథేచ్ఛసి బాలలీలే । నో చేత్ప్రబోధయ హరిం నిహనేదిమౌ య- స్త్వత్సాధ్యమేతదఖిలం కిల కార్యజాతమ్
దేవీ! లేచి ఇక్కడ అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించు. బాలలీలగా నన్ను లేదా వీరిద్దరినైనా నీవు ఇష్టమైనవారిని సంహరించు. లేకపోతే హరిని లేపి, ఆయనతో వీరిద్దరినీ నశింపజేయించు. ఈ కార్యాలన్నీ నీవే చేయగలవు.
సూత ఉవాచ ఏవం స్తుతా తదా దేవీ తామసీ తత్ర వేధసా । నిఃసృత్య హరిదేహాత్తు సంస్థితా పార్శ్వతస్తదా
సూతుడు చెప్పాడు: ఇలా బ్రహ్మదేవుడు స్తుతించగా, ఆ తామసీ దేవి విష్ణువు శరీరం నుంచి బయటకు వచ్చి, అక్కడ ఆయన పక్కన నిలిచింది.
త్యక్త్వాఙ్గాని చ సర్వాణి విష్ణోరతులతేజసః । నిర్గతా యోగనిద్రా సా నాశాయ చ తయోస్తదా
అప్రతిమమైన తేజస్సు గల విష్ణువు శరీరంలోని అన్ని అవయవాలను వదిలి, ఆ యోగనిద్రా ఇద్దరిని నాశనం చేయడానికి బయటకు వచ్చింది.
విస్పన్దితశరీరోఽసౌ యదా జాతో జనార్దనః । ధాతా పరమికాం ప్రాప్తో ముదం దృష్ట్వా హరిం తతః
జనార్దనుని శరీరం కదలడం మొదలైనప్పుడు, హరిని చూసి బ్రహ్మదేవుడు పరమానందాన్ని పొందాడు.
ఆరాధ్యనిర్ణయవర్ణనమ్ ఋషయ ఊచుః సన్దేహోఽత్ర మహాభాగ కథాయాం తు మహాద్భుతః । వేదశాస్త్రపురాణైశ్చ నిశ్చితం తు సదా బుధైః
ఋషులు అన్నారు: మహాభాగ! ఈ కథలో ఒక అద్భుతమైన సందేహం కలిగింది. వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాల ద్వారా జ్ఞానులు ఎప్పుడూ దీనిని నిశ్చయంగా చెప్పారు.
బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ త్రయో దేవాః సనాతనాః । నాతః పరతరం కిఞ్చిద్బ్రహ్మాణ్డేఽస్మిన్మహామతే
బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు—ఈ ముగ్గురు దేవతలు శాశ్వతులు. మహామతివంతుడా! ఈ బ్రహ్మాండంలో వీరిని మించినది మరొకటి లేదు.
బ్రహ్మా సృజతి లోకాన్వై విష్ణుః పాత్యఖిలం జగత్ । రుద్రః సంహరతే కాలే త్రయ ఏతేఽత్ర కారణమ్
బ్రహ్మ ఈ లోకాలను సృష్టిస్తాడు, విష్ణువు మొత్తం జగత్తును కాపాడుతాడు, రుద్రుడు సమయానికి వాటిని సంహరిస్తాడు. ఈ ముగ్గురు దీనికి కారణములు.
ఏకా మూర్తిస్త్రయో దేవా బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః । రజఃసత్త్వతమోభిశ్చ సంయుతాః కార్యకారకాః
ఒకే రూపం ఉన్నా, బ్రహ్మ, విష్ణువు, మహేశ్వరుడు అనే ముగ్గురు దేవతలు ఉన్నారు. వీరు రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సు అనే గుణాలతో కలసి, కార్యానికి కారణమవుతారు.
తేషాం మధ్యే హరిః శ్రేష్ఠో మాధవః పురుషోత్తమః । ఆదిదేవో జగన్నాథః సమర్థః సర్వకర్మసు
వీరిలో హరి అగ్రగణ్యుడు, మాధవుడు, పురుషోత్తముడు, ఆదిదేవుడు, జగన్నాథుడు, అన్ని కార్యాలలో సమర్థుడు.
నాన్యః కోఽపి సమర్థోఽస్తి విష్ణోరతులతేజసః । స కథం స్వాపితః స్వామీ వివశో యోగమాయయా
విష్ణువు లాంటి అపూర్వ తేజస్సు కలవాడి సమానంగా మరొకరు లేరు. అలాంటి ప్రభువు యోగమాయ వల్ల ఎలా నిద్రలో మునిగిపోయాడు? ఎలా బలహీనుడయ్యాడు?