క్వ స్థితిస్తస్య ధర్మస్య సన్దేహోఽయం మమాత్మనః । కా గతిః సర్వజన్తూనాం మిథ్యాభూతే జగత్త్రయే
అలాంటి పరిస్థితిలో ధర్మానికి స్థానం ఎక్కడ? నాకు ఈ విషయంలో సందేహం ఉంది. మూడు లోకాల్లో అబద్ధం వ్యాపిస్తే, అన్ని జీవుల పరిస్థితి ఏమవుతుంది?
హరిర్బ్రహ్మా శచీకాన్తస్తథాన్యే సురసత్తమాః । సర్వే ఛలవిధౌ దక్షా మనుష్యాణాఞ్చ కా కథా
హరి, బ్రహ్మ, శచీదేవి భర్త, ఇంకా ఇతర ఉత్తమ దేవతలు అందరూ మాయలో నిపుణులు. అలాంటప్పుడు మనుషుల సంగతి ఏమని చెప్పాలి?
కామక్రోధాభిసన్తప్తా లోభోపహతచేతసః । ఛలే దక్షాః సురాః సర్వే మునయశ్చ తపోధనాః
కామం, కోపం వల్ల బాధపడుతూ, లోభానికి లోనై మనస్సు మబ్బయ్యే దేవతలు, మునులు అందరూ మోసంలో నిపుణులు.
వసిష్ఠో వామదేవశ్చ విశ్వామిత్రో గురుస్తథా । ఏతే పాపరతాః కాత్ర గతిర్ధర్మస్య మానద
వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు, విశ్వామిత్రుడు, గురువు కూడా పాపంలో మునిగిపోయారు. ఓ మహారాజా, ఇక్కడ ధర్మానికి మార్గం ఏది?
ఇన్ద్రోఽగ్నిశ్చన్ద్రమా వేధాః పరదారాభిలమ్పటాః । ఆర్యత్వం భువనేష్వేషు స్థితం కుత్ర మునే వద
ఇంద్రుడు, అగ్ని, చంద్రుడు, బ్రహ్మా — వీళ్లంతా పరస్త్రీల పట్ల ఆకాంక్షతో ఉంటారు. ఓ మునీశ్వరా, ఈ లోకాల్లో ఆర్యత్వం ఎక్కడ ఉందో చెప్పు.
వచనం కస్య మన్తవ్యముపదేశధియానఘ । సర్వే లోభాభిభూతాస్తే దేవాశ్చ మునయస్తదా
ఓ పాపరహితుడా, ఉపదేశం కోరేవారు ఎవరి మాట వినాలి? ఆ దేవతలు, మునులు అందరూ అప్పుడప్పుడు లోభానికి లోనవుతారు.
వ్యాస ఉవాచ కిం విష్ణుః కిం శివో బ్రహ్మా మఘవా కిం బృహస్పతిః । దేహవాన్ ప్రభవత్యేవ వికారైః సంయుతస్తదా
వ్యాసుడు చెప్పాడు: విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మా, మఘవాన్, బృహస్పతి — వీళ్లందరికీ శరీరం ఉన్నప్పుడు మార్పులకు లోనవుతారు.
రాగీ విష్ణుః శివో రాగీ బ్రహ్మాపి రాగసంయుతః । (రాగవాన్కిమకృత్యం వై న కరోతి నరాధిప)
విష్ణువు కూడా రాగంతో ఉంటాడు, శివుడు కూడా అలాగే, బ్రహ్మా కూడా రాగంతోనే ఉంటాడు. రాగానికి లోనైన రాజు చేయని పని ఏదైనా ఉందా?
సమ్ప్రాప్తే సంకటే సోఽపి గుణైః సమ్బాధ్యతే కిల । కారణాద్రహితం కార్యం కథం భవితుమర్హతి
కష్టసమయం వచ్చినప్పుడు అతడికూడా గుణాలకు బంధించబడతాడు. కారణం లేకుండా ఏ పని జరుగుతుందా?
బ్రహ్మాదీనాం చ సర్వేషాం గుణా ఏవ హి కారణమ్ । పఞ్చవింశత్సముద్భూతా దేహాస్తేషాం న చాన్యథా
బ్రహ్మాదులందరికీ గుణాలే కారణం. వారి శరీరాలు ఇరవై అయిదు తత్త్వాలనుండి ఏర్పడినవే, వేరేలా కాదు.
