తస్మిఞ్ఛాసతి దైత్యేన్ద్రే దేవబ్రాహ్మణపూజకే । మఖైర్భూమౌ నృపతయో యజన్తః శ్రద్ధయాన్వితాః
ఆ దైత్యేంద్రుడు దేవతలు, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తూ పాలించేటప్పుడు, భూమిపై రాజులు విశ్వాసంతో యజ్ఞాలు నిర్వహించేవారు.
బ్రాహ్మణాశ్చ తపోధర్మతీర్థయాత్రాశ్చ కుర్వతే । వైశ్యాశ్చ స్వస్వవృత్తిస్థాః శూద్రాః శుశ్రూషణే రతాః
బ్రాహ్మణులు తపస్సు, ధర్మం, తీర్థయాత్రలు చేసేవారు. వైశ్యులు తమ తమ వృత్తుల్లో ఉండేవారు. శూద్రులు సేవలో నిమగ్నమై ఉండేవారు.
నృసింహేన చ పాతాలే స్థాపితః సోఽథ దైత్యరాట్ । రాజ్యం చకార తత్రైవ ప్రజాపాలనతత్పరః
నరసింహుడు పాతాళంలో స్థాపించిన తరువాత, ఆ దైత్యరాజు అక్కడే తన ప్రజలను కాపాడడంలో తపనతో రాజ్యం నిర్వహించాడు.
కదాచిద్ భృగుపుత్రోఽథ చ్యవనాఖ్యో మహాతపాః । జగామ నర్మదాం స్నాతుం తీర్థం వై వ్యాహృతీశ్వరమ్
ఒకసారి భృగుపుత్రుడు, మహాతపస్వి అయిన చ్యవనుడు, నర్మదా నదిలో ఉన్న వ్యాహృతీశ్వర తీర్థంలో స్నానం చేయడానికి వెళ్లాడు.
రేవాం మహానదీం దృష్ట్వా తతస్తస్యామవాతరత్ । ఉత్తరన్తం ప్రజగ్రాహ నాగో విషభయఙ్కరః
అతడు మహానది అయిన రేవను చూసి అందులో దిగాడు. అప్పుడు ఉత్తర తీరంలో విషంతో భయంకరంగా ఉన్న ఒక పాము అతన్ని పట్టుకుంది.
గృహీతో భయభీతస్తు పాతాలే మునిసత్తమః । సస్మార మనసా విష్ణుం దేవదేవం జనార్దనమ్
పట్టుబడి భయంతో ఉన్న ఆ గొప్ప ముని పాతాళంలో ఉండగా, మనసులో దేవదేవుడైన జనార్దనుడు విష్ణువును ధ్యానించాడు.
సంస్మృతే పుణ్డరీకాక్షే నిర్విషోఽభూన్మహోరగః । న ప్రాప చ్యవనో దుఃఖం నీయమానో రసాతలమ్
పద్మనేత్రుడిని స్మరించగానే ఆ మహాపాము విషం లేకుండా పోయింది. చ్యవనుడు పాతాళానికి తీసుకెళ్లబడుతున్నప్పటికీ ఏ బాధను అనుభవించలేదు.
ద్విజిహ్వేన మునిస్త్యక్తో నిర్విణ్ణేనాతిశఙ్కినా । మాం శపేత మునిః కుద్ధస్తాపసోఽయం మహానితి
రెండు నాలుకలున్న ఆ పాము భయంతో, 'ఈ గొప్ప తపస్వి కోపంతో నన్ను శపిస్తాడేమో' అని సందేహంతో, మునిని విడిచిపెట్టింది.
చచార నాగకన్యాభిః పూజితో మునిసత్తమః । వివేశాప్యథ నాగానాం దానవానాం మహత్పురమ్
నాగకన్యలు ఆ మునిని సత్కరించగా, అతడు అక్కడ సంచరించాడు. తరువాత నాగులు, దానవులు ఉన్న గొప్ప పట్టణంలోకి ప్రవేశించాడు.
కదాచిద్భృగుపుత్రం తం విచరన్తం పురోత్తమే । దదర్శ దైత్యరాజోఽసౌ ప్రహ్లాదో ధర్మవత్సలః
ఒకసారి ఆ భృగుపుత్రుడు ఆ మహాపురంలో సంచరిస్తుండగా, ధర్మాన్ని ప్రేమించే దైత్యరాజు ప్రహ్లాదుడు అతన్ని చూశాడు.
