రసభఙ్గం విచిన్త్యైవ న యుద్ధం తు మయా కృతమ్ । ఆజ్ఞాం వినా తవాత్యన్తం కథం కుర్యాం వృథోద్యమమ్
విషయం కలత కలిగిస్తుందని భావించి, నేను యుద్ధం చేయలేదు. నీ ఆజ్ఞ లేకుండా, నేను ఎందుకు వృథా ప్రయత్నం చేయాలి?
సాతీవ చ బలోన్మత్తా వర్తతే భూప భామినీ । భవితవ్యం న జానామి కిం వా భావి భవిష్యతి
రాజా! ఆ భామ అధిక బలంతో మత్తులో ఉంది. ఏమి జరగబోతుందో, భవిష్యత్తులో ఏమి జరుగుతుందో నాకు తెలియదు.
కార్యేఽస్మింస్త్వం ప్రమాణం నో మన్త్రోఽతీవ దురాసదః । యుద్ధం పలాయనం శ్రేయో న జానేఽహం వినిశ్చయమ్
ఈ విషయంలో నీవే నాకు ఆధారం, మంత్రం కాదు; అది చాలా కష్టమైనది. యుద్ధం చేయాలా, పారిపోవాలా — ఏది మంచిదో నాకు తెలియదు.
తామ్రకృతం దేవీం ప్రతి విస్రంసనవచనవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా మహిషో మదవిహ్వలః । మన్త్రివృద్ధాన్ సమాహూయ రాజా వచనమబ్రవీత్
తామ్రకృతుడు దేవిని ఉద్దేశించి విముక్తి సందేశాన్ని చెప్పిన మాటల వివరణ.
రాజోవాచ మన్త్రిణః కిం చ కర్తవ్యం విశ్రబ్ధం బ్రూత మా చిరమ్ । ఆగతా దేవవిహితా మాయేయం శామ్బరీవ కిమ్
రాజు ఇలా అన్నాడు: మంత్రులారా, ఇప్పుడు మనం ఏం చేయాలి? భయపడకుండా, ఆలస్యం చేయకుండా చెప్పండి. దేవతలు పంపిన ఈ మాయా శక్తి వచ్చింది — ఇది శాంబరుని మాయలా ఉందా?
కార్యేఽస్మిన్నిపుణా యూయముపాయేషు విచక్షణాః । సామాదిషు చ కర్తవ్యః కోఽత్ర మహ్యం బ్రువన్తు చ
ఈ విషయంలో మీరు అందరూ తెలివిగలవారు, మార్గాలు బాగా తెలుసు. సామాది మార్గాల్లో ఏది చేయాలో నాకు చెప్పండి.
మన్త్రిణ ఊచుః సత్యం సదైవ వక్తవ్యం ప్రియఞ్చ నృపసత్తమ । కార్యం హితకరం నూనం విచార్య విబుధైః కిల
మంత్రులు ఇలా అన్నారు: రాజా! నిజం ఎప్పుడూ చెప్పాలి, అంతే కాదు, మధురంగా కూడా ఉండాలి. జ్ఞానులు బాగా ఆలోచించి, నిజంగా శ్రేయస్కరమైన పని చేయాలి.
సత్యం చ హితకృద్రాజన్ప్రియం చాహితకృద్భవేత్ । యథౌషధం నృణాం లోకే హ్యప్రియం రోగనాశనమ్
రాజా! నిజం చెప్పడం మంచిదే, కానీ కేవలం మధురంగా ఉండే మాటలు హానికరం కావచ్చు. మనుషులకు చేదు మందు రోగాన్ని పోగొట్టినట్లే, కొన్నిసార్లు చేదు మాటలు కూడా మేలే.
సత్యస్య శ్రోతా మన్తా చ దుర్లభః పృథివీపతే । వక్తాపి దుర్లభః కామం బహవశ్చాటుభాషకాః
భూమిపతీ! నిజం వినేవారు, చెప్పేవారు చాలా అరుదు. కానీ చాటుగా మాట్లాడేవాళ్లు మాత్రం చాలా మంది ఉంటారు.
కథం బ్రూమోఽత్ర నృపతే విచారే గహనే త్విహ । శుభం వాప్యశుభం వాపి కో వేత్తి భువనత్రయే
రాజా! ఇక్కడ విషయం చాలా లోతుగా ఉంది, మేము ఎలా చెప్పగలం? మూడూ లోకాలలో ఏది శుభమో, అశుభమో ఎవరికీ తెలియదు.
