విష్ణోరప్యథికో రుద్రో విష్ణుస్తు బ్రహ్మణోఽధికః । తస్మాన్న సంశయః కార్యః కృష్ణేన శివపూజనే
విష్ణువుకంటే రుద్రుడు గొప్పవాడు, బ్రహ్మకంటే విష్ణువు గొప్పవాడు. కాబట్టి కృష్ణుడు శివుని ఆరాధించడంలో ఎలాంటి సందేహం అవసరం లేదు.
ఇచ్ఛయా బ్రహ్మణో వక్త్రాద్వరదానార్థముద్బభౌ । మూలరుద్రస్యాంశభూతో రుద్రనామా ద్వితీయకః
బ్రహ్మదేవుని ఇష్టానుసారం, వరాలిచ్చేందుకు, ఆయన నోటి నుండి మూలరుద్రుని భాగంగా రెండవ రుద్రుడు పుట్టాడు.
సోఽపి పూజ్యోఽస్తి సర్వేషాం మూలరుద్రస్య కా కథా । దేవీతత్త్వస్య సాన్నిధ్యాదుత్తమత్వం స్మృతం శివే
ఆయనను అందరూ ఆరాధించాలి. మరి మూలరుద్రుని గురించి చెప్పాల్సిన అవసరమే లేదు. దేవీ తత్వం సమీపంలో ఉండడం వల్ల శివునికి అత్యుత్తమ స్థానం లభించింది.
అవతారా హరేరేవం ప్రభవన్తి యుగే యుగే । యోగమాయాప్రభావేణ నాత్ర కార్యా విచారణా
ఇలా హరిదేవుని అవతారాలు ప్రతి యుగంలో యోగమాయా ప్రభావంతో కలుగుతాయి. దీనిలో ఇంకేమీ విచారించాల్సిన అవసరం లేదు.
యా నేత్రపక్ష్మపరిసఞ్చలనేన సమ్య- గ్విశ్వం సృజత్యవతి హన్తి నిగూఢభావా । సైషా కరోతి సతతం ద్రుహిణాచ్యుతేశాన్ నానావతారకలనే పరిభూయమానాన్
తాను కనురెప్పలు కొట్టినంత మాత్రానే ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించి, పోషించి, నాశనం చేస్తుంది. ఆమె అసలు స్వరూపం ఎవరికీ తెలియదు. అదే ఆమె బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులు ఎన్నో అవతారాలు తీసుకున్నా, వారిని ఎవరూ పట్టించుకోకుండా చేస్తుంది.
సూతీగృహాద్వ్రజనమప్యనయా నియుక్తం సంగోపితశ్చ భవనే పశుపాలరాజ్ఞః । సమ్ప్రాపితశ్చ మధురాం వినియోజితశ్చ శ్రీద్వారకాప్రణయనే నను భీతచిత్తః
ఆమె ఆజ్ఞ వల్లే ప్రసూతిగృహం నుంచి ప్రయాణం జరిగింది. ఆ శిశువు గోపాల రాజు ఇంట్లో రహస్యంగా దాచబడ్డాడు. ఆమె సంకల్పంతోనే అతడు మధురకు తీసుకెళ్లబడి, భయంతో ద్వారకా నగరాన్ని స్థాపించడానికి పంపించబడ్డాడు.
నిర్మాయ షోడశసహస్రశతార్ధకాస్తా నార్యోఽష్టసమ్మతతరాః స్వకలాసముత్థాః । తాసాం విలాసవశగం తు విధాయ కామం దాసీకృతో హి భగవాననయాప్యనన్తః
తానే తన శక్తితో పదహారు వేల ఒక వంద ఒకటి మంది స్త్రీలను సృష్టించాడు. అందులో వారు అందరికంటే మిక్కిలి ఆకర్షణీయులు. వారి లీలలకు లోనై, ఆ అనంతుడు వారి కోరికలకు బానిసగా మారాడు — ఇదంతా ఆమె ప్రభావమే.
ఏకాపి బన్ధనవిధౌ యువతీ సమర్థా పుంసో యథా సుదృఢలోహమయం తు దామ । కిం నామ షోడశసహస్రశతార్ధకాశ్చ తం స్వీకృతం శుకమివాతినిబన్ధయన్తి
ఒక యువతి ఒక్కతే పురుషుడిని గట్టి ఇనుప గొలుసుతో కట్టగలదంటే, ఆ పదహారు వేల ఒక వంద ఒకటి మంది స్త్రీలు అతన్ని తమవాడిగా చేసుకుని, పంజరంలో శుకపక్షిని కట్టిపెట్టినట్టు బంధించడంలో ఏమాత్రం ఆశ్చర్యం ఉంది?
