చకార స గదాఘాతం సింహమౌలౌ మహాబలః । న చచాల హరిః స్థానాత్తాడితోఽపి మహాబలః
అతడు తన గదతో సింహముఖుడైన హరివైపు గట్టిగా కొట్టాడు. అయినా, ఆ బలవంతుడు హరి తన స్థానం నుండి కదలలేదు.
అమ్బికా తం సమాలోక్య గదాపాణిం పురఃస్థితమ్ । ఖడ్గేన శితధారేణ శిరశ్చిచ్ఛేద మౌలిమత్
అంబికా, అతడు ఎదురుగా గదను పట్టుకుని నిలబడి ఉన్నాడని చూసి, తన పదునైన ఖడ్గంతో అతని కిరీటధారితలాన్ని కోసేసింది.
ఛిన్నే చ మస్తకే భూమౌ పపాత దుర్ముఖో మృతః । జయశబ్దం తదా చక్రుర్ముదితా నిర్జరా భృశమ్
తల కొట్టబడిన వెంటనే దుర్ముఖుడు చనిపోయి నేలపై పడిపోయాడు. ఆ సమయంలో ఆనందంతో దేవతలు గట్టిగా 'జయము' అని అరచారు.
తుష్టువుస్తాం తదా దేవీం దుర్ముఖే నిహతేఽమరాః । పుష్పవృష్టిం తథా చక్రుర్జయశబ్దం నభఃస్థితాః
దుర్ముఖుడు చనిపోవడంతో, ఆ దేవతలు ఆ దేవిని స్తుతించారు. ఆకాశంలో ఉన్న వారు పువ్వులు వర్షించగా, జయధ్వని ప్రతిధ్వనించింది.
ఋషయః సిద్ధగన్ధర్వాః సవిద్యాధరకిన్నరాః । జహృషుస్తం హతం దృష్ట్వా దానవం రణమస్తకే
ఋషులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు — అందరూ యుద్ధంలో ప్రధానమైన ఆ దానవుడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి ఎంతో ఆనందించారు.
తామ్రచిక్షురాఖ్యవధవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ దుర్ముఖం నిహతం శ్రుత్వా మహిషః క్రోధమూర్చ్ఛితః । ఉవాచ దానవాన్సర్వాన్కిం జాతమితి చాసకృత్
వ్యాసుడు చెప్పెను: దుర్ముఖుడు చనిపోయాడని విని, మహిషుడు కోపంతో తట్టుకోలేక, అందరు దానవులను పదే పదే 'ఏమైంది?' అని అడిగాడు.
నిహతౌ దానవౌ శూరౌ రణే దుర్ముఖబాష్కలౌ । తన్వ్యా తత్పరమాశ్చర్యం పశ్యన్తు దైవచేష్టితమ్
యుద్ధంలో ధైర్యవంతులైన దుర్ముఖుడు, బాష్కలుడు ఇద్దరూ చనిపోయారు. అందరూ ఈ సన్నని దేవి చేసిన అద్భుత కార్యాన్ని చూడండి, ఇది దేవతల చర్య.
కాలో హి బలవాన్కర్తా సతతం సుఖదుఃఖయోః । నరాణాం పరతన్త్రాణాం పుణ్యపాపానుయోగతః
కాలమే మనుషులకు సుఖదుఃఖాలకు కారణమై, పుణ్యపాపాల ఫలితాన్ని అనుసరించి, ఎప్పుడూ బలంగా పని చేస్తుంది.
నిహతౌ దానవశ్రేష్ఠౌ కిం కర్తవ్యమతః పరమ్ । బ్రువన్తు మిలితాః సర్వే యద్యుక్తం కార్యసఙ్కటే
ఇప్పుడు ప్రధానమైన దానవులు చనిపోవడంతో, ఇకపై ఏమి చేయాలి? ఈ కష్ట సమయంలో ఏది తగినదో అందరూ చెప్పండి.
వ్యాస ఉవాచ ఏవం బ్రువతి రాజేన్ద్ర మహిషేఽతిబలాన్వితే । చిక్షురాఖ్యస్తు సేనానీస్తమువాచ మహారథః
వ్యాసుడు చెప్పెను: మహిషుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, గొప్ప బలంతో ఉన్న సిక్షురుడు అనే సేనాధిపతి అతనితో ఇలా అన్నాడు.
