త్రేతాయుగే రఘోర్వంశే రామో దశరథాత్మజః । నరనారాయణాంశౌ ద్వౌ జాతౌ భువి మహాబలౌ
త్రేతాయుగంలో రఘువంశంలో, దశరథుని కుమారుడైన రాముడు జన్మించాడు. అతడూ, అతని సోదరుడూ, నర-నారాయణుల భాగాలుగా, భూమిపై గొప్ప బలశాలులుగా అవతరించారు.
అష్టావింశే యుగే శస్తౌ ద్వాపరేఽర్జునశౌరిణౌ । ధరాభారావతారార్థం జాతౌ కృష్ణార్జునౌ భువి
ఇరవై ఎనిమిదవ యుగంలో, ద్వాపరయుగంలో, అర్జునుడు, కృష్ణుడు — వీరిద్దరూ భూమి భారాన్ని తీయడానికి ఈ లోకంలో జన్మించారు.
కృతవన్తౌ మహాయుద్ధం కురుక్షేత్రేఽతిదారుణమ్ । ఏవం యుగే యుగే రాజన్నవతారా హరేః కిల
వారు కురుక్షేత్రంలో భయంకరమైన మహాయుద్ధాన్ని చేశారు. రాజా! ఇలా ప్రతి యుగంలో హరిదేవుని అవతారాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి.
భవన్తి బహవః కామం ప్రకృతేరనురూపతః । ప్రకృతేరఖిలం సర్వం వశమేతజ్జగత్త్రయమ్
ఇలాంటివి అనేక అవతారాలు ప్రాకృతిక స్వభావానికి అనుగుణంగా వస్తుంటాయి. ఈ మూడు లోకాలన్నీ ప్రకృతికి పూర్తిగా ఆధీనంగా ఉంటాయి.
యథేచ్ఛతి తథైవేయం భ్రామయత్యనిశం జగత్ । పురుషస్య ప్రియార్థం సా రచయత్యఖిలం జగత్
ఆమెకు ఎలా ఇష్టమో అలా, ఎప్పుడూ ఈ జగత్తును తిప్పుతూ ఉంటుంది. తన ప్రియమైన పురుషుని కోసం ఈ సృష్టిని మొత్తం ఆమె సృష్టిస్తుంది.
సృష్ట్వా పురా హి భగవాఞ్జగదేతచ్చరాచరమ్ । సర్వాదిః సర్వగశ్చాసౌ దుర్జ్ఞేయః పరమోఽవ్యయః
ఈ చరాచర జగత్తును సృష్టించిన ఆ భగవంతుడు, సర్వాదిగా, సర్వవ్యాప్తిగా, గ్రహించలేనివాడిగా, పరముడిగా, నశించనివాడిగా ఉంటాడు.
నిరాలమ్బో నిరాకారో నిఃస్పృహశ్చ పరాత్పరః । ఉపాధితస్త్రిధా భాతి యస్యాః సా ప్రకృతిః పరా
ఆయనకు ఆధారం లేదు, రూపం లేదు, ఆశలు లేవు, పరములలో పరముడు. అయినా, ఉపాధుల వల్ల మూడు రూపాల్లో కనిపిస్తాడు. ఆమెనే పరాప్రకృతి అంటారు.
ఉత్పత్తికాలయోగాత్సా భిన్నా భాతి శివా తదా । సా విశ్వం కురుతే కామం సా పాలయతి కామదా
సృష్టి సమయానికి కారణాల అనుసంధానంతో ఆమె ప్రత్యేకంగా, శుభంగా కనిపిస్తుంది. తన ఇష్టానుసారం విశ్వాన్ని సృష్టిస్తుంది, కోరికలను తీర్చుతుంది, దాన్ని పోషిస్తుంది.
కల్పాన్తే సంహరత్యేవ త్రిరూపా విశ్వమోహినీ । తయా యుక్తోఽసృజ ద్బ్రహ్మా విష్ణుః పాతి తయాన్వితః
కల్పాంతంలో, మూడు రూపాలుగా, జగత్తును మాయచేసే ఆమె అన్నింటినీ లయముచేస్తుంది. ఆమెతో కలిసిన బ్రహ్మా సృష్టిస్తాడు, విష్ణువు ఆమె సహాయంతో రక్షిస్తాడు.