రాజోవాచ స్వస్వమత్యనుసారేణ బ్రువన్త్వద్య పృథక్పృథక్ । యేషాం హి యాదృశో భావస్తచ్ఛ్రుత్వా చిన్తయామ్యహమ్
రాజు ఇలా అన్నాడు: మీరు అందరూ మీ అభిప్రాయం ప్రకారం ఒక్కొక్కరు విడిగా చెప్పండి. ఎవరి ఆలోచన ఎలా ఉందో విని, నేను ఆలోచిస్తాను.
బహూనాం మతమాజ్ఞాయ విచార్య చ పునః పునః । యచ్ఛ్రేయస్తద్ధి కర్తవ్యం కార్యం కార్యవిచక్షణైః
చాలామంది అభిప్రాయాలు తెలుసుకుని, మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి, నిజంగా శ్రేయస్సు కలిగించేది చేసే పని చేయాలి.
వ్యాస ఉవాచ తస్యైవం వచనం శ్రుత్వా విరూపాక్షో మహాబలః । ఉవాచ తరసా వాక్యం రఞ్జయన్పృథివీపతిమ్
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: రాజు మాటలు విని, మహాబలుడు విరూపాక్షుడు వెంటనే రాజును సంతోషపెట్టేలా ఇలా అన్నాడు.
విరూపాక్ష ఉవాచ రాజన్నారీ వరాకీయం సా బ్రూతే మదగర్వితా । విభీషికామాత్రమిదం జ్ఞాతవ్యం వచనం త్వయా
విరూపాక్షుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! ఆ స్త్రీ దురహంకారంతో మాట్లాడుతోంది. ఆమె మాటలు భయపెట్టడానికి మాత్రమే. నీవు దీన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.
కో బిభేతి స్త్రియో వాక్యైర్దురుక్తై రణదుర్మదైః । అనృతం సాహసం చేతి జానన్నారీవిచేష్టితమ్
స్త్రీ మాటలకు, యుద్ధంలో ఆమె చెప్పే దుర్మార్గమైన మాటలకు ఎవరు భయపడతారు? స్త్రీల స్వభావం — అబద్ధం, ఉల్లాసం — తెలిసినవారు ఎవరు భయపడతారు?
జిత్వా త్రిభువనం రాజన్నద్య కాన్తాభయేన వై । దీనత్వేఽప్యయశో నూనం వీరస్య భువనే భవేత్
రాజా! మూడూ లోకాలను జయించినవాడు, ఒక స్త్రీ బెదిరింపుతో భయపడితే, ఈ లోకంలో వీరుడికి అపకీర్తి తప్పదు.
తస్మాద్యామ్యహమేకాకీ యుద్ధాయ చణ్డికాం ప్రతి । హనిష్యే తాం మహారాజ నిర్భయో భవ సామ్ప్రతమ్
కాబట్టి, నేను ఒక్కడే వెళ్లి చండికతో యుద్ధం చేస్తాను. రాజా! నేను ఆమెను చంపుతాను. నీవు భయపడవద్దు.
సేనావృతోఽహం గత్వా తాం శస్త్రాస్త్రైర్వివిధైః కిల । నిషూదయామి దుర్మర్షాం చణ్డికాం చణ్డవిక్రమామ్
నా సైన్యం నాతో ఉండగా, వివిధ ఆయుధాలతో ఆ దుర్మార్గురాలైన, ఉగ్రవైర్యం గల చండికను నేను సంహరిస్తాను.
బద్ధ్వా సర్పమయైః పాశైరానయిష్యే తవాన్తికమ్ । వశగా తు సదా తే స్యాత్పశ్య రాజన్ బలం మమ
పాముల రూపంలో పాశాలతో ఆమెను కట్టేసి, నీ ముందుకు తీసుకొస్తాను. అప్పటినుంచి ఆమె నీకు పూర్తిగా వశమవుతుంది. రాజా! నా బలాన్ని చూడు.
వ్యాస ఉవాచ విరూపాక్షవచః శ్రుత్వా దుర్ధరో వాక్యమబ్రవీత్ । సత్యముక్తం వచో రాజన్ విరూపాక్షేణ ధీమతా
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: విరూపాక్షుడు చెప్పిన మాటలు విని, దుర్ధరుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! విరూపాక్షుడు నిజమే అన్నాడు.
