అహఙ్కారవశః ప్రాణీ కరోతి చ శుభాశుభమ్ । విమూఢో మోహజాలేన తత్కృతేనాతిపాతినా
అహంకారానికి లోనై జీవి మంచి చెడు పనులు చేస్తాడు. మాయాజాలంలో మునిగి, చేసిన వాటి వల్ల పెద్ద తప్పులు చేస్తాడు.
అహఙ్కారాద్ధి సఞ్జాతమిదం స్థావరజఙ్గమమ్ । మూలాద్ధరిహరాదీనాముగ్రాత్ప్రకృతిసమ్భవాత్
ఈ స్థావరజంగమమంతా అహంకారంలో నుండే పుట్టింది. బ్రహ్మ, హరి, హరులు కూడా ప్రకృతి నుండి వచ్చిన అహంకారమే మూలం.
అహఙ్కారపరిత్యక్తో యదా భవతి పద్మజః । తదా విముక్తో భవతి నోచేత్సంసారకర్మకృత్
పద్మజుడు అహంకారాన్ని విడిచినప్పుడు మాత్రమే విముక్తి పొందుతాడు. లేకపోతే జనన మరణాల బంధనంలోనే ఉంటాడు.
తన్ముక్తస్తు విముక్తో హి బద్ధస్తద్వశతాం గతః । న నారీ న ధనం గేహం న పుత్రా న సహోదరాః
ఆ అహంకారాన్ని దాటి పోయినవాడు నిజంగా విముక్తుడు. దానికి లోనైనవాడు బంధించబడుతాడు. స్త్రీలు, ధనం, ఇల్లు, పిల్లలు, సోదరులు — వీటిలో ఏదీ బంధానికి కారణం కాదు.
బన్ధనం ప్రాణినాం రాజన్నహఙ్కారస్తు బన్ధకః । అహం కర్తా మయా చేదం కృతం కార్యం బలీయసా
ఓ రాజా! అహంకారమే జీవులకు బంధనం. అదే బంధించే శక్తి. 'నేనే చేయాలి, నా వల్లే ఇది జరిగింది' అన్న భావన చాలా బలంగా ఉంటుంది.
కరిష్యామి కరోమ్యేవం స్వయం బధ్నాతి ప్రాణభృత్ । కారణేన వినా కార్యం న సమ్భవతి కర్హిచిత్
'ఇది చేయాలి, నేను చేస్తున్నాను' అని భావిస్తూ ప్రాణి తానే తాను బంధించుకుంటుంది. కారణం లేకుండా ఏ పని కూడా జరగదు.
యథా న దృశ్యతే జాతో మృత్పిణ్డేన వినా ఘటః । విష్ణుః పాలయితా విశ్వస్యాహఙ్కారసమన్వితః
మట్టి ముద్ద లేకుండా గడ్డు కనబడదు కదా? అలాగే అహంకారం ఉన్నప్పుడే విష్ణువు ఈ జగత్తును రక్షించే పనిలో ఉంటాడు.
అన్యథా సర్వదా చిన్తామ్బుధౌ మగ్నః కథం భవేత్ । అహఙ్కారవిముక్తస్తు యదా భవతి మానవః
లేకపోతే ఎప్పుడూ ఆందోళనల సముద్రంలో మునిగిపోతాడేంటి? అహంకారాన్ని వదిలినవాడే ఆ బాధల నుంచి బయటపడతాడు.
అవతారప్రవాహేషు కథం మజ్జేచ్ఛుభాశయః । మోహమూలమహఙ్కారః సంసారస్తత్సముద్భవః
శుభ సంకల్పం ఉన్నవాడు అవతారాల ప్రవాహంలో ఎలా మునుగుతాడు? అహంకారమే మాయకు మూలం. ఈ లోకమంతా దానివల్లే పుట్టింది.
అహఙ్కారవిహీనానాం న మోహో న చ సంసృతిః । త్రివిధః పురుషః ప్రోక్తః సాత్త్వికో రాజసస్తథా
అహంకారం లేని వారికి మాయ లేదు, పునర్జన్మ లేదు. మానవులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు — సాత్వికులు, రాజసికులు, తామసికులు.