రుద్రః సంహరతే కామం తయా సమ్మిలితః శివః । సా చైవోత్పాద్య కాకుత్స్థం పురా వై నృపసత్తమమ్
రుద్రుడు ఆమెతో కలసి తన ఇష్టానుసారం సంహారం చేస్తాడు. అలాగే, ఆమె పురాతన కాలంలో కకుత్థ్సుడైన ఉత్తమ రాజును కూడా సృష్టించింది.
కుత్రచిత్స్థాపయామాస దానవానాం జయాయ చ । ఏవమస్మింశ్చ సంసారే సుఖదుఃఖాన్వితాః కిల
ఆయనను ఎక్కడో స్థాపించి, దానవులను జయించేందుకు ఏర్పరిచింది. ఈ సృష్టిలో అందరూ సుఖదుఃఖాలతో కూడి ఉంటారు.
భవన్తి ప్రాణినః సర్వే విధితన్త్రనియన్త్రితాః
ఈ లోకంలోని అన్ని ప్రాణులు విధి నియమానికి లోబడి జన్మిస్తారు.
నారాయణవరదానమ్ జనమేజయ ఉవాచ వారాఙ్గనాస్త్వయాఖ్యాతా నరనారాయణాశ్రమే । ఏకం నారాయణం శాన్తం కామయానా స్మరాతురాః
జనమేజయుడు అడిగాడు: మహర్షీ! నర-నారాయణుల ఆశ్రమంలో అడవిలో ఉన్న ఆ స్త్రీలను మీరు వివరించారు. వారు నారాయణుని మాత్రమే కోరుతూ, శాంతంగా ఉండి, ప్రేమతో మోహించిపోయారు.
శప్తుకామస్తదా జాతో మునిర్నారాయణశ్చ తాః । నివారితో నరేణాథ భ్రాత్రా ధర్మవిదా నృప
ఆ సమయంలో నారాయణుడు వారికి శాపం ఇవ్వాలనుకున్నాడు. కానీ ధర్మాన్ని తెలిసిన అతని సోదరుడు నరుడు, రాజా! ఆయనను ఆపాడు.
కిం కృతం మునినా తేన వ్యసనే సముపస్థితే । తాభిః సంకల్పితేనాథ కామార్థాభిర్భృశం మునే
ఆ స్త్రీలు కామవశంగా, మనసులో నిశ్చయించి, మునిని ఆశ్రయించి వచ్చినప్పుడు, ఆ ముని ఏమి చేశాడు?
శక్రేణోత్పాదితాభిశ్చ బహుప్రార్థనయా పునః । యాచితేన వివాహార్థం కిం కృతం తేన జిష్ణునా
ఇంద్రుని కోరికతో, వారు మళ్లీ వివాహార్థంగా, అర్జునుడు కోరినప్పుడు, ముని ఏమి చేశాడు?
ఇత్యేతచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛామి చరితం తస్య మోక్షదమ్ । నారాయణస్య మే బ్రూహి విస్తరేణ పితామహ
ముక్తిని ప్రసాదించే ఆ నారాయణుని చరిత్రను నేను పూర్తిగా వినాలనుకుంటున్నాను. పితామహా! దయచేసి నారాయణుని గురించి నాకు వివరంగా చెప్పండి.
వ్యాస ఉవాచ శృణు రాజన్ప్రవక్ష్యామి యథా తస్య మహాత్మనః । ధర్మపుత్రస్య ధర్మజ్ఞ విస్తరేణ వదామి తే
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజా! ఆ మహాత్ముడైన ధర్మపుత్రుని కథను నేను నీకు పూర్తిగా చెబుతాను. విను.
శప్తుకామస్తు సందృష్టో నరేణాథ యదా హరిః । వారితోఽసౌ సమాశ్వాస్య మునిర్నారాయణస్తదా
హరిదేవుడు శాపించబోయే సమయానికి, ఆ మనిషి ఆయనను చూశాడు. అప్పుడు ముని నారాయణుడు హరిని ఆపి, అతనికి ధైర్యం చెప్పాడు.
శాన్తకోపస్తదోవాచ తాస్తపస్వీ మహామునిః । స్మితపూర్వమిదం వాక్యం మధురం ధర్మనన్దనః
ఆ మహాముని, తన కోపాన్ని శాంతించుకొని, చిరునవ్వుతో మధురంగా ఇలా అన్నాడు, ఓ ధర్మానందన!
