వారాఙ్గనాగణం జుష్టం తేనాసం దుఃఖభాజనమ్ । ఉత్పాదితాస్తథా నార్యో మయా ధర్మవ్యయేన వై
దీని వల్ల నేను వనితల సమూహంతో చుట్టుముట్టబడి, బాధను అనుభవిస్తున్నాను. అలాగే, ధర్మం తగ్గిపోవడం వల్ల నా వల్ల మహిళలు పుట్టారు.
తాస్తు మాం బాధితుం వృత్తాః కామార్తాః ప్రమదోత్తమాః । ఊర్ణనాభిరివాద్యాహం జాలేన స్వకృతేన వై
కామంతో మునిగిపోయిన ఆ ఉత్తమ స్త్రీలు నన్ను బాధించడానికి సిద్ధమయ్యారు. నేను ఊర్ననాభి లాంటి వాడిని, నా చేతనే నన్ను నేను చిక్కించుకున్నాను.
బద్ధోఽస్మి సుదృఢేనాత్ర కిం కర్తవ్యమతః పరమ్ । యది చిన్తాం సముత్సృజ్య సన్త్యజామ్యబలా ఇమాః
ఇక్కడ బలమైన బంధంతో బందిపడిపోయాను. ఇకపై నేను ఏమి చేయాలి? ఆందోళనను వదిలి, ఈ బలహీనమైన స్త్రీలను త్యజిస్తే—
శప్త్వా భ్రష్టా వ్రజిష్యన్తి సర్వా భగ్నమనోరథాః । ముక్తోఽహం సఞ్చరిష్యామి విజనే పరమం తపః
వాళ్లను శపించి పంపితే, వాళ్ల ఆశలు నెరవేరక పోయి వెళ్ళిపోతారు. నేను విముక్తుడై, ఏకాంతంగా తిరిగి, పరమ తపస్సు చేస్తాను.
తస్మాత్క్రోధం సముత్పాద్య త్యక్ష్యామి సున్దరీగణమ్ । వ్యాస ఉవాచ ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా మునిర్నారాయణస్తదా
కాబట్టి, కోపాన్ని రేపి, ఈ అందమైన వనితల సమూహాన్ని విడిచిపెడతాను. వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఇలా మనసులో ఆలోచించి, ఆ ముని నారాయణుడు—
విమర్శమకరోచ్చిత్తే సుఖోత్పాదనసాధనే । ద్వితీయోఽయం మహాశత్రుః క్రోధః సన్తాపకారకః
సుఖాన్ని పొందే మార్గాన్ని మనసులో విచారించాడు. ఈ రెండవ గొప్ప శత్రువు, కోపమే, బాధకు కారణం.
కామాదప్యధికో లోకే లోభాదపి చ దారుణః । క్రోధాభిభూతః కురుతే హింసాం ప్రాణవిఘాతినీమ్
ఈ లోకంలో కోపం, కామాన్ని మించి, లోభాన్ని మించిన భయంకరమైనది. కోపానికి లోనైనవాడు ప్రాణహానికీ దారితీసే హింసను చేస్తాడు.
దుఃఖదాం సర్వభూతానాం నరకారామదీర్ఘికామ్ । యథాగ్నిర్ఘర్షణాజ్జాతః పాదపం ప్రదహేత్తథా
అది అన్ని జీవులకు బాధను కలిగిస్తుంది, నరకపు లోతైన గోతిని సృష్టిస్తుంది. ఎలా అంటే, రగడతో ఏర్పడిన అగ్ని చెట్టును కాల్చినట్లు.
దేహోత్పన్నస్తథా క్రోధో దేహం దహతి దారుణః । వ్యాస ఉవాచ ఇతి సఞ్చిన్త్యమానం తం భ్రాతరం దీనమానసమ్
శరీరం నుండే కోపం పుట్టి, ఆ కోపం శరీరాన్ని భయంకరంగా కాల్చేస్తుంది. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు— అలా ఆతని మనస్సు బాధతో ఉన్న తన తమ్ముడిని ఆలోచిస్తూ—
ఉవాచ వచనం తథ్యం నరో ధర్మసుతోఽనుజః । నర ఉవాచ నారాయణ మహాభాగ కోపం యచ్ఛ మహామతే
అప్పుడు ధర్మపుత్రుడు తన తమ్ముడిని నిజమైన మాటలు చెప్పాడు. నరుడు ఇలా అన్నాడు— నారాయణా, మహాభాగుడా, గొప్ప బుద్ధిగలవాడా, నీ కోపాన్ని అదుపులో పెట్టు.
