తత్ర గచ్ఛ సురశ్రేష్ఠ యత్ర దేవో జనార్దనః । వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్త్వా వేదకర్తాసౌ పురస్కృత్య సురాంశ్చ గామ్
అక్కడికి వెళ్ళు, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా, యక్కడ దేవుడు జనార్దనుడు ఉంటున్నాడో. వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఇలా చెప్పి, వేదాలను సృష్టించిన బ్రహ్మ దేవతలను ముందుగా తీసుకొని బయలుదేరాడు.
జగామ విష్ణుసదనం హంసారూఢశ్చతుర్ముఖః । తుష్టావ వేదవాక్యైశ్చ భక్తిప్రవణమానసః
హంసపై కూర్చున్న నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ విష్ణువు నివాసానికి వెళ్ళాడు. భక్తితో నిండిన మనసుతో వేదమంత్రాలతో ఆయనను స్తుతించాడు.
బ్రహ్మోవాచ సహస్రశీర్షాస్త్వమసి సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । త్వం వేదపురుషః పూర్వం దేవదేవః సనాతనః
బ్రహ్మ చెప్పాడు: నీకు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి పాదాలు ఉన్నాయి. నీవే వేదపురుషుడు, ఆదికావ్యుడు, దేవతల దేవుడు, శాశ్వతుడు.
భూతపూర్వం భవిష్యచ్చ వర్తమానం చ యద్విభో । అమరత్వం త్వయా దత్తమస్మాకం చ రమాపతే
ప్రభువా, నీవే గతకాలం, భవిష్యత్తు, వర్తమానం. లక్ష్మీపతి, మాకు అమరత్వాన్ని నీవే ప్రసాదించావు.
ఏతావాన్మహిమా తేఽస్తి కో న వేత్తి జగత్త్రయే । త్వం కర్తాప్యవితా హన్తా త్వం సర్వగతిరీశ్వరః
నీ మహిమ అంతటి గొప్పది; ఈ మూడు లోకాలలో దాన్ని తెలియనివాడు ఎవడు? నీవే సృష్టికర్త, రక్షకుడు, సంహారకుడు; నీవే అన్నింటిలో వ్యాపించిన పరమేశ్వరుడు.
వ్యాస ఉవాచ ఇతీడితః ప్రభుర్విష్ణుః ప్రసన్నో గరుడధ్వజః । దర్శనఞ్చ దదౌ తేభ్యో బ్రహ్మాదిభ్యోఽమలాశయః
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఇలా స్తుతించబడిన విష్ణువు, గరుడధ్వజుడు, సంతోషంతో బ్రహ్మ మొదలైన వారికి తన దర్శనాన్ని అనుగ్రహించాడు.
పప్రచ్ఛ స్వాగతం దేవాన్ప్రసన్నవదనో హరిః । తతస్త్వాగమనే తేషాం కారణఞ్చ సవిస్తరమ్
హరి ఆనందంగా ముఖం వెలిగిస్తూ దేవతలను ఆహ్వానించి, వారు ఎందుకు వచ్చారో వివరంగా అడిగాడు.
తమువాచాబ్జజో నత్వా ధరాదుఃఖఞ్చ సంస్మరన్ । భారావతరణం విష్ణో కర్తవ్యం తే జనార్దన
కమలజుడు బ్రహ్మ నమస్కరించి, భూమి బాధను గుర్తు చేసుకుంటూ విష్ణువుతో ఇలా అన్నాడు: జనార్దనా, నువ్వు భూమి భారాన్ని తీయాలి.
భువి ధృత్వావతారం త్వం ద్వాపరాన్తే సమాగతే । హత్వా దుష్టాన్నృపానుర్వ్యా హర భారం దయానిధే
ద్వాపరయుగం చివర వచ్చినప్పుడు, దయాసాగరా, నీవు భూమిపై అవతరించి, దుష్ట రాజులను సంహరించి భూమి భారాన్ని తొలగించాలి.
విష్ణురువాచ నాహం స్వతన్త్ర ఏవాత్ర న బ్రహ్మా న శివస్తథా । నేన్ద్రోఽగ్నిర్న యమస్త్వష్టా న సూర్యో వరుణస్తథా
విష్ణువు చెప్పాడు: ఇక్కడ నేను స్వతంత్రుడిని కాదు, బ్రహ్మా కూడా కాదు, శివుడు, ఇంద్రుడు, అగ్ని, యముడు, త్వష్ట, సూర్యుడు, వరుణుడు కూడా కాదు.
