ఉద్యమః సర్వథా కార్యో యథాపౌరుషమాత్మనః । మునయోఽపి హి ముక్త్యర్థముద్యమైకరతాః సదా
ప్రతి ఒక్కరూ తమ శక్తికి తగినట్టు ప్రయత్నం తప్పక చేయాలి. మునులు కూడా మోక్షాన్ని కోరుతూ ఎప్పుడూ ప్రయత్నంలో నిమగ్నంగా ఉంటారు.
దైవాధీనం చ జానన్తో యోగధ్యానపరాయణాః । తస్మాత్సదైవ కర్తవ్యో వ్యవహారోదితోద్యమః
ఫలితం విధిపైనే ఆధారపడి ఉందని తెలిసినా, వారు యోగం, ధ్యానంలో నిమగ్నంగా ఉంటారు. అందుకే, ఎప్పుడూ కార్యాచరణ, ప్రయత్నం తప్పక చేయాలి.
సుఖం భవతు వా మా వా దైవే కా పరిదేవనా । వినా పురుషకారేణ కదాచిత్సిద్ధిమాప్నుయాత్
సుఖం వచ్చినా, రాకపోయినా, విధిని గురించి బాధపడటం వల్ల ప్రయోజనం లేదు. వ్యక్తిగత ప్రయత్నం లేకుండా ఎప్పుడూ విజయాన్ని పొందడం చాలా అరుదు.
అన్ధవత్పఙ్గువత్కామం న తథా ముదమావహేత్ । కృతే పురుషకారేఽపి యది సిద్ధిర్న జాయతే
అంధుడిలా, లెంగుడు వాడిలా, అలా ఆనందపడకూడదు. ప్రయత్నం చేసినా, విజయం రాకపోతే,
న తత్ర దూషణం తస్య దైవాధీనే శరీరిణి । కార్యసిద్ధిర్న సైన్యేఽస్తి న మన్త్రే న చ మన్త్రణే
దీనిలో అతనికి తప్పు లేదు, ఎందుకంటే శరీరధారులందరూ విధికి లోబడే ఉంటారు. కార్యసిద్ధి సైన్యంలోనో, మంత్రంలోనో, ఆలోచనలోనో ఉండదు.
న రథే నాయుధే నూనం దైవాధీనా సురాధిప । బలవాఞ్క్లేశమాప్నోతి నిర్బలః సుఖమశ్నుతే
రథంలోనో, ఆయుధంలోనో కాదు, దేవతాధిపతీ, అది విధిపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. బలవంతుడు కష్టాలు పడతాడు, బలహీనుడు సుఖంగా ఉంటాడు.
బుద్ధిమాన్క్షుధితః శేతే నిర్బుద్ధిర్భోగవాన్భవేత్ । కాతరో జయమాప్నోతి శూరో యాతి పరాజయమ్
తెలివైనవాడు ఆకలితో పడుకుంటాడు; తెలివిలేనివాడు సుఖాలను ఆస్వాదిస్తాడు. భయపడే వాడే విజయాన్ని పొందుతాడు; ధైర్యవంతుడు ఓటమిని పొందుతాడు.
దైవాధీనే తు సంసారే కామం కా పరిదేవనా । ఉద్యమే యోజయేన్నూనం భవితవ్యం సురాధిప
ఈ లోకంలో దైవాధీనంగా జరిగేవాటికి ఏడ్చి ప్రయోజనం లేదు. అయినా ప్రయత్నం తప్పక చేయాలి, దేవేంద్రా; జరగాల్సింది జరుగుతుంది.
దుఃఖదే సుఖదే వాపి తత్ర తౌ న విచిన్తయేత్ । దుఃఖే దుఃఖాధికాన్పశ్యేత్సుఖే పశ్యేత్సుఖాధికమ్
ఏది బాధనిచ్చినా, సుఖాన్నిచ్చినా వాటి గురించి ఎక్కువగా ఆలోచించకూడదు. బాధలో ఉన్నప్పుడు, ఇంకా ఎక్కువ బాధపడుతున్నవారిని చూడాలి; సుఖంలో ఉన్నప్పుడు, ఇంకా ఎక్కువ సుఖపడుతున్నవారిని చూడాలి.