శాన్తం భావం సమాశ్రిత్య నాశయాహఙ్కృతిం పరామ్ । పురాహఙ్కారదోషేణ తపో నష్టం కిలావయోః
శాంతమైన మనసుతో ఉండి, ఆహంకారాన్ని పూర్తిగా పోగొట్టు. మునుపు మనిద్దరం ఆహంకార దోషంతో తపస్సు కోల్పోయాము.
సంగ్రామశ్చాభవత్తాభ్యాం భావాభ్యామసురేణ హ । దివ్యవర్షసహస్రం తు ప్రహ్లాదేన మహాద్భుతమ్
అప్పుడు మనిద్దరికీ, ప్రహ్లాదుడు అనే అసురునితో, వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు అద్భుతమైన యుద్ధం జరిగింది.
దుఃఖం బహుతరం ప్రాప్తం తత్రావాభ్యాం సురోత్తమ । తస్మాత్క్రోధం పరిత్యజ్య శాన్తో భవ మునీశ్వర
అక్కడ మనిద్దరం చాలా బాధలు అనుభవించాము, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా. అందుకే కోపాన్ని వదిలేసి, శాంతంగా ఉండు మునీశ్వరా.
( శాన్తత్వం తపసో మూలం మునిభిః పరికీర్తితమ్ ।) ॥ వ్యాస ఉవాచ ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా శాన్తోఽభూద్ధర్మనన్దనః । జనమేజయ ఉవాచ సంశయోఽయం మునిశ్రేష్ఠ ప్రహ్లాదేన మహాత్మనా
(శాంతతే తపస్సుకు మూలమని మునులు చెప్పారు.) వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు— అతని మాటలు విని ధర్మనందనుడు శాంతుడయ్యాడు. జనమేజయుడు ఇలా అడిగాడు— మునిశ్రేష్ఠా, ప్రహ్లాదుడు మహాత్ముడే, కానీ నాకు ఒక సందేహం ఉంది—
విష్ణుభక్తేన శాన్తేన కథం యుద్ధం కృతం పురా । కృతవన్తౌ కథం యుద్ధం నరనారాయణావృషీ
విష్ణుభక్తుడైన, శాంత స్వభావం కలిగిన ప్రహ్లాదుడు పూర్వకాలంలో యుద్ధం ఎలా చేశాడు? నరుడు, నారాయణుడు అనే మునులు యుద్ధంలో ఎలా పాల్గొన్నారు?
తాపసౌ ధర్మపుత్రౌ ద్వౌ సుశాన్తమానసావుభౌ । సమాగమః కథం జాతస్తయోర్దైత్యసుతస్య చ
ఆ ఇద్దరు తపస్వులు, ధర్మపుత్రులు, ఇద్దరూ శాంతమైన మనస్సు కలవారు— వారు ఆ దైత్యుని కుమారుడితో ఎలా కలుసుకున్నారు?
సంగ్రామస్తు కథం తాభ్యాం కృతస్తేన మహాత్మనా । ప్రహ్లాదోఽప్యతిధర్మాత్మా జ్ఞానవాన్విష్ణుతత్పరః
ఆ ఇద్దరూ ఆ మహాత్ముడితో యుద్ధం ఎలా చేశారు? ప్రహ్లాదుడు కూడా అత్యంత ధార్మికుడు, జ్ఞానవంతుడు, విష్ణువుకు పరాయణుడు.
నరనారాయణౌ తద్వత్తాపసౌ సత్త్వసంస్థితౌ । తేన తాభ్యాం సముద్భూతం వైరం యది పరస్పరమ్
నరుడు, నారాయణుడు కూడా అలాగే తపస్సులో స్థిరంగా ఉన్నవారు. అలాంటి వారిలో పరస్పర వైరం ఎలా కలిగింది?
తదా తపసి ధర్మే చ శ్రమ ఏవ హి కేవలమ్ । క్వ జపః క్వ తపశ్చర్యా పురా సత్యయుగేఽపి చ
అప్పుడు తపస్సు, ధర్మంలో కేవలం శ్రమ మాత్రమే మిగిలేది. జపం ఎక్కడ? తపస్సు ఎక్కడ? సత్యయుగంలో కూడా?
