కాలే మరణధర్మాస్తే సన్దేహః కోఽత్ర తే నృప । పరోపదేశే విస్పష్టం శిష్టాః సర్వే భవన్తి చ
కాలానుగుణంగా వారందరూ మరణించాల్సిందే. ఇందులో ఏ సందేహమూ లేదు, మహారాజా. పరులకు ఉపదేశం చేసే సమయంలో అందరూ స్పష్టంగా మాట్లాడతారు.
విప్లుతిర్హ్యవిశేషేణ స్వకార్యే సముపస్థితే । కామః క్రోధస్తథా లోభద్రోహాహఙ్కారమత్సరాః
తమ పనికోసం వచ్చినప్పుడు ఎవరికైనా అయోమయం కలుగుతుంది. ఆ సమయంలో కామం, కోపం, లోభం, ద్వేషం, అహంకారం, అసూయలు వస్తాయి.
దేహవాన్కః పరిత్యక్తుమీశో భవతి తాన్పునః । సంసారోఽయం మహారాజ సదైవైవంవిధః స్మృతః
శరీరం ఉన్నవాడు ఇవన్నీ మళ్లీ విడిచిపెట్టగలడా? ఈ సంసారం ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉంటుందని చెబుతారు మహారాజా.
నాన్యథా ప్రభవత్యేవ శుభాశుభమయః కిల । కదాచిద్భగవాన్విష్ణుస్తపశ్చరతి దారుణమ్
ఇది ఎప్పుడూ శుభాశుభాలతో నిండినదే, వేరేలా జరగదు. కొన్నిసార్లు భగవంతుడు విష్ణువు ఘోరమైన తపస్సు చేస్తాడు.
కదాచిద్వివిధాన్యజ్ఞాన్వితనోతి సురాధిపః । కదాచిత్తు రమారఙ్గరఞ్జితః పరమేశ్వరః
కొన్నిసార్లు దేవేంద్రుడు అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు. మరికొన్నిసార్లు లక్ష్మీతో ఆనందంగా ఉండే పరమేశ్వరుడు, ఆమె ఆటలో మునిగి సంతోషిస్తాడు.
రమతే కిల వైకుణ్ఠే తద్వశస్తరుణో విభుః । కదాచిద్దానవైః సార్ధం యుద్ధం పరమదారుణమ్
వైకుంఠంలో ఆ యువరాజు ఆమె వశంలో ఆనందంగా విహరిస్తాడు. మరికొన్నిసార్లు దానవులతో ఘోర యుద్ధం చేస్తాడు.
కరోతి కరుణాసిన్ధుస్తద్బాణాపీడితో భృశమ్ । కదాచిజ్జయమాప్నోతి దైవాత్సోఽపి పరాజయమ్
కరుణాసముద్రుడు, వారి బాణాల వల్ల బాగా బాధపడుతూ కూడా కార్యం చేస్తాడు. కొన్నిసార్లు దైవబలంతో విజయాన్ని పొందుతాడు, మరికొన్నిసార్లు ఓడిపోతాడు.
సుఖదుఃఖాభిభూతోఽసౌ భవత్యేవ న సంశయః । శేషే శేతే కదాచిద్వై యోగనిద్రాసమావృతః
ఆయన సుఖదుఃఖాలకు లోనవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. కొన్నిసార్లు యోగనిద్రలో మునిగి శేషపద్మంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.
కాలే జాగర్తి విశ్వాత్మా స్వభావప్రతిబోధితః । శర్వో బ్రహ్మా హరిశ్చేతి ఇన్ద్రాద్యా యే సురాస్తథా
సరైన సమయంలో విశ్వాత్మ స్వభావంతో మేల్కొంటాడు. శర్వుడు, బ్రహ్మా, హరి, ఇంద్రుడు, ఇతర దేవతలు కూడా అలా మేల్కొంటారు.
మునయశ్చ వినిర్మాణైః స్వాయుషో విచరన్తి హి । నిశావసానే సఞ్జాతే జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
మునులు తమ సృష్టులతో ఆయుష్షు మేరకు సంచరిస్తారు. రాత్రి ముగిసినప్పుడు స్థావరజంగమమయమైన జగత్తు ప్రబుద్ధమవుతుంది.
