యోగమాయావశే సర్వమిదం స్థావరజఙ్గమమ్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం గ్రథితం గుణసూత్రతః
యోగమాయా ప్రభావంతో బ్రహ్మ మొదలుకొని గడ్డి వరకు అన్నీ స్థావరజంగమాలు గుణసూత్రాలతో బంధించబడ్డాయి.
యథా సా స్వేచ్ఛయా పూర్వం కర్తుమిచ్ఛతి సువ్రత । తథా కరోతి సుహితా వయం సర్వేఽపి తద్వశాః
ఆమె తన ఇష్టానుసారం ముందుగా ఏది చేయాలని అనుకుంటే అదే చేస్తుంది, ఓ సద్గుణవంతుడా. మేమంతా ఆమె ఆధీనంలో ఉన్నాము.
యద్యహం స్యాం స్వతన్త్రో వై చిన్తయన్తు ధియా కిల । కుతోఽభవం మత్స్యవపుః కచ్ఛపో వా మహార్ణవే
నిజంగా నేను స్వతంత్రుడినైతే, ఆలోచించండి: నేను ఎప్పుడు మత్స్యరూపం, ఎప్పుడు సముద్రంలో కూర్మరూపం ధరించాను?
తిర్యగ్యోనిషు కో భోగః కా కీర్తిః కిం సుఖం పునః । కిం పుణ్యం కిం ఫలం తత్ర క్షుద్రయోనిగతస్య మే
జంతుయోనుల్లో నాకు ఏమి ఆనందం, ఏమి కీర్తి, ఏమి సుఖం, ఏమి పుణ్యం, ఏమి ఫలం? అలాంటి చిన్న జన్మల్లోకి నేను వెళ్ళినప్పుడు ఏముంది?
కోలో వాథ నృసింహో వా వామనో వాభవం కుతః । జమదగ్నిసుతః కస్మాత్సమ్భవేయం పితామహ
పంది, నరసింహుడు, వామనుడు ఎలా అయ్యాను? పితామహా, జమదగ్ని కుమారుడిగా ఎలా జన్మించాను?
నృశంసం వా కథం కర్మ కృతవానస్మి భూతలే । క్షతజైస్తు హ్రదాన్సర్వాన్పూరయేయం కథం పునః
భూమిపై నేను ఎలా అతి క్రూరమైన పనులు చేశాను? మళ్ళీ రక్తంతో సరస్సులను ఎలా నింపాను?
తత్కథం జమదగ్నేశ్చ పుత్రో భూత్వా ద్విజోత్తమః । క్షత్రియాన్హతవానాజౌ నిర్దయో గర్భగానపి
జమదగ్ని కుమారుడిగా జన్మించి, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా, యుద్ధంలో క్షత్రియులను, గర్భంలో ఉన్నవారిని కూడా నిర్దయగా ఎలా సంహరించాను?
రామో భూత్వాథ దేవేన్ద్ర ప్రావిశద్దణ్డకం వనమ్ । పదాతిశ్చీరవాసాశ్చ జటావల్కలవాన్పునః
రాముడిగా అవతరించి, దేవేంద్రా, నేను పాదాలపై నడుచుకుంటూ, చీరలు ధరించి, జటలు వేసుకుని మళ్ళీ దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాను.
అసహాయో హ్యపాథేయో భీషణే నిర్జనే వనే । కుర్వన్నాఖేటకం తత్ర వ్యచరం విగతత్రపః
ఒక్కడే, తినడానికి ఏమీ లేకుండా, భయంకరమైన, వెలితిగల అడవిలో నేను నిర్భయంగా, లజ్జ లేకుండా, జంతువులను వేటాడుతూ తిరిగాను.
న జ్ఞాతవాన్మృగం హైమం మాయయా పిహితస్తదా । ఉటజే జానకీం త్యక్త్వా నిర్గతస్తత్పదానుగః
ఆ సమయంలో మాయవశంగా ఆ బంగారు జింకను నేను గుర్తించలేకపోయాను. ఊటలో జనకీదేవిని వదిలి, దాని అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ బయటకు వెళ్లాను.