యోగమాయావశే సర్వమిదం స్థావరజఙ్గమమ్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం గ్రథితం గుణసూత్రతః
యోగమాయా ప్రభావంతో బ్రహ్మ మొదలుకొని గడ్డి వరకు అన్నీ స్థావరజంగమాలు గుణసూత్రాలతో బంధించబడ్డాయి.
యథా సా స్వేచ్ఛయా పూర్వం కర్తుమిచ్ఛతి సువ్రత । తథా కరోతి సుహితా వయం సర్వేఽపి తద్వశాః
ఆమె తన ఇష్టానుసారం ముందుగా ఏది చేయాలని అనుకుంటే అదే చేస్తుంది, ఓ సద్గుణవంతుడా. మేమంతా ఆమె ఆధీనంలో ఉన్నాము.
యద్యహం స్యాం స్వతన్త్రో వై చిన్తయన్తు ధియా కిల । కుతోఽభవం మత్స్యవపుః కచ్ఛపో వా మహార్ణవే
నిజంగా నేను స్వతంత్రుడినైతే, ఆలోచించండి: నేను ఎప్పుడు మత్స్యరూపం, ఎప్పుడు సముద్రంలో కూర్మరూపం ధరించాను?
తిర్యగ్యోనిషు కో భోగః కా కీర్తిః కిం సుఖం పునః । కిం పుణ్యం కిం ఫలం తత్ర క్షుద్రయోనిగతస్య మే
జంతుయోనుల్లో నాకు ఏమి ఆనందం, ఏమి కీర్తి, ఏమి సుఖం, ఏమి పుణ్యం, ఏమి ఫలం? అలాంటి చిన్న జన్మల్లోకి నేను వెళ్ళినప్పుడు ఏముంది?
కోలో వాథ నృసింహో వా వామనో వాభవం కుతః । జమదగ్నిసుతః కస్మాత్సమ్భవేయం పితామహ
పంది, నరసింహుడు, వామనుడు ఎలా అయ్యాను? పితామహా, జమదగ్ని కుమారుడిగా ఎలా జన్మించాను?
నృశంసం వా కథం కర్మ కృతవానస్మి భూతలే । క్షతజైస్తు హ్రదాన్సర్వాన్పూరయేయం కథం పునః
భూమిపై నేను ఎలా అతి క్రూరమైన పనులు చేశాను? మళ్ళీ రక్తంతో సరస్సులను ఎలా నింపాను?
తత్కథం జమదగ్నేశ్చ పుత్రో భూత్వా ద్విజోత్తమః । క్షత్రియాన్హతవానాజౌ నిర్దయో గర్భగానపి
జమదగ్ని కుమారుడిగా జన్మించి, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా, యుద్ధంలో క్షత్రియులను, గర్భంలో ఉన్నవారిని కూడా నిర్దయగా ఎలా సంహరించాను?
రామో భూత్వాథ దేవేన్ద్ర ప్రావిశద్దణ్డకం వనమ్ । పదాతిశ్చీరవాసాశ్చ జటావల్కలవాన్పునః
రాముడిగా అవతరించి, దేవేంద్రా, నేను పాదాలపై నడుచుకుంటూ, చీరలు ధరించి, జటలు వేసుకుని మళ్ళీ దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాను.
అసహాయో హ్యపాథేయో భీషణే నిర్జనే వనే । కుర్వన్నాఖేటకం తత్ర వ్యచరం విగతత్రపః
ఒక్కడే, తినడానికి ఏమీ లేకుండా, భయంకరమైన, వెలితిగల అడవిలో నేను నిర్భయంగా, లజ్జ లేకుండా, జంతువులను వేటాడుతూ తిరిగాను.
న జ్ఞాతవాన్మృగం హైమం మాయయా పిహితస్తదా । ఉటజే జానకీం త్యక్త్వా నిర్గతస్తత్పదానుగః
ఆ సమయంలో మాయవశంగా ఆ బంగారు జింకను నేను గుర్తించలేకపోయాను. ఊటలో జనకీదేవిని వదిలి, దాని అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ బయటకు వెళ్లాను.
