తథైవ దేవతాః సర్వాః కాలపాశనియన్త్రితాః । హర్షశోకాదయో భావా నిద్రాతన్ద్రాలసాదయః
అలాగే అన్ని దేవతలు కాలపాశానికి బంధితులై ఉంటారు; ఆనందం, దుఃఖం, నిద్ర, అలసట, మత్తు వంటి భావాలన్నీ కూడా.
సర్వేషాం సర్వదా రాజన్దేహినాం దేహసంశ్రితాః । అమరా నిర్జరాః ప్రోక్తా దేవాశ్చ గ్రన్థకారకైః
రాజా! ఇవన్నీ శరీరాన్ని ధరించిన ప్రతి ఒక్కరిలో ఎప్పుడూ ఉంటాయి. శాస్త్రకర్తలు అమరులు, నిర్జరులు, దేవతలు అని పిలిచే వారు కూడా ఇదే విధంగా ఉంటారు.
అభిధానతశ్చార్థతో న తే నూనం తాదృశాః క్వచిత్ । ఉత్పత్తిస్థితినాశాఖ్యా భావా యేషాం నిరన్తరమ్
పేరు పరంగా, అర్థ పరంగా కూడా, వారు నిజంగా అలాంటి వారు ఎక్కడా లేరు; ఎందుకంటే వారికి ఎప్పుడూ జననం, స్థితి, నాశనం జరుగుతూనే ఉంటుంది.
అమరాస్తే కథం వాచ్యా నిర్జరాశ్చ కథం పునః । కథం దుఃఖాభిభూతా వా జాయన్తే విబుధోత్తమాః
వారు ఎలా అమరులు అవుతారు? మళ్ళీ ఎలా నిర్జరులు అవుతారు? ఉత్తమ దేవతలు ఎలా బాధలకు లోనవుతారు?
కథం దేవాశ్చ వక్తవ్యా వ్యసనే క్రీడనం కథమ్ । క్షణాదుత్పత్తినాశశ్చ దృశ్యతేఽస్మిన్న సంశయః
దేవతలు కష్టాల్లో ఎలా ఆటలాడతారు? వారి పుట్టుక, నాశనం క్షణంలోనే కనిపిస్తుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
జలజానాం చ కీటానాం మశకానాం తథా పునః । ఉపమా న కథం చైషామాయుషోఽన్తే మరాః స్మృతాః
నీటిలో ఉండే జంతువులు, పురుగులు, దోమలు — వీరి ఆయుష్సుతో పోల్చినట్టు, వారి జీవితాంతంలో వారిని మరణశీలులుగా పరిగణిస్తారు.
తతో వర్షాయుషశ్చాపి శతవర్షాయుషస్తథా । మనుష్యా హ్యమరా దేవాస్తస్మాద్ బ్రహ్మాపరః స్మృతః
అందువల్ల, కొందరికి ఒక సంవత్సరం ఆయుష్సు, మరికొందరికి వంద సంవత్సరాలు ఆయుష్సు ఉంటుంది; మనుష్యులు మరణశీలులు, దేవతలు అమరులు, వారిని మించి బ్రహ్మ అని పిలుస్తారు.
రుద్రస్తథా తథా విష్ణుః క్రమశశ్చ భవన్తి హి । నశ్యన్తి క్రమశశ్చైవ వర్ధన్తి చోత్తరోత్తరమ్
అలాగే రుద్రుడు, అలాగే విష్ణువు కూడా తమ తమ క్రమంలో ఉంటారు; వారు ఒక్కొక్కరుగా నశిస్తారు, ఒక్కొక్కరుగా మరింత పెరుగుతారు.
నూనం దేహవతో నాశో మృతస్యోత్పత్తిరేవ చ । చక్రవద్ భ్రమణం రాజన్ సర్వేషాం నాత్ర సంశయః
రాజా! శరీరం ఉన్నవారికి నాశనం తప్పదు, మరణించినవారికి మళ్లీ జననం జరుగుతుంది. ఇది అందరికీ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మోహజాలావృతో జన్తుర్ముచ్యతే న కదాచన । మాయాయాం విద్యమానాయాం మోహజాలం న నశ్యతి
మాయా మోహపు జాలంలో చిక్కుకున్న ప్రాణికి ఎప్పుడూ విముక్తి ఉండదు. మాయా ఉన్నంత వరకు ఆ మోహజాలం పోదు.