లక్ష్మణోఽపి చ తాం త్యక్త్వా నిర్గతో మత్పదానుగః । వారితోఽపి మయాత్యర్థం మోహితః ప్రాకృతైర్గుణైః
లక్ష్మణుడు కూడా ఆమెను అక్కడే వదిలి, నా అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ బయలుదేరాడు. నేను ఎంతగా ఆపినప్పటికీ, సహజమైన లక్షణాలకు మోహితుడై, అతను వినలేదు.
భిక్షురూపం తతః కృత్వా రావణః కపటాకృతిః । జహార తరసా రక్షో జానకీం శోకకర్శితామ్
ఆ తర్వాత రావణుడు భిక్షుకుడి వేషం వేసుకుని, మోసపూరితంగా, ఆపదలో ఉన్న జనకీదేవిని బలవంతంగా అపహరించాడు.
దుఃఖార్తేన మయా తత్ర రుదితఞ్చ వనే వనే । సుగ్రీవేణ చ మిత్రత్వం కృతం కార్యవశాన్మయా
బాధతో బాధపడుతూ, అడవి అడవిలో నేను ఏడ్చాను. అవసరానికి తోడుగా సుగ్రీవుడితో స్నేహం చేసాను.
అన్యాయేన హతో వాలీ శాపాచ్చైవ నివారితః । సహాయాన్వానరాన్ కృత్వా లఙ్కాయాం చలితః పునః
వాలి అన్యాయంగా హతుడయ్యాడు, శాపం వల్ల ఆపబడ్డాడు. వానరులను సహాయంగా చేసుకుని, మళ్లీ లంకకు బయలుదేరాను.
బద్ధోఽహం నాగపాశైశ్చ లక్ష్మణశ్చ మమానుజః । విసంజ్ఞౌ పతితౌ దృష్ట్వా వానరా విస్మయం గతాః
నాకు, నా తమ్ముడైన లక్ష్మణుడికీ నాగపాశాలతో కట్టేశారు. మేమిద్దరం అచేతనంగా పడిపోవడాన్ని చూసి వానరులు ఆశ్చర్యపోయారు.
గరుడేన తదాఽఽగత్య మోచితౌ భ్రాతరౌ కిల । చిన్తా మే మహతీ జాతా దైవం కిం వా కరిష్యతి
ఆ సమయంలో గరుడుడు వచ్చి మేము ఇద్దరినీ విడిపించాడు. నాకు పెద్ద ఆందోళన కలిగింది — భవిష్యత్తులో దైవం ఏమి చేస్తుందో అని.
హృతం రాజ్యం వనే వాసో మృతస్తాతః ప్రియా హృతా । యుద్ధం కష్టం దదాత్యేవమగ్రే కిం వా కరిష్యతి
రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివసించాను, తండ్రి మరణించాడు, ప్రియమైనది అపహరించబడింది; ఇంతటి కష్టమైన యుద్ధం ఎదురైంది — ఇక ముందు దైవం ఏమి చేస్తుందో?
ప్రథమం తు మహద్దుఃఖమరాజ్యస్య వనాశ్రయమ్ । రాజపుత్ర్యాన్వితస్యైవ ధనహీనస్య మే సురాః
మొదట రాజ్యం లేకుండా అడవిలో ఉండటం, రాజకుమార్తెతో మాత్రమే ఉండటం, ధనం లేకపోవడం — ఇవే నాకు పెద్ద బాధగా మిగిలాయి, దేవతలారా.
వరాటికాపి పిత్రా మే న దత్తా వననిర్గమే । పదాతిరసహాయోఽహం ధనహీనశ్చ నిర్గతః
అడవికి వెళ్ళేటప్పుడు నాన్నగారు ఒక్క రూపాయి కూడా ఇవ్వలేదు. నేను నడకన ఒక్కడే, ధనం లేకుండా బయలుదేరాను.
చతుర్దశైవ వర్షాణి నీతాని చ తదా మయా । క్షాత్రం ధర్మం పరిత్యజ్య వ్యాధవృత్త్యా మహావనే
ఆ సమయంలో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను క్షత్రియ ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, పెద్ద అడవిలో వేటగాడిగా గడిపాను.