తామసస్తు మహారాజ బ్రహ్మవిష్ణుశివాదిషు । త్రివిధస్త్రిషు రాజేన్ద్ర కాజేశాదిషు సర్వదా
మహారాజా! బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులలో కూడా తామసిక స్వభావం ఉంటుంది. రాజులలో, ఇతరులలో కూడా ఈ మూడు స్వభావాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి.
అహఙ్కారః సదా ప్రోక్తో మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః । అహఙ్కారేణ తేనైవ బద్ధా ఏతే న సంశయః
అహంకారమే అని మునులు, తత్త్వాన్ని తెలుసినవారు ఎప్పుడూ చెప్పారు. అదే కారణంగా ఈ ప్రాణులు బంధించబడ్డారు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మాయావిమోహితా మన్దాః ప్రవదన్తి మనీషిణః । కరోతి స్వేచ్ఛయా విష్ణురవతారాననేకశః
మాయకు మోసపోయిన మాందభుద్ధులు, విష్ణువు తన ఇష్టానుసారం ఎన్నో అవతారాలు ఎత్తుతాడని అంటారు.
మన్దోఽపి దుఃఖగహనే గర్భవాసేఽతిసఙ్కటే । న కరోతి మతిం విద్వాన్కథం కుర్యాత్స చక్రభృత్
బుద్ధిమంతుడు అయినా, గర్భంలో ఉన్నప్పుడు ఆ తీవ్రమైన బాధలో ఏ ఆలోచన చేయలేడు. అలాంటప్పుడు చక్రధారి ఎలా ఆలోచించగలడు?
కౌసల్యాదేవకీగర్భే విష్ఠామలసమాకులే । స్వేచ్ఛయా ప్రవదన్త్యద్ధా గతో హి మధుసూదనః
కౌసల్యా, దేవకీ గర్భాల్లో మలమూత్రాలతో నిండిన చోట మధుసూదనుడు తన ఇష్టానుసారం ప్రవేశించాడని వారు అంటారు.
వైకుణ్ఠసదనం త్యక్త్వా గర్భవాసే సుఖం ను కిమ్ । చిన్తాకోటిసముత్థానే దుఃఖదే విషసమ్మితే
వైకుంఠంలో ఉండి, ఆ పరమానందాన్ని వదిలిపెట్టి, ఎన్నో బాధలతో కూడిన విషసమానమైన గర్భవాసంలో ఏ ఆనందం ఉంటుంది?
తపస్తప్త్వా క్రతూన్కృత్వా దత్త్వా దానాన్యనేకశః । న వాఞ్ఛన్తి యతో లోకా గర్భవాసం సుదుఃఖదమ్
తపస్సు చేసి, యజ్ఞాలు చేసి, ఎన్నో దానాలు ఇచ్చినవారు కూడా, ఆ తీవ్రమైన గర్భవాసాన్ని ఎప్పుడూ కోరరు.
స కథం భగవాన్విష్ణుః స్వవశశ్చేజ్జనార్దనః । గర్భవాసరుచిర్భూయాద్భవేత్స్వవశతా యది
ఓ జనార్దనా! స్వేచ్ఛ కలిగి ఉన్న విష్ణువు నిజంగా గర్భవాసాన్ని కోరుతాడా?
జానీహి త్వం మహారాజ యోగమాయావశే జగత్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం దేవమానుషతిర్యగమ్
ఓ మహారాజా! ఈ లోకం మొత్తం యోగమాయ ఆధీనంలో ఉంది. బ్రహ్మ నుండి ఒక గడ్డి వరకు, దేవతలు, మనుషులు, జంతువులు అందరూ ఆమె వశమే.
మాయాతన్త్రీనిబద్ధా యే బ్రహ్మవిష్ణుహరాదయః । భ్రమన్తి బన్ధమాయాన్తి లీలయా చోర్ణనాభవత్
బ్రహ్మ, విష్ణు, హరుడు వంటి వారు కూడా మాయ తంత్రములో బంధించబడి, ఆమె లీల వల్ల తిరుగుతూ, బంధనంలో పడి, లయమవుతారు.