సాత్రాజితీవశగతేన ముదాన్వితేన ప్రాప్తం సురేన్ద్రభవనం హరిణా తదానీమ్ । కృత్వా మృధం మఘవతా విహృతస్తరూణా- మీశః ప్రియాసదనభూషణతాం య ఆప
సత్రాజిత్ వద్ద నుండి స్యామంతక మణిని ఆనందంతో పొందిన హరి, దేవేంద్రుని గృహంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇంద్రుడితో యుద్ధం చేసి గెలిచి, అక్కడ యువతులతో సుఖంగా విహరించాడు. ప్రభువు తన ప్రియమైన గృహాలను అలంకరించాడు.
యో భీమజాం హి హృతవాఞ్ఛిశుపాలకాదీ- ఞ్జిత్వా విధిం నిఖిలధర్మకృతో విధిత్సుః । జగ్రాహ తాం నిజబలేన చ ధర్మపత్నీం కోఽసౌ విధిః పరకలత్రహృతౌ విజాతః
భీముని కుమార్తెను, శిశుపాలుడు మొదలైనవారిని జయించి, ధర్మాన్ని స్థాపించాలనే సంకల్పంతో తన బలంతో భార్యగా స్వీకరించాడు. పరాయిబార్యను తీసుకున్నవారిని నియంత్రించడానికి ఏ నియమం పుట్టిందీ చెప్పు.
అహఙ్కారవశః ప్రాణీ కరోతి చ శుభాశుభమ్ । విమూఢో మోహజాలేన తత్కృతేనాతిపాతినా
అహంకారానికి లోనై జీవి మంచి చెడు పనులు చేస్తాడు. మాయాజాలంలో మునిగి, చేసిన వాటి వల్ల పెద్ద తప్పులు చేస్తాడు.
అహఙ్కారాద్ధి సఞ్జాతమిదం స్థావరజఙ్గమమ్ । మూలాద్ధరిహరాదీనాముగ్రాత్ప్రకృతిసమ్భవాత్
ఈ స్థావరజంగమమంతా అహంకారంలో నుండే పుట్టింది. బ్రహ్మ, హరి, హరులు కూడా ప్రకృతి నుండి వచ్చిన అహంకారమే మూలం.
అహఙ్కారపరిత్యక్తో యదా భవతి పద్మజః । తదా విముక్తో భవతి నోచేత్సంసారకర్మకృత్
పద్మజుడు అహంకారాన్ని విడిచినప్పుడు మాత్రమే విముక్తి పొందుతాడు. లేకపోతే జనన మరణాల బంధనంలోనే ఉంటాడు.
తన్ముక్తస్తు విముక్తో హి బద్ధస్తద్వశతాం గతః । న నారీ న ధనం గేహం న పుత్రా న సహోదరాః
ఆ అహంకారాన్ని దాటి పోయినవాడు నిజంగా విముక్తుడు. దానికి లోనైనవాడు బంధించబడుతాడు. స్త్రీలు, ధనం, ఇల్లు, పిల్లలు, సోదరులు — వీటిలో ఏదీ బంధానికి కారణం కాదు.
బన్ధనం ప్రాణినాం రాజన్నహఙ్కారస్తు బన్ధకః । అహం కర్తా మయా చేదం కృతం కార్యం బలీయసా
ఓ రాజా! అహంకారమే జీవులకు బంధనం. అదే బంధించే శక్తి. 'నేనే చేయాలి, నా వల్లే ఇది జరిగింది' అన్న భావన చాలా బలంగా ఉంటుంది.
కరిష్యామి కరోమ్యేవం స్వయం బధ్నాతి ప్రాణభృత్ । కారణేన వినా కార్యం న సమ్భవతి కర్హిచిత్
'ఇది చేయాలి, నేను చేస్తున్నాను' అని భావిస్తూ ప్రాణి తానే తాను బంధించుకుంటుంది. కారణం లేకుండా ఏ పని కూడా జరగదు.
యథా న దృశ్యతే జాతో మృత్పిణ్డేన వినా ఘటః । విష్ణుః పాలయితా విశ్వస్యాహఙ్కారసమన్వితః
మట్టి ముద్ద లేకుండా గడ్డు కనబడదు కదా? అలాగే అహంకారం ఉన్నప్పుడే విష్ణువు ఈ జగత్తును రక్షించే పనిలో ఉంటాడు.
అన్యథా సర్వదా చిన్తామ్బుధౌ మగ్నః కథం భవేత్ । అహఙ్కారవిముక్తస్తు యదా భవతి మానవః
లేకపోతే ఎప్పుడూ ఆందోళనల సముద్రంలో మునిగిపోతాడేంటి? అహంకారాన్ని వదిలినవాడే ఆ బాధల నుంచి బయటపడతాడు.
