తుష్టావ బోధనార్థం తం శుభైః సమ్బోధనైర్హరిమ్ । నారాయణం జగన్నాథం నిస్పన్దం యోగనిద్రయా
విష్ణువును మేల్కొలిపేందుకు, బ్రహ్మా శుభమైన పదాలతో హరిని స్తుతించాడు—నారాయణుడు, జగన్నాధుడు, యోగనిద్రలో నిశ్చలంగా ఉన్నవాడు.
బ్రహ్మోవాచ దీననాథ హరే విష్ణో వామనోత్తిష్ఠ మాధవ । భక్తార్తిహృద్ధృషీకేశ సర్వావాస జగత్పతే
బ్రహ్మా ఇలా అన్నాడు: దయచేసే హరి, విష్ణూ, వామన, లేచి నిలబడు మాధవా! భక్తుల బాధను తొలగించే హృషీకేశా, సమస్త లోకాల నివాసమైన జగత్పతే!
అన్తర్యామిన్నమేయాత్మన్వాసుదేవ జగత్పతే । దుష్టారినాశనైకాగ్రచిత్త చక్రగదాధర
అంతర్యామి, అపరిమిత స్వరూపుడా, వాసుదేవా, జగత్పతే! దుష్టులను నశింపజేసే ఏకాగ్రచిత్తుడా, చక్రం గదను ధరించినవాడా!
సర్వజ్ఞ సర్వలోకేశ సర్వశక్తిసమన్విత । ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ దేవేశ దుఃఖనాశన పాహి మామ్
సర్వజ్ఞుడా, సమస్త లోకాల అధిపతీ, అన్ని శక్తులతో కూడినవాడా! దేవతల అధిపతీ, లేచి లేచి, దుఃఖాన్ని తొలగించువాడా, నన్ను కాపాడు!
విశ్వమ్భర విశాలాక్ష పుణ్యశ్రవణకీర్తన । జగద్యోనే నిరాకార సర్గస్థిత్యన్తకారక
విశ్వాన్ని పోషించేవాడా, విశాలమైన కన్నులవాడా, నీ శ్రవణం, కీర్తన పవిత్రమైనవి. జగత్తుకు మూలమైనవాడా, రూపరహితుడా, సృష్టి, స్థితి, లయానికి కారణమైనవాడా!
ఇమౌ దైత్యౌ మహారాజ హన్తుకామౌ మదోద్ధతౌ । న జానాస్యఖిలాధార కథం మాం సఙ్కటే గతమ్
ఓ రాజా! ఈ ఇద్దరు మహాదానవులు, నన్ను చంపాలని మదంతో ఉప్పొంగి వచ్చారు. సమస్తాన్ని ధారించేవాడా, నేను ఇంత కష్టంలో ఉన్నాను, నీకు తెలియదా?
ఉపేక్షసేఽతిదుఃఖార్తం యది మాం శరణం గతమ్ । పాలకత్వం మహావిష్ణో నిరాధారం భవేత్తతః
ఓ మహావిష్ణూ! నేను తీవ్రమైన దుఃఖంతో నీ ఆశ్రయానికి వచ్చాను. నన్ను పట్టించుకోకపోతే, నీ రక్షక ధర్మానికి ఆధారం ఉండదు.
ఏవం స్తుతోఽపి భగవాన్ న బుబోధ యదా హరిః । యోగనిద్రాసమాక్రాన్తస్తదా బ్రహ్మా హ్యచిన్తయత్
ఇలా బ్రహ్మా స్తుతించినా, భగవంతుడు హరి యోగనిద్రలో మునిగి మేల్కొనలేదు. అప్పుడు బ్రహ్మా మళ్లీ ఆలోచించాడు.
నూనం శక్తిసమాక్రాన్తో విష్ణుర్నిద్రావశం గతః । జజాగార న ధర్మాత్మా కిం కరోమ్యద్య దుఃఖితః
నిజంగా విష్ణువు ఏదో శక్తిచేత ఆక్రమించబడి, నిద్రలో మునిగి మేల్కొనట్లేదు. ధర్మాత్ముడైన ఆయన మేల్కొనకపోతే, నేను ఇప్పుడు బాధతో ఏమి చేయాలి?
హన్తుకామావుభౌ ప్రాప్తౌ దానవౌ మదగర్వితౌ । కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి నాస్తి మే శరణం క్వచిత్
ఈ ఇద్దరు దానవులు మదంతో మత్తుగా, నన్ను చంపాలని వచ్చారు. నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి పోవాలి? నాకు ఎక్కడా ఆశ్రయం లేదు.
ఇతి సంచిన్త్య మనసా నిశ్చయం ప్రతిపద్య చ । తుష్టావ యోగనిద్రాం తామేకాగ్రహృదయస్థితః
ఇలా మనసులో ఆలోచించి, నిర్ణయం తీసుకొని, ఏకాగ్రంగా హృదయంతో యోగనిద్రను స్తుతించాడు.