ఆత్మానం హర్షశోకాభ్యాం శత్రుభ్యామివ నార్పయేత్ । ధైర్యమేవావగన్తవ్యం హర్షశోకోద్భవే బుధైః
మనసు ఆనందం లేదా దుఃఖానికి లోనవ్వకూడదు, శత్రువుల్లా వాటికి లొంగకూడదు. జ్ఞానులు ఆనందం, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు ధైర్యాన్ని మాత్రమే గుర్తించాలి.
అధైర్యాద్యాదృశం దుఃఖం న తు ధైర్యేఽస్తి తాదృశమ్ । దుర్లభం సహనత్వం వై సమయే సుఖదుఃఖయోః
ధైర్యం లేకపోవడం వల్ల వచ్చే బాధ, ధైర్యంలో ఉండదు. సుఖం, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు సహనం చూపడం చాలా అరుదైనది.
హర్షశోకోద్భవో యత్ర న భవేద్ బుద్ధినిశ్చయాత్ । కిం దుఃఖం కస్య వా దుఃఖం నిర్గుణోఽహం సదావ్యయః
బుద్ధి స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు ఆనందం, దుఃఖం కలగవు. అప్పుడు ఎవరికీ ఏమి బాధ? నేను ఎప్పుడూ గుణరహితుడిని, నశించనివాడిని.
చతుర్వింశాతిరిక్తోఽస్మి కిం మే దుఃఖం సుఖం చ కిమ్ । ప్రాణస్య క్షుత్పిపాసే ద్వే మనసః శోకమూర్ఛనే
నేను ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలకు అతీతుడిని; నాకు బాధ ఏమిటి, సుఖం ఏమిటి? ఆకలి, దాహం ప్రాణానికి; దుఃఖం, మూర్చ మనస్సుకు చెందాయి.
జరామృత్యూ శరీరస్య షడూర్మిరహితః శివః । శోకమోహౌ శరీరస్య గణౌ కిం మేఽత్ర చిన్తనే
వృద్ధాప్యం, మరణం శరీరానికే. నేను ఆరు తరంగాల నుండి విముక్తుడైన శివుడిని. దుఃఖం, మోహం శరీర లక్షణాలు; వాటితో నాకు సంబంధం లేదు.
శరీరం నాహమథవా తత్సమ్బన్ధీ న చాప్యహమ్ । సప్తైకషోడశాదిభ్యో విభిన్నోఽహం సదా సుఖీ
నేను శరీరం కాను, దానికి సంబంధించినవాడిని కూడా కాను. ఏడు, ఒకటి, పదహారు మొదలైన తత్త్వాలన్నింటికీ భిన్నుడిని, ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాను.
ప్రకృతిర్వికృతిర్నాహం కిం మే దుఃఖం సదా పునః । ఇతి మత్వా సురేశ త్వం మనసా భవ నిర్మమః
నేను ప్రకృతి కాని, దాని మార్పులు కాని కాను; నాకు ఎప్పటికీ బాధ ఏముంటుంది? ఇలా ఆలోచిస్తూ, దేవేంద్రా, మనసులో మమకారం లేకుండా ఉండు.
ఉపాయః ప్రథమోఽయం తే దుఃఖనాశే శతక్రతో । మమతా పరమం దుఃఖం నిర్మమత్వం పరం సుఖమ్
ఇది నీకు దుఃఖాన్ని పోగొట్టే మొదటి మార్గం, ఇంద్రా. మమకారం గొప్ప బాధ; మమకారం లేకపోవడం పరమ సుఖం.
సన్తోషాదపరం నాస్తి సుఖస్థానం శచీపతే । అథవా యది న జ్ఞానం మమత్వనాశనే కిల
సంతృప్తికన్నా మిగతా సుఖస్థానం లేదు, శచీపతీ. లేదా, మమకారాన్ని పోగొట్టే జ్ఞానం లేకపోతే,
తతో వివేకః కర్తవ్యో భవితవ్యే సురాధిప । ప్రారబ్ధకర్మణాం నాశో నాభోగాల్లక్ష్యతే కిల
అప్పుడు జరగబోయేదానిపై వివేకం కలిగి ఉండాలి, దేవేంద్రా. ఆరంభమైన కర్మలు అనుభవంతో నశించవు.
యద్భావి తద్భవత్యేవ కా చిన్తా సుఖదుఃఖయోః । సురైః సర్వైః సహాయైర్వా బుద్ధ్యా వా తవ సత్తమ
ఏది జరగాల్సిదో అది జరుగుతుంది; సుఖం, దుఃఖం గురించి ఎందుకు ఆందోళన? దేవతలంతా తోడుగా ఉన్నా, లేక నీ బుద్ధితో అయినా, మహానుభావా.