మ్రియతే నాత్ర సన్దేహో నృప కిఞ్చిత్కదాపి చ । స్వాయుషోఽన్తే పద్యజాద్యాః క్షయమృచ్ఛన్తి పార్థివ
ఓ రాజా, దీని విషయంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. తన ఆయుష్షు పూర్తయ్యాక పద్మంలో పుట్టినవారు సహా అందరూ నశించిపోతారు.
ప్రభవన్తి పునర్విష్ణుహరశక్రాదయః సురాః । తస్మాత్కామాదికాన్భావాన్దేహవాన్ప్రతిపద్యతే
మళ్ళీ విష్ణువు, హరుడు, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు పుడతారు. అందువల్ల శరీరం ఉన్నవాడు కోరిక మొదలైన భావాలను పొందుతాడు.
నాత్ర తే విస్మయః కార్యః కదాచిదపి పార్థివ । సంసారోఽయం తు సన్దిగ్ధః కామక్రోధాదిభిర్నృప
ఈ విషయమై నీవు ఎప్పుడూ ఆశ్చర్యపోవాల్సిన అవసరం లేదు, ఓ రాజా. ఈ జనన మరణ చక్రం ఎప్పుడూ అనిశ్చితంగా, కోపం, కోరిక వంటి భావాలతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
దుర్లభస్తద్వినిర్ముక్తః పురుషః పరమార్థవిత్ । యో బిభేతీహ సంసారే స దారాన్న కరోత్యపి
ఈ కోరికలు వదిలేసినవాడు, పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడు చాలా అరుదు. ఈ సంసారం భయపడే వాడు భార్యను కూడా తీసుకోడు.
విముక్తః సర్వసఙ్గేభ్యో విచరత్యవిశఙ్కితః । తస్మాద్బృహస్పతేర్భార్యా శశినా లమ్భితా పునః
అన్ని బంధనాల నుండి విడిపోయినవాడు భయమేమీ లేకుండా సంచరిస్తాడు. అందుకే బృహస్పతి భార్యను చంద్రుడు మళ్లీ తీసుకున్నాడు.
గురూణా లమ్భితా భార్యా తథా భ్రాతుర్యవీయసః । ఏవం సంసారచక్రేఽస్మిన్ రాగలోభాదిభిర్వృతః
గురువు భార్యను, అలాగే తమ్ముడి భార్యను కూడా తీసుకున్నారు. ఈ విధంగా ఈ సంసార చక్రంలో మనిషి రాగం, లోభం వంటి భావాలతో చుట్టుపట్టబడి ఉంటాడు.
గార్హస్థ్యఞ్చ సమాస్థాయ కథం ముక్తో భవేన్నరః । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన హిత్వా సంసారసారతామ్
ఇంటి జీవితం కొనసాగిస్తూ మనిషి ఎలా ముక్తి పొందగలడు? అందుకే అన్ని ప్రయత్నాలతో ఈ సంసార మాయను వదిలేయాలి.
ఆరాధయేన్మహేశానీం సచ్చిదానన్దరూపిణీమ్ । తన్మాయాగుణతశ్ఛన్నం జగదేతచ్చరాచరమ్
సచ్చిదానంద స్వరూపిణి అయిన మహేశానిని పూజించాలి. ఆమె మాయా గుణాలతో ఈ జగత్తు మొత్తం, చలించేవి అచలించేవి అన్నీ కప్పబడి ఉన్నాయి.
భ్రమత్యున్మత్తవత్సర్వం మదిరామత్తవన్నృప । తస్యా ఆరాధనేనైవ గుణాన్సర్వాన్విమృద్య చ
ప్రపంచం మొత్తం మద్యం తాగినవారిలా, పిచ్చివాళ్లలా తిరుగుతుంది, ఓ రాజా. ఆమెను పూజించడం వల్లనే అన్ని గుణాలను జయించవచ్చు.
ముక్తిం భజేత మతిమాన్నాన్యః పన్థాస్త్వితః పరః । ఆరాధితా మహేశానీ న యావత్కురుతే కృపామ్
వివేకి ముక్తిని పొందుతాడు; దీనికి మించిన మార్గం లేదు. మహేశానిని పూజించి ఆమె కరుణ కలిగే వరకు ముక్తి లేదు.