విచార్య మనసాప్యేవం శక్తిర్మే రక్షణే క్షమా । యయా హ్యచేతనో విష్ణుః కృతోఽస్తి స్పన్దవర్జితః
ఇలా మనసులో తలంచి, ఈ శక్తి మాత్రమే రక్షణకు సామర్థ్యవంతమని గ్రహించాడు. ఎందుకంటే, యామూలంగా కూడా చైతన్యం లేని విష్ణువు కదలకుండా ఉన్నాడు.
వ్యసుర్యథా న జానాతి గుణాచ్ఛబ్దాదికానిహ । తథా హరిర్న జానాతి నిద్రామీలితలోచనః
ప్రాణం లేని వాడు శబ్దాదులాంటి గుణాలను ఎలా గ్రహించలేడో, అలాగే నిద్రలో కన్నులు మూసుకున్న హరి కూడా ఏదీ గ్రహించడు.
న జహాతి యతో నిద్రాం బహుధా సంస్తుతోఽప్యసౌ । మన్యే నాస్య వశే నిద్రా నిద్రయాయం వశీకృతః
ఎన్ని విధాలుగా స్తుతించబడినా, ఆయన నిద్రను విడిచిపెట్టడు. నిద్ర ఆయన వశంలో లేదని, ఆయన నిద్రవశుడైపోయాడని నేను అనుకుంటున్నాను.
యో యస్య వశమాపన్తః స తస్య కిఙ్కరః కిల । తస్మాచ్చ యోగనిద్రేయం స్వామినీ మాపతేర్హరేః
ఎవరైనా ఎవరి వశంలో పడితే, వారు వారి సేవకులవుతారు. అందుచేత యోగనిద్ర ఈ హరి ప్రభువుకు అధిపతిగా ఉంది.
సిన్ధుజాయా అపి వశే యయా స్వామీ వశీకృతః । నూనం జగదిదం సర్వం భగవత్యా వశీకృతమ్
సముద్రజననైన లక్ష్మీ భర్తను కూడా ఎవరు వశపరిచారో, వారు నిజంగా ఈ జగత్తంతటినీ తమ అధీనంలో ఉంచారు.
అహం విష్ణుస్తథా శమ్భుః సావిత్రీ చ రమాప్యుమా । సర్వే వయం వశే యస్యా నాత్ర కిఞ్చిద్విచారణా
నేను, విష్ణువు, శంభు, సావిత్రి, లక్ష్మీ, ఉమా — మేమందరం ఆమె వశంలోనే ఉన్నాము. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
హరిరప్యవశః శేతే యథాన్యః ప్రాకృతో జనః । యయాభిభూతః కా వార్తా కిలాన్యేషాం మహాత్మనామ్
హరి కూడా సాధారణ మనిషిలా బలహీనంగా నిద్రిస్తాడు. ఆమె వశమైపోతే, ఇతర మహాత్ముల సంగతి చెప్పనక్కర్లేదు.
స్తౌమ్యద్య యోగనిద్రాం వై యయా ముక్తో జనార్దనః । ఘటయిష్యతి యుద్ధే చ వాసుదేవః సనాతనః
ఈ రోజు నేను యోగనిద్రను స్తుతిస్తున్నాను. ఆమె వల్ల జనార్దనుడు మేలుకొని, శాశ్వతుడు వాసుదేవుడు యుద్ధాన్ని చేయగలడు.
ఇతి కృత్వా మతిం బ్రహ్మా పద్మనాలస్థితస్తదా । తుష్టావ యోగనిద్రాం తాం విష్ణోరఙ్గేషు సంస్థితామ్
ఇలా నిర్ణయించుకొని, పద్మనాళంపై కూర్చున్న బ్రహ్మ, విష్ణువు అవయవాలపై ఉన్న యోగనిద్రను స్తుతించాడు.
బ్రహ్మోవాచ దేవి త్వమస్య జగతః కిల కారణం హి జ్ఞాతం మయా సకలవేదవచోభిరమ్బ । యద్విష్ణురప్యఖిలలోకవివేకకర్తా నిద్రావశం చ గమితః పురుషోత్తమోఽద్య
బ్రహ్మ వాక్యం: అమ్మా! నీవే ఈ జగత్తుకు కారణమని వేదమంతటినీ చదివి నేనెరిగాను. అన్ని లోకాలకూ వివేకాన్ని కలిగించే విష్ణువు కూడా నేడు నిద్రవశుడయ్యాడు.
కో వేద తే జనని మోహవిలాసలీలాం మూఢోఽస్మ్యహం హరిరయం వివశశ్చ శేతే । ఈదృక్తయా సకలభూతమనోనివాసే విద్వత్తమో విబుధకోటిషు నిర్గుణాయాః
తల్లీ! నీ మాయా లీలను ఎవరు తెలుసుకోగలరు? నేను అయోమయంలో ఉన్నాను, హరి కూడా బలహీనంగా నిద్రిస్తున్నాడు. నీవు అన్ని భూతాల మనస్సుల్లో నివసిస్తూ ఇలా ఉన్నప్పుడు, కోటి దేవతల్లోనే అత్యంత జ్ఞానులు కూడా నిన్ను గ్రహించలేరు, గుణరహితురాలివి.