ఉత్పిత్సుకాల ఉత్పత్తిః సర్వేషాం నృప జాయతే । తథైవ నాశః కల్పాన్తే బ్రహ్మాదీనాం యథాక్రమమ్
రాజా! సృష్టికి సమయం వచ్చినప్పుడు అందరికీ జననం జరుగుతుంది. అలాగే, యుగాంతంలో బ్రహ్మ మొదలైన వారికీ క్రమంగా నాశనం జరుగుతుంది.
నిమిత్తం యస్తు యన్నాశే స ఘాతయతి తం నృప । నాన్యథా తద్భవేన్నూనం విధినా నిర్మితం తు యత్
రాజా! ఎవరి నాశనానికి ఏ కారణమో అదే వారిని నాశనం చేస్తుంది. విధి నిర్ణయించినది తప్పక జరుగుతుంది, వేరేలా జరగదు.
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖం వా సుఖమేవ వా । తత్తథైవ భవేత్కామం నాన్యథేహ వినిర్ణయః
జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి, బాధ లేదా సుఖం—ఇవి అన్నీ ఎలా జరగాలో అలా జరుగుతాయి. దీనిలో వేరే నిర్ణయం ఉండదు.
సర్వేషాం సుఖదౌ దేవౌ ప్రత్యక్షౌ శశిభాస్కరౌ । న నశ్యతి తయోః పీడా క్యచిత్తద్వైరిసమ్భవా
ప్రతి ఒక్కరికీ సుఖాన్ని ఇచ్చే చంద్రుడు, సూర్యుడు ఇద్దరూ మనకు కనబడే దేవతలు. అయినా, వారికి కూడా శత్రువుల వల్ల ఎప్పటికప్పుడు బాధలు కలుగుతూనే ఉంటాయి.
భాస్కరస్య సుతో మన్దః క్షయీ చన్ద్రః కలఙ్కవాన్ । పశ్య రాజన్ విధేః సూత్రం దుర్వారం మహతామపి
రాజా! సూర్యుని కుమారుడు శని నాశనాన్ని కలిగిస్తాడు. చంద్రుడు క్షయమవుతాడు, మచ్చతో ఉంటాడు. ఇది చూస్తే, విధి ఎంత గొప్పవారికైనా తప్పించలేనిదని తెలుస్తుంది.
వేదకర్తా జగత్స్రష్టా బుద్ధిదస్తు చతుర్ముఖః । సోఽపి విక్లవతాం ప్రాప్తో దృష్ట్వా పుత్రీం సరస్వతీమ్
వేదాలను సృష్టించినవాడు, జగత్తును నిర్మించినవాడు, నాలుగు ముఖాలున్న బ్రహ్మ—even అతడే తన కుమార్తె సరస్వతిని చూసి అయోమయానికి లోనయ్యాడు.
శివస్యాపి మృతా భార్యా సతీ దగ్ధ్వా కలేవరమ్ । సోఽభవద్దుఃఖసన్తప్తః కామార్తశ్చ జనార్తిహా
శివుని భార్య సతీ మరణించి, ఆమె శరీరాన్ని దహనం చేసిన తర్వాత, లోకానికి బాధను తొలగించే శివుడే దుఃఖంతో తడిసి, కామంతో బాధపడ్డాడు.
కామాగ్నిదగ్ధదేహస్తు కాలిన్ద్యాం పతితః శివః । సాపి శ్యామజలా జాతా తన్నిదాఘవశాన్నృప
కామాగ్ని వల్ల శరీరం కాలిన శివుడు కాలిందీ నదిలో పడిపోయాడు. ఆ నదీ కూడా ఆ వేడి వల్ల నల్లగా మారింది, రాజా!
కామార్తో రమమాణస్తు నగ్నః సోఽపి భృగోర్వనమ్ । గతః ప్రాప్తోఽథ భృగుణా శప్తః కామాతురో భృశమ్
కామంతో మత్తులో ఉన్న శివుడు నగ్నంగా భృగువు అడవిలోకి వెళ్లాడు. అక్కడ అతను కామబాధతో బాధపడుతూ భృగువు శాపానికి గురయ్యాడు.
పతత్వద్యైవ తే లిఙ్గం నిర్లజ్జేతి భృశం కిల । పపౌ చామృతవాపీఞ్చ దానవైర్నిర్మితాం ముదే
"నేడు నీ లింగం పడిపోతుంది, నీవు పూర్తిగా లజ్జా లేకుండా పోతావు" అని శాపం పొందాడు. అయినా, దానవులు చేసిన అమృతపు కుంటలో ఆనందంగా పానీయం తాగాడు.