తావద్భవేత్సుఖం కస్మాత్కోఽన్యోఽస్తి దయయా యుతః । కరుణాసాగరామేతాం భజేత్తస్మాదమాయయా
అంతవరకు సుఖం ఎందుకు ఉంటుంది? మరొకరు దయతో ఉన్నవారు ఎవరున్నారు? అందుకే ఈ కరుణామయిని నిజమైన మనసుతో పూజించాలి.
యస్యాస్తు భజనేనైవ జీవన్ముక్తత్వమశ్నుతే । మానుష్యం దుర్లభం ప్రాప్య సేవితా న మహేశ్వరీ
ఆమెను పూజించడం వల్లే జీవన్ముక్తి లభిస్తుంది. అరుదుగా లభించే మనుష్య జన్మను పొందినవాడు మహేశ్వరీని సేవించకపోతే,
నిఃశ్రేణికాగ్రాత్పతితా అధ ఇత్యేవ విద్మహే । అహఙ్కారావృతం విశ్వం గుణత్రయసమన్వితమ్
మనము తెలుసుకున్నది ఏమిటంటే, మెట్టిపైనుండి కిందపడినట్లే అవుతుంది. ఈ లోకం అహంకారంతో కప్పబడి, మూడు గుణాలతో నిండిపోయి ఉంది.
అసత్యేనాపి సమ్బద్ధం ముచ్యతే కథమన్యథా । హిత్వా సర్వం తతః సర్వేః సంసేవ్యా భువనేశ్వరీ
అసత్యంతో కూడిన బంధనంలో ఉన్నవాడు ఇంకెట్లా విముక్తి పొందగలడు? అందుకే అన్నీ వదిలేసి భువనేశ్వరీని సేవించాలి.
రాజోవాచ కిం కృతం గురూణా తత్ర కావ్యరూపధరేణ చ । కదా శుక్రః సమాయాతస్తన్మే బ్రూహి పితామహ
రాజు అడిగాడు: అక్కడ గురువు ఏమి చేశాడు? కావ్య రూపాన్ని ధరించి ఎలా ప్రవర్తించాడు? శుక్రుడు ఎప్పుడు వచ్చాడు? దయచేసి నాయనాన్నా, నాకు చెప్పు.
వ్యాస ఉవాచ శృణు రాజన్ ప్రవక్ష్యామి యత్కృతం గురుణా తదా । కృత్వా కావ్యస్వరూపఞ్చ ప్రచ్ఛన్నేన మహాత్మనా
వ్యాసుడు చెప్పాడు: రాజా! విను, ఆ సమయంలో గురువు ఏమి చేశాడో, కావ్య స్వరూపాన్ని ధరించి, దాగి ఉన్న ఆ మహాత్ముడు చేసినదాన్ని చెబుతాను.
గురుణా బోధితా దైత్యా మత్వా కావ్యం స్వకం గురుమ్ । విశ్వాసం పరమం కృత్వా బభూవుస్తన్మయాస్తదా
గురువు బోధించిన దైత్యులు, కావ్యుడే తమ గురువు అని నమ్మి, అతనిపై పరమ విశ్వాసంతో, ఆ సమయంలో అతనిలా మారిపోయారు.
విద్యార్థం శరణం ప్రాప్తా భృగుం మత్వాతిమోహితాః । గురుణా విప్రలబ్ధాస్తే లోభాత్కో వా న ముహ్యతి
విద్య కోసం భృగువును ఆశ్రయించిన వారు, అతడే గురువు అని మోసపోయి, గురువు లోభంతో మోసం చేశాడు. లోభానికి ఎవరు మోసుపోవరు చెప్పు?
దశవర్షాత్మకే కాలే సమ్పూర్ణసమయే తదా । జయన్త్యా సహ క్రీడిత్వా కావ్యో యాజ్యానచిన్తయత్
పది సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక, కావ్యుడు జయంతితో ఆనందంగా గడిపి, యజ్ఞం చేసే వారికి గురించి ఆలోచించసాగాడు.
ఆశయా మమ మార్గం తే పశ్యన్తః సంస్థితాః కిల । గత్వా తాన్వై ప్రపశ్యేఽహం యాజ్యానతిభయాతురాన్
వారు నన్ను ఆశతో ఎదురుచూస్తూ, నా దారిని చూస్తూ ఉండవచ్చని అనుకుని, భయంతో బాధపడుతున్న ఆ యజ్ఞకర్తలను నేను వెళ్లి చూడాలి అనుకున్నాడు.