కాలే మరణధర్మాస్తే సన్దేహః కోఽత్ర తే నృప । పరోపదేశే విస్పష్టం శిష్టాః సర్వే భవన్తి చ
కాలానుగుణంగా వారందరూ మరణించాల్సిందే. ఇందులో ఏ సందేహమూ లేదు, మహారాజా. పరులకు ఉపదేశం చేసే సమయంలో అందరూ స్పష్టంగా మాట్లాడతారు.
విప్లుతిర్హ్యవిశేషేణ స్వకార్యే సముపస్థితే । కామః క్రోధస్తథా లోభద్రోహాహఙ్కారమత్సరాః
తమ పనికోసం వచ్చినప్పుడు ఎవరికైనా అయోమయం కలుగుతుంది. ఆ సమయంలో కామం, కోపం, లోభం, ద్వేషం, అహంకారం, అసూయలు వస్తాయి.
దేహవాన్కః పరిత్యక్తుమీశో భవతి తాన్పునః । సంసారోఽయం మహారాజ సదైవైవంవిధః స్మృతః
శరీరం ఉన్నవాడు ఇవన్నీ మళ్లీ విడిచిపెట్టగలడా? ఈ సంసారం ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉంటుందని చెబుతారు మహారాజా.
నాన్యథా ప్రభవత్యేవ శుభాశుభమయః కిల । కదాచిద్భగవాన్విష్ణుస్తపశ్చరతి దారుణమ్
ఇది ఎప్పుడూ శుభాశుభాలతో నిండినదే, వేరేలా జరగదు. కొన్నిసార్లు భగవంతుడు విష్ణువు ఘోరమైన తపస్సు చేస్తాడు.
కదాచిద్వివిధాన్యజ్ఞాన్వితనోతి సురాధిపః । కదాచిత్తు రమారఙ్గరఞ్జితః పరమేశ్వరః
కొన్నిసార్లు దేవేంద్రుడు అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు. మరికొన్నిసార్లు లక్ష్మీతో ఆనందంగా ఉండే పరమేశ్వరుడు, ఆమె ఆటలో మునిగి సంతోషిస్తాడు.
రమతే కిల వైకుణ్ఠే తద్వశస్తరుణో విభుః । కదాచిద్దానవైః సార్ధం యుద్ధం పరమదారుణమ్
వైకుంఠంలో ఆ యువరాజు ఆమె వశంలో ఆనందంగా విహరిస్తాడు. మరికొన్నిసార్లు దానవులతో ఘోర యుద్ధం చేస్తాడు.
కరోతి కరుణాసిన్ధుస్తద్బాణాపీడితో భృశమ్ । కదాచిజ్జయమాప్నోతి దైవాత్సోఽపి పరాజయమ్
కరుణాసముద్రుడు, వారి బాణాల వల్ల బాగా బాధపడుతూ కూడా కార్యం చేస్తాడు. కొన్నిసార్లు దైవబలంతో విజయాన్ని పొందుతాడు, మరికొన్నిసార్లు ఓడిపోతాడు.
సుఖదుఃఖాభిభూతోఽసౌ భవత్యేవ న సంశయః । శేషే శేతే కదాచిద్వై యోగనిద్రాసమావృతః
ఆయన సుఖదుఃఖాలకు లోనవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. కొన్నిసార్లు యోగనిద్రలో మునిగి శేషపద్మంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.
కాలే జాగర్తి విశ్వాత్మా స్వభావప్రతిబోధితః । శర్వో బ్రహ్మా హరిశ్చేతి ఇన్ద్రాద్యా యే సురాస్తథా
సరైన సమయంలో విశ్వాత్మ స్వభావంతో మేల్కొంటాడు. శర్వుడు, బ్రహ్మా, హరి, ఇంద్రుడు, ఇతర దేవతలు కూడా అలా మేల్కొంటారు.
మునయశ్చ వినిర్మాణైః స్వాయుషో విచరన్తి హి । నిశావసానే సఞ్జాతే జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
మునులు తమ సృష్టులతో ఆయుష్షు మేరకు సంచరిస్తారు. రాత్రి ముగిసినప్పుడు స్థావరజంగమమయమైన జగత్తు ప్రబుద్ధమవుతుంది.