సుఖం క్షయాయ పుణ్యస్య దుఃఖం పాపస్య మారిష । తస్మాత్సుఖక్షయే హర్షః కర్తవ్యః సర్వథా బుధైః
పుణ్యఫలం సుఖం, పాపఫలం దుఃఖం, మునివరా. అందువల్ల సుఖం పోయినపుడు జ్ఞానులు సంతోషించాలి.
అథవా మన్త్రయిత్వాద్య కురు యత్నం యథావిధి । కృతే యత్నే మహారాజ భవితవ్యం భవిష్యతి
లేదా, ఈ రోజు ఆలోచించి, యథావిధిగా ప్రయత్నం చేయు. ప్రయత్నం చేసిన తర్వాత, మహారాజా, జరగాల్సింది జరుగుతుంది.
దైత్యసైన్యపరాజయః వ్యాస ఉవాచ ఇతి శ్రుత్వా సహస్రాక్షః పునరాహ బృహస్పతిమ్ । యుద్ధోద్యోగం కరిష్యామి హయారేర్నాశనాయ వై
దైత్యసేన్యానికి ఓటమి
నోద్యమేన వినా రాజ్యం న సుఖం న చ వై యశః । నిరుద్యమం న శంసన్తి కాతరా న చ సోద్యమాః
ప్రయత్నం లేకుండా neither రాజ్యం, nor సుఖం, nor కీర్తి లభించవు. ప్రయత్నం లేనివారిని ఎవరూ పొగడరు; భయపడేవారు కాదు, ప్రయత్నించే వారే ప్రశంసించబడతారు.
యతీనాం భూషణం జ్ఞానం సన్తోషో హి ద్విజన్మనామ్ । ఉద్యమః శత్రుహననం భూషణం భూతిమిచ్ఛతామ్
యోగులకు జ్ఞానం అలంకారం, ద్విజులకు సంతృప్తి అలంకారం, ఐశ్వర్యాన్ని కోరేవారికి శ్రమే శత్రువులను నశింపజేసే అలంకారం.
ఉద్యమేన హతస్త్వాష్ట్రో నముచిర్బల ఏవ చ । తథైనం నిహనిష్యామి మహిషం మునిసత్తమ
శ్రమతోనే త్వష్ట్రుడు, నముచిలాంటి బలవంతులు సంహరించబడ్డారు. అలాగే, మునిశ్రేష్ఠా! నేను కూడా మహిషాసురుడిని సంహరిస్తాను.
బలం దేవగురుస్త్వం మే వజ్రమాయుధముత్తమమ్ । సహాయస్తు హరిర్నూనం తథోమాపతిరవ్యయః
దేవగురువైనవాడా! నాకు బలం ఉంది, వజ్రమే నా శ్రేష్ఠ ఆయుధం, హరిదేవుడు నా సహాయకుడు, అలాగే శివుడు కూడా నా తోడుగా ఉన్నాడు.
రక్షోఘ్నాన్పఠ మే సాధో కరోమ్యద్య సముద్యమమ్ । స్వసైన్యాభినివేశఞ్చ మహిషం ప్రతి మానద
పవిత్రుడా! రాక్షసులను నశించించే మంత్రాలు నాకు పఠించు. ఈ రోజు నేను మహా శ్రమను చేపడతాను, నా సైన్యాన్ని మహిషాసురునిపై దించుతాను, గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా!
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్తో దేవరాజేన వాచస్పతిరువాచ హ । సురేన్ద్రం యుద్ధసంరక్తం స్మితపూర్వం వచస్తదా
వ్యాసుడు చెప్పాడు: దేవేంద్రుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, బృహస్పతి ముందుగా చిరునవ్వుతో యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న ఇంద్రునితో ఇలా అన్నాడు.
బృహస్పతిరువాచ ప్రేరయామి న చాహం త్వాం న చ నిర్వారయామ్యహమ్ । సన్దిగ్ధేఽత్ర జయే కామం యుధ్యతశ్చ పరాజయే
బృహస్పతి అన్నాడు: నేను నిన్ను ప్రేరేపించను, ఆపను కూడా కాదు. విజయమా, ఓటమియేనా అనేది అనిశ్చితం. నీకు నచ్చినట్లు యుద్ధం చేయు.