రాజన్నహం హనిష్యామి కా చిన్తా స్త్రీవిహింసనే । ఇత్యుక్త్వా స్వబలైర్యుక్తః ప్రయయౌ రథసంయుతః
'మహారాజా! ఆమెను నేనే చంపుతాను. ఒక స్త్రీతో యుద్ధంలో భయపడటానికి ఏముంది?' అని చెప్పి, తన సైన్యాన్ని సిద్ధం చేసుకొని, రథంపై బయలుదేరాడు.
ద్వితీయం పార్ష్ణిరక్షం తు కృత్వా తామ్రం మహాబలమ్ । మహతా సైన్యఘోషేణ పూరయన్గగనం దిశః
తమ్రుడనే మహాబలుడు తనకు రెండవ సహాయకుడిగా నియమించి, తన పెద్ద సైన్యపు గొంతుతో ఆకాశం, దిక్కులు నిండిపోయేలా చేశాడు.
తమాగచ్ఛన్తమాలోక్య దేవీ భగవతీ శివా । చకార శఙ్ఖజ్యాఘోషం ఘణ్టానాదం మహాద్భుతమ్
అతడు వస్తున్నాడని గమనించిన దేవి, భగవతి శివా, శంఖాన్ని ఊదింది, విల్లులో తంతిని కొట్టింది, ఘంటలు మోగించి అద్భుతమైన శబ్దం చేసింది.
తత్రసుస్తేన శబ్దేన తే చ సర్వే సురారయః । కిమేతదితి భాషన్తో దుద్రువుర్భయకమ్పితాః
ఆ గొప్ప శబ్దంతో దేవతలకు శత్రువులైన వారు అందరూ భయంతో వణికిపోతూ, 'ఇది ఏమిటి?' అని అరుస్తూ పారిపోయారు.
చిక్షురాఖ్యస్తు తాన్దృష్ట్వా పలాయనపరాయణాన్ । ఉవాచాతీవ సంకుద్ధః కిం భయం వః సమాగతమ్
వారు పారిపోతున్నారని చూసి, సిక్షురుడు చాలా కోపంతో, 'మీకు ఏమి భయం వచ్చింది?' అని అడిగాడు.
అద్యైవాహం హనిష్యామి బాణైర్బాలాం మదోన్నతామ్ । తిష్ఠన్త్వత్ర భయం త్యక్త్వా దైత్యాః సమరమూర్ధని
'ఈ రోజు నేనే ఆ గర్వంతో ఉన్న యువతిని బాణాలతో చంపుతాను. దైత్యులారా! భయాన్ని వదిలేసి యుద్ధరంగంలో నిలబడండి.'
ఇత్యుక్త్వా దానవశ్రేష్ఠశ్చాపపాణిర్బలాన్వితః । ఆగత్య సఙ్గరే దేవీమిత్యువాచ గతవ్యథః
అలా చెప్పి, దానవులలో శ్రేష్ఠుడు, విల్లు చేతబట్టి, బలంతో నిండినవాడు, భయాన్ని వదిలేసి, యుద్ధంలో దేవిని ఎదుర్కొని ఇలా అన్నాడు.
కిం గర్జసి విశాలాక్షి భీషయన్తీతరాన్నరాన్ । నాహం బిభేమి తన్వఙ్గి శ్రుత్వా తేఽద్య విచేష్టితమ్
'ఓ విశాలమైన కళ్లవాడా! నువ్వు గర్జిస్తూ ఇతరులను భయపెడుతున్నావు. నీ ప్రదర్శన విన్నాక కూడా, ఓ సన్నని అందమైనవాడా! నేను నిన్ను భయపడటం లేదు.'
స్త్రీవధే దూషణం జ్ఞాత్వా తథైవాకీర్తిసమ్భవమ్ । ఉపేక్షాం కురుతే చిత్తం మదీయం వామలోచనే
'స్త్రీని చంపడం అపకీర్తి కలిగించేదని, అపవాదు వస్తుందని తెలుసు. అందుకే, ఓ సుందరి! నా మనసు ఉపేక్ష వైపు మొగ్గుచూపుతోంది.'
స్త్రీణాం యుద్ధం కటాక్షైశ్చ తథా హావైశ్చ సున్దరి । న శస్త్రైర్విహితం క్వాపి త్వాదృశీనాం కదాచన
'ఓ అందమైనవాడా! స్త్రీలకు యుద్ధం అంటే చూపులతో, హావభావాలతోనే; మీలాంటి వారికి ఎప్పుడూ ఆయుధాలతో యుద్ధం జరగదు.'