సాంఖ్యా వదన్తి పురుషం ప్రకృతిం చ యాం తాం చైతన్యభావరహితాం జగతశ్చ కర్త్రీమ్ । కిం తాదృశాసి కథమత్ర జగన్నివాస- శ్చైతన్యతావిరహితో విహితస్త్వయాద్య
సాంఖ్యులు పురుషుడిని, నిన్ను ప్రకృతిగా, చైతన్యం లేనిదిగా, జగత్తుకు కర్తగా చెబుతారు. అలాంటప్పుడు నీవు చైతన్యం లేని జగన్నివాసాన్ని ఎలా ఏర్పరిచావో అర్థం కావడం లేదు.
నాట్యం తనోషి సగుణా వివిధప్రకారం నో వేత్తి కోఽపి తవ కృత్యవిధానయోగమ్ । ధ్యాయన్తి యాం మునిగణా నియతం త్రికాలం సన్ధ్యేతి నామ పరికల్ప్య గుణాన్ భవాని
నీవు అనేక విధాలుగా గుణాలతో నాటకం ఆడుతున్నావు. నీ కార్యాల రహస్యాన్ని ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు. మునులు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తూ, గుణాలతో కూడిన సంధ్యగా ఊహిస్తారు, భవానీ!
బుద్ధిర్హి బోధకరణా జగతాం సదా త్వం శ్రీశ్చాసి దేవి సతతం సుఖదా సురాణామ్ । కీర్తిస్తథా మతిధృతీ కిల కాన్తిరేవ శ్రద్ధా రతిశ్చ సకలేషు జనేషు మాతః
దేవీ! నీవే అన్ని ప్రాణులకు జ్ఞానాన్ని కలిగించే బుద్ధి. నీవే దేవతలకు ఎప్పుడూ సుఖాన్ని ఇచ్చే శ్రీ. అలాగే నీవే కీర్తి, మతి, ధైర్యం, కాంతి, శ్రద్ధ, ప్రేమగా అన్ని జనులలో ఉన్నావు, తల్లీ!
నాతః పరం కిల వితర్కశతైః ప్రమాణం ప్రాప్తం మయా యదిహ దుఃఖగతిం గతేన । త్వం చాత్ర సర్వజగతాం జననీతి సత్యం నిద్రాలుతాం వితరతా హరిణాత్ర దృష్టమ్
ఇది మించి నేను ఎంత ఆలోచించినా, ఎన్నో వాదనలు చేసినా, నాకు స్పష్టత రాలేదు. నిజంగా నీవే అన్ని లోకాల తల్లి. హరిని నీవే నిద్రపుచ్చినదీ ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
త్వం దేవి వేదవిదుషామపి దుర్విభావ్యా వేదోఽపి నూనమఖిలార్థతయా న వేద । యస్మాత్త్వదుద్భవమసౌ శ్రుతిరాప్నువానా ప్రత్యక్షమేవ సకలం తవ కార్యమేతత్
దేవీ! వేదాలు తెలిసినవారికీ నీవు గ్రహించలేనివి. వేదం కూడా నిన్ను పూర్తిగా తెలుసుకోదు. ఎందుకంటే వేదమే నీవలన ఉద్భవించింది. నీ కార్యాలన్నీ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్నాయి.
కస్తే చరిత్రమఖిలం భువి వేద ధీమా- న్నాహం హరిర్న చ భవో న సురాస్తథాన్యే । జ్ఞాతుం క్షమాశ్చ మునయో న మమాత్మజాశ్చ దుర్వాచ్య ఏవ మహిమా తవ సర్వలోకే
భూమిపై ఉన్న జ్ఞానులు ఎవరు నీ సర్వచరిత్రాన్ని తెలుసుకోగలరు? నేను, హరి, భవుడు, ఇతర దేవతలు కూడా కాదు. మునులు, నా కుమారులు కూడా తెలుసుకోలేరు. నీ మహిమ అన్ని లోకాలలో వర్ణించలేనిది.
యజ్ఞేషు దేవి యది నామ న తే వదన్తి స్వాహేతి వేదవిదుషో హవనే కృతేఽపి । న ప్రాప్నువన్తి సతతం మఖభాగధేయం దేవాస్త్వమేవ విబుధేష్వపి వృత్తిదాసి
దేవీ! యజ్ఞాలలో వేదాలు చదివే వారు 'స్వాహా' అని నిన్ను పిలవకపోతే, హవనం చేసినా దేవతలకు వారి భాగం అందదు. దేవతల్లోనూ జీవనాధారం నువ్వే.
త్రాతా వయం భగవతి ప్రథమం త్వయా వై దేవారిసమ్భవభయాదధునా తథైవ । భీతోఽస్మి దేవి వరదే శరణం గతోఽస్మి ఘోరం నిరీక్ష్య మధునా సహ కైటభం చ
భగవతీ! దేవతలకు శత్రువుల భయం నుంచి ముందుగా నువ్వే మమ్మల్ని రక్షించావు. ఇప్పుడు కూడా అదే విధంగా ఉన్నావు. మధు, కైటభులు భయంకరంగా కనిపించి భయపడి, వరాలిచ్చే దేవీ! నీ ఆశ్రయానికి వచ్చాను.