తాదృశైర్న జితం చిత్తం క్రోధాహఙ్కారసంవృతమ్ । న క్రోధో న చ మాత్సర్యమహఙ్కారాంకురం వినా
ఇలాంటివారు కోపం, ఆహంకారంతో కప్పబడి ఉన్నప్పుడు మనస్సును జయించలేరు. కోపం, అసూయ, ఆహంకార మొక్క లేకుండా—
అహఙ్కారాత్సముత్పన్నాః కామక్రోధాదయః కిల । వర్షకోటిసహస్రం తు తపః కృత్వాతిదారుణమ్
ఆహంకారం నుండే కామం, కోపం మొదలైనవి పుడతాయి. కోట్ల సంవత్సరాలు ఎంతటి కఠిన తపస్సు చేసినా—
అహఙ్కారాంకురే జాతే వ్యర్థం భవతి సర్వథా । యథా సూర్యోదయే జాతే తమోరూపం న తిష్ఠతి
ఆహంకార మొక్క పుట్టిన వెంటనే, అన్నీ వృథా అవుతాయి. ఉదయం సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు చీకటి మిగలదు కదా, అలాగే—
అహఙ్కారాంకురస్యాగ్రే తథా పుణ్యం న తిష్ఠతి । ప్రహ్లాదోఽపి మహాభాగ హరిణా సమయుధ్యత
ఆహంకార మొక్క ముందుండగా, పుణ్యం నిలవదు. ప్రహ్లాదుడు కూడా మహాభాగుడు, అయినా హరివారితో యుద్ధం చేశాడు.
తదా వ్యర్థం కృతం సర్వం సుకృతం కిల భూతలే । నరనారాయణౌ శాన్తౌ విహాయ పరమం తపః
అప్పుడు భూమిమీద చేసిన అన్ని సత్కార్యాలు వృథా అయ్యాయి. నరుడు, నారాయణుడు శాంతంగా ఉండి, పరమ తపస్సును వదిలేశారు—
కృతవన్తౌ యదా యుద్ధం క్వ శమః సుకృతం పునః । ఈదృగ్భ్యాం సత్త్వయుక్తాభ్యామజేయా యద్యహఙ్కృతిః
వారు యుద్ధం చేసినప్పుడు శాంతి ఎక్కడ? మళ్లీ సత్కార్యం ఎక్కడ? సత్వగుణం ఉన్నవారు కూడా ఆహంకారానికి లోనైతే—
మాదృశానాఞ్జ కా వార్తా మునేఽహఙ్కారసంక్షయే । అహఙ్కారపరిత్యక్తో న కోఽప్యస్తి జగత్త్రయే
మా వంటి వారికేమి చెప్పాలి మునీశ్వరా, ఆహంకార నిర్మూలన విషయమై? మూడు లోకాల్లో ఎవ్వరూ పూర్తిగా ఆహంకారాన్ని వదిలిపెట్టలేరు.
న భూతో భవితా నైవ యస్త్యక్తస్తేన సర్వథా । ముచ్యతే లోహనిగడైర్బద్ధః కాష్ఠమయైస్తథా
ఏది గతంలో లేదు, భవిష్యత్తులో ఉండదు, దానిని పూర్తిగా వదిలేస్తే, ఇనుప గొలుసులతోనో, కలప బందాలతోనో బంధించబడ్డా, ఆ మనిషి తప్పక విముక్తి పొందుతాడు.
అహఙ్కారనిబద్ధస్తు న కదాచిద్విముచ్యతే । అహఙ్కారావృతం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
అహంకారంతో బంధించబడినవాడు ఎప్పుడూ విముక్తి పొందడు; అహంకారం వల్లనే ఈ జగత్తు, చలించేవి, నిలిచేవి అన్నీ కప్పబడి ఉన్నాయి.
భ్రమత్యేవ హి సంసారే విష్ఠామూత్రప్రదూషితే । బ్రహ్మజ్ఞానం కుతస్తావత్సంసారే మోహసంవృతే
ఈ లోకంలో, మలమూత్రాలతో కలుషితమైన సంసారంలో, అది తిరుగుతూ ఉంటుంది; మాయతో కప్పబడిన ఈ సంసారంలో బ్రహ్మజ్ఞానం ఎలా కలుగుతుంది?
మతం మీమాంసకానాం వై సమ్మతం భాతి సువ్రత । మహాన్తోఽపి సదా యుక్తాః కామక్రోధాదిభిర్మునే
ఓ సద్బ్రతుడా, మీమాంసకుల అభిప్రాయం అందరికీ ప్రాముఖ్యంగా కనిపిస్తుంది; మహానుభావులైనా, ఎప్పుడూ కోరికలు, కోపం లాంటి వాటిలోనే నిమగ్నమై ఉంటారు, ఓ మునీంద్రా.