దైవాద్యుద్ధే జయః ప్రాప్తో నిహతోఽసౌ మహాసురః । ఆనీతా చ పునః సీతా ప్రాప్తాయోధ్యా మయా తథా
దైవకృపతో యుద్ధంలో విజయాన్ని పొందాను, ఆ మహారాక్షసుడు హతుడయ్యాడు. సీతను తిరిగి తీసుకొచ్చి, అయోధ్యకు చేరుకున్నాను.
వర్షాణి కతిచిత్తత్ర సుఖం సంసారసమ్భవమ్ । ప్రాప్తం రాజ్యఞ్చ సమ్పూర్ణం కోసలానధితిష్ఠతా
కొన్ని సంవత్సరాలు అక్కడ సుఖంగా కుటుంబ జీవితం గడిపాను, సంపూర్ణ రాజ్యాన్ని పొందాను, కోసల దేశాన్ని పాలించాను.
పురైవం వర్తమానేన ప్రాప్తరాజ్యేన వై తదా । లోకాపవాదభీతేన త్యక్తా సీతా వనే మయా
అప్పుడు కూడా రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, లోక అపవాదానికి భయపడి, నేను సీతను అడవిలో వదిలేశాను.
కాన్తావిరహజం దుఃఖం పునః ప్రాప్తం దురాసదమ్ । పాతాలం సా గతా పశ్చాద్ధరాం భిత్త్వా ధరాత్మజా
ప్రియమైనదిని వదిలిన బాధను మళ్లీ అనుభవించాను. ఆ తరువాత భూమిపుత్రిక భూమిని చీల్చుకుని పాతాళానికి వెళ్లిపోయింది.
ఏవం రామావతారేఽపి దుఃఖం ప్రాప్తం నిరన్తరమ్ । పరతన్త్రేణ మే నూనం స్వతన్త్రః కో భవేత్తదా
ఇలా రామావతారంలో కూడా నాకు నిరంతరమైన దుఃఖమే ఎదురైంది. పరాధీనుడై ఉన్నప్పుడు ఎవరు స్వతంత్రంగా ఉండగలరు?
పశ్చాత్కాలవశాత్ప్రాప్తః స్వర్గో మే భ్రాతృభిః సహ । పరతన్త్రస్య కా వార్తా వక్తవ్యా విబుధేన వై
తర్వాత కాలక్రమంలో నేను నా అన్నదమ్ములతో కలిసి స్వర్గాన్ని పొందాను. పరాధీనుడి స్థితి గురించి జ్ఞానులు ఏమి చెప్పాలి?
పరతన్త్రోఽత్మ్యహం నూనం పద్మయోనే నిశామయ । తథా త్వమపి రుద్రశ్చ సర్వే చాన్యే సురోత్తమాః
పద్మజా, చూడు — నేను కూడా మరొకరి ఆధీనంలోనే ఉన్నాను. నీవు, రుద్రుడు, ఇంకా ఇతర దేవతలందరూ ఇదే విధంగా పరాధీనులమే.
దేవాన్ ప్రతి దేవీవాక్యవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్త్వా భగవాన్విష్ణుః పునరాహ ప్రజాపతిమ్ । యన్మాయామోహితః సర్వస్తత్త్వం జానాతి నో జనః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఇలా చెప్పిన అనంతరం భగవంతుడు విష్ణువు మళ్ళీ ప్రజాపతిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు — ఆమె మాయ వల్ల అందరూ మోహితులై ఉంటారు; నిజమైన తత్వాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోరు.
వయం మాయావృతాః కామం న స్మరామో జగద్గురుమ్ । పరమం పురుషం శాన్తం సచ్చిదానన్దమవ్యయమ్
మేమంతా మాయలో మునిగిపోయి, జగత్తుకు గురువైన ఆ పరమపురుషుడిని — శాంత స్వరూపుడిని, సచ్చిదానందమయుడిని, అవినాశిని — జ్ఞాపకం చేసుకోలేకపోతున్నాము.
అహం విష్ణురహం బ్రహ్మా శివోఽహమితి మోహితాః । న జానీమో వయం ధాతః పరం వస్తు సనాతనమ్
మాయ వల్ల మోహితులై, 'నేనే విష్ణువు, నేనే బ్రహ్మ, నేనే శివుడు' అని భావిస్తాము. కానీ, ధాతా, ఆ శాశ్వతమైన పరమవస్తువును మేము తెలుసుకోలేకపోతున్నాము.