ఇన్ద్రోఽపి చ వృషో భూత్వా వాహనత్వం గతః క్షితౌ । ఆద్యస్య సర్వలోకస్య విష్ణోరేవ వివేకినః
ఇంద్రుడు కూడా ఎద్దుగా మారి భూమిపై వాహనంగా మారాడు. ఇదంతా అన్ని లోకాలకూ ఆదిగా ఉన్న విష్ణువుకే జరిగింది.
సర్వజ్ఞత్వం గతం కుత్ర ప్రభుశక్తిః కుతో గతా । యద్ధేమమృగవిజ్ఞానం న జ్ఞాతం హరిణా కిల
పూర్వం ఉన్న సర్వజ్ఞత ఎక్కడికి పోయింది? ప్రభుత్వ శక్తి ఎక్కడ మాయమైంది? స్వర్ణహరిణి విషయం విష్ణువు కూడా తెలుసుకోలేకపోయాడు.
రాజన్ మాయాబలం పశ్య రామో హి కామమోహితః । రామో విరహసన్తప్తో రురోద భృశమాతురః
రాజా! మాయా శక్తిని చూడు. రాముడు కూడా కామమోహానికి లోనయ్యాడు. ప్రియతో విడిపోవడం వల్ల బాధతో రాముడు గట్టిగా ఏడ్చాడు.
యోఽపృచ్ఛత్పాదపాన్మూఢః క్వ గతా జనకాత్మజా । భక్షితా వా హృతా కేన రుదన్నుచ్చతరం తతః
ఆయన మాయలో పడి, చెట్లను అడిగాడు—'జనకుని కుమార్తె ఎక్కడికి పోయింది? ఆమెను ఎవరో తినేశారా? ఎవరో తీసుకుపోయారా?' అంటూ మరింత గట్టిగా ఏడ్చాడు.
లక్ష్మణాహం మరిష్యామి కాన్తావిరహదుఃఖితః । త్వం చాపి మమ దుఃఖేన మరిష్యసి వనేఽనుజ
లక్ష్మణా! ప్రియతో విడిపోయిన దుఃఖంతో నేను చనిపోతాను. నీవు కూడా నా బాధతో ఈ అడవిలో చనిపోతావు, తమ్ముడా!
ఆవయోర్మరణం జ్ఞాత్వా మాతా మమ మరిష్యతి । శత్రుఘ్నోఽప్యతిదుఃఖార్తః కథం జీవితుమర్హతి
మనిద్దరం చనిపోతామని తెలిసి, నా తల్లి కూడా చనిపోతుంది. శత్రుఘ్నుడు కూడా తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఎలా బ్రతకగలడు?
సుమిత్రా జీవితం జహ్యాత్పుత్రవ్యసనకర్శితా । పూర్ణకామాథ కైకేయీ భవేత్పుత్రసమన్వితా
సుమిత్ర తన కుమారుని బాధతో బాధపడుతూ ప్రాణాలు విడిచేది. కానీ కైకేయి మాత్రం తన కోరికలు తీరినవాడిగా తన కుమారుడితో కలిసి ఉండేది.
హా సీతే క్వ గతాసి త్వం మాం విహాయ స్మరాతురా । ఏహ్యేహి మృగశావాక్షి మాం జీవయ కృశోదరి
హాయో సీతా! నన్ను వదిలేసి ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు? నేను నీ జ్ఞాపకాలతో బాధపడుతున్నాను. ఓ చక్కని కన్నులవాడా, సన్నని నడుముగలదా, రా రా, నన్ను బతికించు.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి త్వదధీనఞ్చ జీవితమ్ । సమాశ్వాసయ దీనం మాం ప్రియం జనకనన్దిని
నేను ఏం చేయాలి? ఎక్కడికి పోవాలి? నా ప్రాణం నీ మీదే ఆధారపడి ఉంది. ఓ జనకుని కుమార్తె, ప్రియమైనవాడా, ఈ దుఃఖంలో ఉన్న నన్ను ఓదార్చు.
ఏవం విలపతా తేన రామేణామితతేజసా । వనే వనే చ భ్రమతా నేక్షితా జనకాత్మజా
అలా విలపిస్తూ, అపారమైన తేజస్సుతో కూడిన రాముడు అడవి నుండి అడవికి తిరుగుతూ జనకుని కుమార్తెను చూడలేకపోయాడు.