అస్మిఞ్జన్మని చార్వంగ్యః కృతసంకల్పవానహమ్ । ఆవాభ్యాఞ్చ న కర్తవ్యః సర్వథా దారసంగ్రహః
ఈ జన్మలోనే, ఓ సుందరాంగనలారా, నేను పక్కా సంకల్పం చేసుకున్నాను. మన ఇద్దరం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ పెళ్లి చేసుకోవద్దు.
తస్మాద్ గచ్ఛన్తు త్రిదివం కృపాం కృత్వా మమోపరి । ధర్మజ్ఞా న ప్రకుర్వన్తి వ్రతభఙ్గం పరస్య వై
కాబట్టి, మీరు నాపై కరుణ చూపించి, స్వర్గానికి వెళ్ళండి. ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, ఇతరుల వ్రతాన్ని ఎప్పుడూ భంగం చేయరు.
శృఙ్గారేఽస్మిన్ రసే నూనం స్థాయీభావో రతిః స్మృతః । కథం కరోమి సమ్బన్ధం తదభావే సులోచనాః
ప్రేమ అనే రసంలో, స్థిరమైన భావం అనగా రతి అని అంటారు. అది లేకుండా, ఓ కనులారా, నేను మీతో సంబంధం ఎలా కలుపగలను?
కారణేన వినా కార్యం న భవేదితి నిశ్చయః । కవిభిః కథితం శాస్త్రే స్థాయీభావో రసః కిల
కారణం లేకుండా ఫలితం కలగదు అనే నిశ్చయం ఉంది. కవులు కూడా శాస్త్రాలలో స్థిరమైన భావమే రసమని చెప్పారు.
ధన్యః సుచారుసర్వాఙ్గః సభాగ్యోఽహం ధరాతలే । ప్రీతిపాత్రం యతో జాతో భవతీనామకృత్రిమమ్
ఈ భూమిపై నేను ధన్యుడిని, అందమైనవాడిని, అదృష్టవంతుడిని, ఎందుకంటే మీరు నన్ను నిజమైన ప్రేమతో ఆదరించారు.
భవతీభిః కృపాం కృత్వా రక్షణీయం వ్రతం మమ । భవిష్యామి మహాభాగాః పతిరప్యన్యజన్మని
మీ కృపతో నా వ్రతాన్ని మీరు కాపాడాలి. ఓ మహాభాగ్యవంతులారా, మరొక జన్మలో నేను మీ భర్తగా అవుతాను.
అష్టావింశే విశాలాక్ష్యో ద్వాపరేఽస్మిన్ధరాతలే । దేవానాం కార్యసిద్ధ్యర్థం ప్రభవిష్యామి సర్వథా
అష్టావింశతి ద్వాపరయుగంలో, ఓ విశాలాక్షులారా, భూమిపై దేవతల కార్యసిద్ధి కోసం నేను తప్పక జన్మిస్తాను.
తదా భవత్యో మద్దారాః ప్రాప్య జన్మ పృథక్పృథక్ । భూపతీనాం సుతా భూత్వా పలీభావం గమిష్యథ
అప్పుడు మీరు ఒక్కొక్కరుగా రాజుల కుమార్తెలుగా పుట్టి, నా భార్యలుగా అవుతారు.
ఇత్యాశ్వాస్య హరిస్తాస్తు ప్రతిశ్రుత్య పరిగ్రహమ్ । వ్యసర్జయత్స భగవాఞ్జగ్ముశ్చ విగతజ్వరాః
ఇలా హరి వారికి ధైర్యం చెప్పి, పెళ్లి మాట ఇస్తానని హామీ ఇచ్చాడు. ఆ భగవంతుడు వారిని పంపించగా, వారు సంతోషంగా వెళ్లిపోయారు.
ఏవం విసర్జితాస్తేన గతాః స్వర్గం తదాఙ్గనాః । శక్రాయ కథయామాసుః కారణం సకలం పునః
అలా ఆయన పంపిన తరువాత, ఆ స్త్రీలు స్వర్గానికి వెళ్లి, జరిగిన సంగతిని మళ్లీ ఇంద్రుడికి వివరంగా చెప్పారు.