అవతారప్రవాహేషు కథం మజ్జేచ్ఛుభాశయః । మోహమూలమహఙ్కారః సంసారస్తత్సముద్భవః
శుభ సంకల్పం ఉన్నవాడు అవతారాల ప్రవాహంలో ఎలా మునుగుతాడు? అహంకారమే మాయకు మూలం. ఈ లోకమంతా దానివల్లే పుట్టింది.
అహఙ్కారవిహీనానాం న మోహో న చ సంసృతిః । త్రివిధః పురుషః ప్రోక్తః సాత్త్వికో రాజసస్తథా
అహంకారం లేని వారికి మాయ లేదు, పునర్జన్మ లేదు. మానవులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు — సాత్వికులు, రాజసికులు, తామసికులు.
తామసస్తు మహారాజ బ్రహ్మవిష్ణుశివాదిషు । త్రివిధస్త్రిషు రాజేన్ద్ర కాజేశాదిషు సర్వదా
మహారాజా! బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులలో కూడా తామసిక స్వభావం ఉంటుంది. రాజులలో, ఇతరులలో కూడా ఈ మూడు స్వభావాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి.
అహఙ్కారః సదా ప్రోక్తో మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః । అహఙ్కారేణ తేనైవ బద్ధా ఏతే న సంశయః
అహంకారమే అని మునులు, తత్త్వాన్ని తెలుసినవారు ఎప్పుడూ చెప్పారు. అదే కారణంగా ఈ ప్రాణులు బంధించబడ్డారు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మాయావిమోహితా మన్దాః ప్రవదన్తి మనీషిణః । కరోతి స్వేచ్ఛయా విష్ణురవతారాననేకశః
మాయకు మోసపోయిన మాందభుద్ధులు, విష్ణువు తన ఇష్టానుసారం ఎన్నో అవతారాలు ఎత్తుతాడని అంటారు.
మన్దోఽపి దుఃఖగహనే గర్భవాసేఽతిసఙ్కటే । న కరోతి మతిం విద్వాన్కథం కుర్యాత్స చక్రభృత్
బుద్ధిమంతుడు అయినా, గర్భంలో ఉన్నప్పుడు ఆ తీవ్రమైన బాధలో ఏ ఆలోచన చేయలేడు. అలాంటప్పుడు చక్రధారి ఎలా ఆలోచించగలడు?
కౌసల్యాదేవకీగర్భే విష్ఠామలసమాకులే । స్వేచ్ఛయా ప్రవదన్త్యద్ధా గతో హి మధుసూదనః
కౌసల్యా, దేవకీ గర్భాల్లో మలమూత్రాలతో నిండిన చోట మధుసూదనుడు తన ఇష్టానుసారం ప్రవేశించాడని వారు అంటారు.
వైకుణ్ఠసదనం త్యక్త్వా గర్భవాసే సుఖం ను కిమ్ । చిన్తాకోటిసముత్థానే దుఃఖదే విషసమ్మితే
వైకుంఠంలో ఉండి, ఆ పరమానందాన్ని వదిలిపెట్టి, ఎన్నో బాధలతో కూడిన విషసమానమైన గర్భవాసంలో ఏ ఆనందం ఉంటుంది?
తపస్తప్త్వా క్రతూన్కృత్వా దత్త్వా దానాన్యనేకశః । న వాఞ్ఛన్తి యతో లోకా గర్భవాసం సుదుఃఖదమ్
తపస్సు చేసి, యజ్ఞాలు చేసి, ఎన్నో దానాలు ఇచ్చినవారు కూడా, ఆ తీవ్రమైన గర్భవాసాన్ని ఎప్పుడూ కోరరు.
స కథం భగవాన్విష్ణుః స్వవశశ్చేజ్జనార్దనః । గర్భవాసరుచిర్భూయాద్భవేత్స్వవశతా యది
ఓ జనార్దనా! స్వేచ్ఛ కలిగి ఉన్న విష్ణువు నిజంగా గర్భవాసాన్ని కోరుతాడా?
జానీహి త్వం మహారాజ యోగమాయావశే జగత్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం దేవమానుషతిర్యగమ్
ఓ మహారాజా! ఈ లోకం మొత్తం యోగమాయ ఆధీనంలో ఉంది. బ్రహ్మ నుండి ఒక గడ్డి వరకు, దేవతలు, మనుషులు, జంతువులు అందరూ ఆమె వశమే.
మాయాతన్త్రీనిబద్ధా యే బ్రహ్మవిష్ణుహరాదయః । భ్రమన్తి బన్ధమాయాన్తి లీలయా చోర్ణనాభవత్
బ్రహ్మ, విష్ణు, హరుడు వంటి వారు కూడా మాయ తంత్రములో బంధించబడి, ఆమె లీల వల్ల తిరుగుతూ, బంధనంలో పడి, లయమవుతారు.