లక్ష్మణోఽపి చ తాం త్యక్త్వా నిర్గతో మత్పదానుగః । వారితోఽపి మయాత్యర్థం మోహితః ప్రాకృతైర్గుణైః
లక్ష్మణుడు కూడా ఆమెను అక్కడే వదిలి, నా అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ బయలుదేరాడు. నేను ఎంతగా ఆపినప్పటికీ, సహజమైన లక్షణాలకు మోహితుడై, అతను వినలేదు.
భిక్షురూపం తతః కృత్వా రావణః కపటాకృతిః । జహార తరసా రక్షో జానకీం శోకకర్శితామ్
ఆ తర్వాత రావణుడు భిక్షుకుడి వేషం వేసుకుని, మోసపూరితంగా, ఆపదలో ఉన్న జనకీదేవిని బలవంతంగా అపహరించాడు.
దుఃఖార్తేన మయా తత్ర రుదితఞ్చ వనే వనే । సుగ్రీవేణ చ మిత్రత్వం కృతం కార్యవశాన్మయా
బాధతో బాధపడుతూ, అడవి అడవిలో నేను ఏడ్చాను. అవసరానికి తోడుగా సుగ్రీవుడితో స్నేహం చేసాను.
అన్యాయేన హతో వాలీ శాపాచ్చైవ నివారితః । సహాయాన్వానరాన్ కృత్వా లఙ్కాయాం చలితః పునః
వాలి అన్యాయంగా హతుడయ్యాడు, శాపం వల్ల ఆపబడ్డాడు. వానరులను సహాయంగా చేసుకుని, మళ్లీ లంకకు బయలుదేరాను.
బద్ధోఽహం నాగపాశైశ్చ లక్ష్మణశ్చ మమానుజః । విసంజ్ఞౌ పతితౌ దృష్ట్వా వానరా విస్మయం గతాః
నాకు, నా తమ్ముడైన లక్ష్మణుడికీ నాగపాశాలతో కట్టేశారు. మేమిద్దరం అచేతనంగా పడిపోవడాన్ని చూసి వానరులు ఆశ్చర్యపోయారు.
గరుడేన తదాఽఽగత్య మోచితౌ భ్రాతరౌ కిల । చిన్తా మే మహతీ జాతా దైవం కిం వా కరిష్యతి
ఆ సమయంలో గరుడుడు వచ్చి మేము ఇద్దరినీ విడిపించాడు. నాకు పెద్ద ఆందోళన కలిగింది — భవిష్యత్తులో దైవం ఏమి చేస్తుందో అని.
హృతం రాజ్యం వనే వాసో మృతస్తాతః ప్రియా హృతా । యుద్ధం కష్టం దదాత్యేవమగ్రే కిం వా కరిష్యతి
రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివసించాను, తండ్రి మరణించాడు, ప్రియమైనది అపహరించబడింది; ఇంతటి కష్టమైన యుద్ధం ఎదురైంది — ఇక ముందు దైవం ఏమి చేస్తుందో?
ప్రథమం తు మహద్దుఃఖమరాజ్యస్య వనాశ్రయమ్ । రాజపుత్ర్యాన్వితస్యైవ ధనహీనస్య మే సురాః
మొదట రాజ్యం లేకుండా అడవిలో ఉండటం, రాజకుమార్తెతో మాత్రమే ఉండటం, ధనం లేకపోవడం — ఇవే నాకు పెద్ద బాధగా మిగిలాయి, దేవతలారా.
వరాటికాపి పిత్రా మే న దత్తా వననిర్గమే । పదాతిరసహాయోఽహం ధనహీనశ్చ నిర్గతః
అడవికి వెళ్ళేటప్పుడు నాన్నగారు ఒక్క రూపాయి కూడా ఇవ్వలేదు. నేను నడకన ఒక్కడే, ధనం లేకుండా బయలుదేరాను.
చతుర్దశైవ వర్షాణి నీతాని చ తదా మయా । క్షాత్రం ధర్మం పరిత్యజ్య వ్యాధవృత్త్యా మహావనే
ఆ సమయంలో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను క్షత్రియ ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, పెద్ద అడవిలో వేటగాడిగా గడిపాను.