మమాపి వచనం శ్లక్ష్ణం శ్రోతవ్యం ధీమతా త్వయా । కామాతురైషా సుదతీ లక్ష్యతేఽప్యనుమానతః
నీవు తెలివైనవాడవు కాబట్టి, నా మృదువైన మాటలు కూడా వినాలి. ఈ అందమైన యువతి, కోరికతో నిండినదని, మనం ఊహించినా స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
భవత్యేవంవిధా కామం నాయికా రూపగర్వితా । భీషయిత్వా వరారోహా త్వాం వశే కర్తుమిచ్ఛతి
అలాంటి రూపానికి మదమెక్కిన నాయకురాలు, నిన్ను భయపెట్టి తన వశంలోకి తేవాలని కోరుకుంటోంది, మహారాజా.
హావోఽయం మానినీనాం వై తం వేత్తి రసవిత్తమః । వక్రోక్తిరేషా కామిన్యాః ప్రియం ప్రతి పరాయణమ్
ఇది గర్వంతో ఉన్న స్త్రీల ప్రవర్తన. రసాన్ని తెలిసినవాడు దీన్ని అర్థం చేసుకుంటాడు. ఇలాంటి వంకర మాటలు, ప్రియుడి పట్ల కోరికతో ఉన్న స్త్రీ చివరి ఆశ్రయం.
వేత్తి కోఽపి నరః కామం కామశాస్త్రవిచక్షణః । యదుక్తం నామ బాణైస్త్వా వధిష్యే రణమూర్ధని
ప్రేమశాస్త్రంలో నిపుణుడైనవాడు మాత్రమే, ఆమె 'రణరంగంలో బాణాలతో నిన్ను చంపుతాను' అని చెప్పిన మాటలోని అర్థాన్ని తెలుసుకోగలడు.
హేతుగర్భమిదం వాక్యం జ్ఞాతవ్యం హేతువిత్తమైః । బాణాస్తు మానినీనాం వై కటాక్షా ఏవ విశ్రుతాః
ఈ మాటలో కారణం దాగి ఉంది. కారణాన్ని తెలిసినవారు దీన్ని అర్థం చేసుకోవాలి. గర్వంతో ఉన్న స్త్రీల బాణాలు అంటే వారి కన్నుల చూపులే ప్రసిద్ధి.
పుష్పాఞ్జలిమయాశ్చాన్యే వ్యంగ్యాని వచనాని చ । కా శక్తిరన్యబాణానాం ప్రేరణే త్వయి పార్థివ
పుష్పాంజలి వంటి ఇతర మాటలు కూడా సూచనాత్మకంగా ఉంటాయి. రాజా, ఇతర బాణాలకు నిన్ను కదిలించే శక్తి ఏముంది?
తాదృశీనాం న సా శక్తిర్బ్రహ్మవిష్ణుహరాదిషు । యయోక్తం నేత్రబాణైస్త్వాం హనిష్యే మన్ద పార్థివమ్
అలాంటి స్త్రీలకు బ్రహ్మ, విష్ణు, హరికి శక్తి ఉండదు. ఆమె కన్నుల బాణాలతో 'ఓ మూర్ఖ రాజా! నిన్ను చంపుతాను' అని చెప్పింది.
విపరీతం పరిజ్ఞాతం తేనారసవిదా కిల । పాతయిష్యామి శయ్యాయాం రణమయ్యాం పతిం తవ
రసాన్ని తెలిసినవాడు దీన్ని విపరీతంగా అర్థం చేసుకున్నాడు. 'నీ భర్తను యుద్ధపు మంచంపై పడవేస్తాను' అని ఆమె చెప్పింది.
విపరీతరతికీడాభాషణం జ్ఞేయమేవ తత్ । కరిష్యే విగతప్రాణం యదుక్తం వచనం తయా
ఇలాంటి మాటలు విపరీత రతి ఆటను సూచిస్తాయి. ఆమె 'ఆయన ప్రాణం లేకుండా చేస్తాను' అని చెప్పినదాన్ని నేను చేస్తాను.
వీర్యం ప్రాణా ఇతి ప్రోక్తం తద్విహీనం న చాన్యథా । వ్యంగ్యాధిక్యేన వాక్యేన వరయత్యుత్తమా నృప
వీర్యం, ప్రాణం రెండూ ఒక్కటే అని చెప్పబడింది. అవి లేకపోతే మరే మార్గం లేదు. సూచనాత్మకమైన మాటలతో ఉత్తమ స్త్రీ రాజును ఎంచుకుంటుంది.