మహిషాసురోత్పత్తిః రాజోవాచ యోగేశ్వర్యాః ప్రభావోఽయం కథితశ్చాతివిస్తరాత్ । బ్రూహి తచ్చరితం స్వామిఞ్ఛ్రోతుం కౌతూహలం మమ
మహిషాసురుని జననం.
మహాదేవీప్రభావం వై శ్రోతుం కో నాభివాఞ్ఛతి । యో జానాతి జగత్సర్వం తదుత్పన్నం చరాచరమ్
ఈ జగత్తు అంతా ఆమె నుంచే పుట్టిందని తెలిసినవాడు, మహాదేవి వైభవాన్ని వినాలని కోరుకోని వాడు ఎవడు?
వ్యాస ఉవాచ శృణు రాజన్ ప్రవక్ష్యామి విస్తరేణ మహామతే । శ్రద్దధానాయ శాన్తాయ న బ్రూయాత్స తు మన్దధీః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజా! నీవు శ్రద్ధగా విను, నేను విస్తారంగా వివరిస్తాను. మాందభుద్ధులకు చెప్పకూడదు, శ్రద్ధగల, ప్రశాంత హృదయులకే చెప్పాలి.
పురా యుద్ధమభూద్ ఘోరం దేవదానవసేనయోః । పృథివ్యాం పృథివీపాల మహిషాఖ్యే మహీపతౌ
ఓ భూరక్షకా! ఒకప్పుడు భూమిపై మహిష అనే రాజు కాలంలో, దేవతలూ, దానవుల సైన్యాల మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది.
మహిషో నామ రాజేన్ద్ర చకార తప ఉత్తమమ్ । గత్వా హేమగిరౌ చోగ్రం దేవవిస్మయకారకమ్
మహిష అనే రాజు, దేవతలకూ ఆశ్చర్యం కలిగించే విధంగా, హేమగిరికి వెళ్లి, అత్యుత్తమమైన తపస్సు చేశాడు.
వర్షాణామయుతం పూర్ణం చిన్తయన్హృది దేవతామ్ । తస్య తుష్టో మహారాజ బ్రహ్మా లోకపితామహః
పది వేల సంవత్సరాలు హృదయంలో దేవతను ధ్యానిస్తూ తపస్సు చేశాడు. దాంతో లోకపితామహుడు బ్రహ్మ అతనిపై సంతోషించాడు.
తత్రాగత్యాబ్రవీద్వాక్యం హంసారూఢశ్చతుర్ముఖః । వరం వరయ ధర్మాత్మన్దదామి తవ వాచ్ఛితమ్
అప్పుడు హంసపై కూర్చున్న నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ అక్కడికి వచ్చి, 'ధర్మాత్మా! నీవు కోరిన వరం అడుగు, నేను ఇస్తాను' అని అన్నాడు.
మహిష ఉవాచ అమరత్వం దేవదేవ వాఞ్ఛామి ద్రుహిణ ప్రభో । యథా మృత్యు భయం న స్యాత్తథా కురు పితామహ
మహిషుడు అన్నాడు: దేవదేవా! ద్రుహిణా ప్రభూ! నాకు అమరత్వం కావాలి. మరణ భయం లేకుండా దయచేసి వరమివ్వండి పితామహా!
బ్రహ్మోవాచ ఉత్పన్నస్య ధ్రువం మృత్యుర్ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ । సర్వథా మరణోత్పత్తీ సర్వేషాం ప్రాణినాం కిల
బ్రహ్మ అన్నాడు: పుట్టినవాడికి మరణం తప్పదు. మరణించినవాడికి మళ్లీ జననం తప్పదు. అన్ని జీవులకు జననం, మరణం తప్పనిసరి.
నాశః కాలేన సర్వేషాం ప్రాణినాం దైత్యపుఙ్గవ । మహామహీధరాణాం చ సముద్రాణాం చ సర్వథా
ఓ దానవశ్రేష్ఠా! సముద్రాలు, మహా పర్వతాలు కూడా కాలచక్రానికి లోబడి, అన్ని జీవులు నశించాల్సిందే.