పుష్పైరపి న యోద్ధవ్యం కిం పునర్నిశితైః శరైః । భవాదృశీనాం దేహేషు దునోతి మాలతీదలమ్
పువ్వులతో కూడా యుద్ధం చేయకూడదు, మరి పదునైన బాణాలతో ఎలా? మీలాంటి శరీరాలకు మల్లెపువ్వు తాకినా గాయమవుతుంది.
ధిగ్జన్మ మానుషే లోకే క్షాత్రధర్మానుజీవినామ్ । లాలితోఽయం ప్రియో దేహః కృన్తనీయః శితైః శరైః
ఈ లోకంలో క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరించే వారికి మానవ జన్మ వృథా. ఎంతో ప్రేమగా చూసుకునే ఈ శరీరాన్ని పదునైన బాణాలతో కోయాలి.
తైలాభ్యఙ్గైః పుష్పవాతైస్తథా మిష్టాన్నభోజనైః । పోషితోఽయం ప్రియో దేహో ఘాతనీయః పరేషుభిః
నూనెతో మర్దన, పువ్వుల సువాసన గాలి, రుచికరమైన భోజనాలతో పోషించుకున్న ఈ ప్రియమైన శరీరాన్ని ఇతరుల ఆయుధాలతో నాశనం చేయాలి.
దేహం ఛిత్త్వాసిధారాభిర్ధనభృజ్జాయతే నరః । ధిగ్ధనం దుఃఖదం పూర్వం పశ్చాత్కిం సుఖదం భవేత్
కత్తి గాటుతో శరీరాన్ని కోసుకుంటే ధనం లభిస్తుంది. కానీ ఆ ధనం మొదట బాధనే ఇస్తుంది, తరువాత ఏ ఆనందం వస్తుంది చెప్పు.
త్వమప్యజ్ఞైవ వామోరు యుద్ధమాకాఙ్క్షసే యతః । సుఖం సమ్భోగజం త్యక్త్వా కం గుణం వేత్సి సఙ్గరే
నీవు కూడా యుద్ధం కోరుకుంటున్నావంటే, నీకు నిజంగా జ్ఞానం లేదు, సన్నని నడుము కలదానివి. అనుభవ సుఖాన్ని వదిలేసి, యుద్ధంలో ఏమి మంచితనం ఉందో తెలుసు?
ఖడ్గపాతం గదాఘాతం భేదనఞ్జ శిలీముఖైః । మరణాన్తే తు సంస్కారో గోమాయుముఖకర్షణమ్
కత్తి గాట్లు, గదా దెబ్బలు, బాణాల చీల్చడం ఇవన్నీ ఉంటాయి. మరణానంతరం అంత్యక్రియలు లేదా పశు, నక్కలు లాగడం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
తస్యైవ కవిభిర్ధూర్తైః కృతం చాతీవ శంసనమ్ । రణే మృతానాం స్వఃప్రాప్తిరర్థవాదోఽస్తి కేవలః
ఈ యుద్ధంలో చనిపోయినవారికి స్వర్గప్రాప్తి అని గొప్పగా చెప్పింది కవులు మాత్రమే. అది నిజంగా ఉన్నదేమీ కాదు, కేవలం మాటలే.
తస్మాద్ గచ్ఛ వరారోహే యత్ర తే రమతే మనః । భజ వా భూపతిం నాథం హయారిం సురమర్దనమ్
కాబట్టి, అందమైనవాడా! నీ మనసు ఎక్కడ ఆనందిస్తుందో అక్కడికి వెళ్ళు. రాజును నీ భర్తగా, గుర్రాల శత్రువును, దేవతలను జయించినవాడిని ఆశ్రయించు.
వ్యాస ఉవాచ ఏవం బ్రువాణం తం దైత్యం ప్రోవాచ జగదమ్బికా । కిం మృషా భాషసే మూఢ బుద్ధిమానివ పణ్డితః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఆ దానవుడు ఇలా మాట్లాడినప్పుడు జగదంబ మాత తాను ఇలా పలికింది: నీకు తెలివి లేకుండా, పండితుడివని నటిస్తూ ఎందుకు అబద్ధం మాట్లాడుతున్నావు?
నీతిశాస్త్రం న జానాసి విద్యాం చాన్వీక్షికీం తథా । న సేవితాస్త్వయా వృద్ధా న ధర్మే మతిరస్తి తే
నీతి శాస్త్రం నీకు తెలియదు, విచారణ విద్య కూడా తెలియదు. వృద్ధులను సేవించలేదు, నీకు ధర్మం గురించీ అర్థం లేదు.