దృష్ట్వా తం పూజయామాస మునిం దైత్యపతిస్తదా । పప్రచ్ఛ కారణం కిం తే పాతాలాగమనే వద
అతన్ని చూసి దైత్యపతి ఆ మునిని సత్కరించి, 'నీవు పాతాళానికి ఎందుకు వచ్చావో చెప్పు' అని అడిగాడు.
ప్రేషితోఽసి కిమిన్ద్రేణ సత్యం బ్రూహి ద్విజోత్తమ । దైత్యవిద్వేషయుక్తేన మమ రాజ్యదిదృక్షయా
'ఇంద్రుడు నిన్ను పంపాడా? నిజం చెప్పు, ద్విజోత్తమా! దైత్యులను హానిచేయడానికి, నా రాజ్యాన్ని తీసుకోవడానికి వచ్చావా?' అని అడిగాడు.
చ్యవన ఉవాచ కిం మే మఘవతా రాజన్ యదహం ప్రేషితః పునః । దూతకార్యం ప్రకుర్వాణః ప్రాప్తవాన్నగరే తవ
చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నాకు మఘవంతుడితో ఏమి సంబంధం? నేను మళ్లీ ఎందుకు పంపించబడాలి? దూతగా ఒక పని చేయడానికి నీ నగరానికి వచ్చాను.'
విద్ధి మాం భృగుపుత్రం తం స్వనేత్రం ధర్మతత్పరమ్ । మా శఙ్కాం కురు దైత్యేన్ద్ర వాసవప్రేషితస్య వై
'నన్ను భృగుపుత్రుడైన చ్యవనుడిగా, ధర్మంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడిగా తెలుసుకో. వాసవుడు నన్ను పంపాడని అనుమానం పెట్టుకోకూ, దైత్యేంద్రా!'
స్నానార్థం నర్మదాం ప్రాప్తః పుణ్యతీర్థే నృపోత్తమ । నద్యామేవావతీర్ణోఽహం గృహీతశ్చ మహాహినా
'స్నానం కోసం పవిత్రమైన నర్మదా నదికి వచ్చాను, రాజోత్తమా! నదిలో దిగినప్పుడు ఒక మహాపాము నన్ను పట్టుకుంది.'
జాతోఽసౌ నిర్విషః సర్పో విష్ణోః సంస్మరణాదివ । ముక్తోఽహం తేన నాగేన ప్రభావాత్స్మరణస్య వై
'విష్ణువు స్మరణ వల్ల ఆ పాము విషం లేకుండా అయింది. ఆ పామే నన్ను విడిచిపెట్టింది, స్మరణ శక్తితోనే.'
అత్రాగతేన రాజేన్ద్ర మయాప్తం తవ దర్శనమ్ । విష్ణుభక్తోఽసి దైత్యేన్ద్ర తద్భక్తం మాం విచిన్తయ
'ఇక్కడికి వచ్చి నీ దర్శనం కలిగింది, రాజేంద్రా! నీవు విష్ణుభక్తుడవు, దైత్యేంద్రా! నేనూ ఆయన భక్తుడినే అని నన్ను భావించు.'
వ్యాస ఉవాచ తన్నిశమ్య వచః శ్లక్ష్ణం హిరణ్యకశిపోః సుతః । పప్రచ్ఛ పరయా ప్రీత్యా తీర్థాని వివిధాని చ
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: హిరణ్యకశిపుడు కుమారుడు ఆ మృదువైన మాటలు విని, ప్రహ్లాదుడు ఎంతో ప్రేమతో వివిధ తీర్థాల గురించి అడిగాడు.
ప్రహ్లాద ఉవాచ పృథివ్యాం కాని తీర్థాని పుణ్యాని మునిసత్తమ । పాతాలే చ తథాకాశే తాని నో వద విస్తరాత్
ప్రహ్లాదుడు ఇలా అన్నాడు: 'మునిశ్రేష్ఠా! భూమిపై ఏయే పవిత్రమైన తీర్థాలు ఉన్నాయి? అలాగే పాతాళంలో, ఆకాశంలో ఉన్నవాటిని కూడా వివరంగా చెప్పు.'
చ్యవన ఉవాచ మనోవాక్కాయశుద్ధానాం రాజంస్తీర్థం పదే పదే । తథా మలినచిత్తానాం గఙ్గాపి కీకటాధికా
చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! మనస్సు, మాట, శరీరం శుద్ధిగా ఉన్నవారికి ప్రతి అడుగు తీర్థమే. కానీ మలినమైన మనస్సు ఉన్నవారికి గంగ కూడా కీకట ప్రాంతం కన్నా తక్కువే.'