మ్రియతే నాత్ర సన్దేహో నృప కిఞ్చిత్కదాపి చ । స్వాయుషోఽన్తే పద్యజాద్యాః క్షయమృచ్ఛన్తి పార్థివ
ఓ రాజా, దీని విషయంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. తన ఆయుష్షు పూర్తయ్యాక పద్మంలో పుట్టినవారు సహా అందరూ నశించిపోతారు.
ప్రభవన్తి పునర్విష్ణుహరశక్రాదయః సురాః । తస్మాత్కామాదికాన్భావాన్దేహవాన్ప్రతిపద్యతే
మళ్ళీ విష్ణువు, హరుడు, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు పుడతారు. అందువల్ల శరీరం ఉన్నవాడు కోరిక మొదలైన భావాలను పొందుతాడు.
నాత్ర తే విస్మయః కార్యః కదాచిదపి పార్థివ । సంసారోఽయం తు సన్దిగ్ధః కామక్రోధాదిభిర్నృప
ఈ విషయమై నీవు ఎప్పుడూ ఆశ్చర్యపోవాల్సిన అవసరం లేదు, ఓ రాజా. ఈ జనన మరణ చక్రం ఎప్పుడూ అనిశ్చితంగా, కోపం, కోరిక వంటి భావాలతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
దుర్లభస్తద్వినిర్ముక్తః పురుషః పరమార్థవిత్ । యో బిభేతీహ సంసారే స దారాన్న కరోత్యపి
ఈ కోరికలు వదిలేసినవాడు, పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడు చాలా అరుదు. ఈ సంసారం భయపడే వాడు భార్యను కూడా తీసుకోడు.
విముక్తః సర్వసఙ్గేభ్యో విచరత్యవిశఙ్కితః । తస్మాద్బృహస్పతేర్భార్యా శశినా లమ్భితా పునః
అన్ని బంధనాల నుండి విడిపోయినవాడు భయమేమీ లేకుండా సంచరిస్తాడు. అందుకే బృహస్పతి భార్యను చంద్రుడు మళ్లీ తీసుకున్నాడు.
గురూణా లమ్భితా భార్యా తథా భ్రాతుర్యవీయసః । ఏవం సంసారచక్రేఽస్మిన్ రాగలోభాదిభిర్వృతః
గురువు భార్యను, అలాగే తమ్ముడి భార్యను కూడా తీసుకున్నారు. ఈ విధంగా ఈ సంసార చక్రంలో మనిషి రాగం, లోభం వంటి భావాలతో చుట్టుపట్టబడి ఉంటాడు.
గార్హస్థ్యఞ్చ సమాస్థాయ కథం ముక్తో భవేన్నరః । తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన హిత్వా సంసారసారతామ్
ఇంటి జీవితం కొనసాగిస్తూ మనిషి ఎలా ముక్తి పొందగలడు? అందుకే అన్ని ప్రయత్నాలతో ఈ సంసార మాయను వదిలేయాలి.
ఆరాధయేన్మహేశానీం సచ్చిదానన్దరూపిణీమ్ । తన్మాయాగుణతశ్ఛన్నం జగదేతచ్చరాచరమ్
సచ్చిదానంద స్వరూపిణి అయిన మహేశానిని పూజించాలి. ఆమె మాయా గుణాలతో ఈ జగత్తు మొత్తం, చలించేవి అచలించేవి అన్నీ కప్పబడి ఉన్నాయి.
భ్రమత్యున్మత్తవత్సర్వం మదిరామత్తవన్నృప । తస్యా ఆరాధనేనైవ గుణాన్సర్వాన్విమృద్య చ
ప్రపంచం మొత్తం మద్యం తాగినవారిలా, పిచ్చివాళ్లలా తిరుగుతుంది, ఓ రాజా. ఆమెను పూజించడం వల్లనే అన్ని గుణాలను జయించవచ్చు.
ముక్తిం భజేత మతిమాన్నాన్యః పన్థాస్త్వితః పరః । ఆరాధితా మహేశానీ న యావత్కురుతే కృపామ్
వివేకి ముక్తిని పొందుతాడు; దీనికి మించిన మార్గం లేదు. మహేశానిని పూజించి ఆమె కరుణ కలిగే వరకు ముక్తి లేదు.