ప్రథమం చేన్మనః శుద్ధం జాతం పాపవివర్జితమ్ । తదా తీర్థాని సర్వాణి పావనాని భవన్తి వై
మొదట మనస్సు పవిత్రంగా, పాపాల నుండి విముక్తమై ఉంటే, అప్పుడు అన్ని తీర్థాలు నిజంగా పవిత్రతను ప్రసాదిస్తాయి.
గఙ్గాతీరే హి సర్వత్ర వసన్తి నగరాణి చ । వ్రజాశ్చైవాకరా గ్రామాః సర్వే ఖేటాస్తథాపరే
గంగా తీరంలో ఎక్కడ చూసినా పట్టణాలు, పల్లెలు, గ్రామాలు, ఇతర చిన్న ఊర్లు ఉన్నాయి.
నిషాదానాం నివాసాశ్చ కైవర్తానాం తథాపరే । హూణబఙ్గఖసానాం చ మ్లేచ్ఛానాం దైత్యసత్తమ
అక్కడ నిషాదులు, కైవర్తులు, హూణులు, బంగ దేశస్తులు, ఖసులు, మ్లేచ్ఛులు మరియు మరికొంతమంది నివసిస్తున్నారు, దైత్యశ్రేష్ఠా.
పిబన్తి సర్వదా గాఙ్గం జలం బ్రహ్మోపమం సదా । స్నానం కుర్వన్తి దైత్యేన్ద్ర త్రికాలం స్వేచ్ఛయా జనాః
వారు ఎప్పుడూ బ్రహ్మసమానమైన గంగా జలాన్ని తాగుతారు; ప్రజలు రోజులో మూడుసార్లు, తమ ఇష్టానుసారం అక్కడ స్నానం చేస్తారు, దైత్యేంద్రా.
తత్రైకోఽపి విశుద్ధాత్మా న భవత్యేవ మారిష । కిం ఫలం తర్హి తీర్థస్య విషయోపహతాత్మసు
అయితే, అక్కడ ఒక్కరైనా నిజంగా పవిత్రాత్ముడవడంలేదు, మారిషా; ఇంద్రియాల వశమైనవారికి తీర్థస్నానానికి ఫలితం ఏముంటుంది?
కారణం మన ఏవాత్ర నాన్యద్రాజన్విచిన్తయ । మనఃశుద్ధిం ప్రకర్తవ్యా సతతం శుద్ధిమిచ్ఛతా
ఇక్కడ కారణం మనస్సే, రాజా, వేరేదీ కాదు అని ఆలోచించు; పవిత్రత కోరేవాడు ఎప్పుడూ తన మనస్సును శుద్ధిపర్చుకోవాలి.
తీర్థవాసీ మహాపాపీ భవేత్తత్రాత్మవఞ్చనాత్ । తత్రైవాచరితం పాపమానన్త్యాయ ప్రకల్పతే
తీర్థంలో నివసించే మహాపాపి తనను తాను మోసం చేసుకుంటాడు; అక్కడ చేసిన పాపం అంతులేని బాధకు దారి తీస్తుంది.
యథేన్ద్రవారుణం పక్వం మిష్టం నైవోపజాయతే । భావదుష్టస్తథా తీర్థే కోటిస్తాతో న శుధ్యతి
ఉప్పు నీటితో చెట్టు నింపితే ఎప్పుడూ రుచికరమైన పండు పండదు; అలాగే, మనస్సు చెడుగా ఉన్నవాడు కోటి సార్లు తీర్థానికి వెళ్ళినా పవిత్రుడవడడు, ప్రియమైనవాడా.
ప్రథమం మనసః శుద్ధిః కర్తవ్యా శుభమిచ్ఛతా । శుద్ధే మనసి ద్రవ్యస్య శుద్ధిర్భవతి నాన్యథా
ముందుగా శుభఫలితాన్ని కోరేవాడు తన మనస్సును శుద్ధిపర్చుకోవాలి; మనస్సు పవిత్రంగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే ద్రవ్యమూ పవిత్రమవుతుంది, వేరేలా కాదు.
తథైవాచారశుద్ధిః స్యాత్తతస్తీర్థం ప్రసిధ్యతి । అన్యథా తు కృతం సర్వం వ్యర్థం భవతి తత్క్షణాత్
అలాగే, ప్రవర్తన కూడా పవిత్రంగా ఉండాలి; అప్పుడు మాత్రమే తీర్థం ఫలిస్తుంది. లేనిచో, చేసినదంతా ఆ క్షణంలోనే వృథా అవుతుంది.