కరోతి సుకృతం తద్వద్విపరీతం భవేత్కిల । స్వార్థాసక్తః పుమాన్నిత్యం న జానాతి శుభాశుభమ్
అలాంటి ఉద్దేశంతో మంచి పని చేసినా, ఫలితం వ్యతిరేకంగా వస్తుంది; ఎప్పుడూ స్వార్థంలో మునిగిపోయినవాడు మంచి చెడు ఏదో గుర్తించలేడు.
దైవాధీనః సదా కుర్యాత్పాపమేవ న సత్కృతమ్ । ప్రాజాపత్యాః సురాః సర్వే హ్యసురాశ్చ తదుద్భవాః
దైవాధీనంగా ఉండి, ఎప్పుడూ పాపమే చేస్తాడు, సత్కార్యాలు చేయడు; ప్రజాపతికి పుట్టిన దేవతలు, అలాగే అసురులు కూడా అంతే.
సర్వే తే స్వార్థనిరతాః పరస్పరవిరోధినః । సత్త్వోద్భవాః సురాః సర్వేఽప్యుక్తా వేదేషు మానుషాః
అందరూ తమ స్వార్థంలోనే మునిగిపోయి, పరస్పరం విరోధంగా ఉంటారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టిన దేవతలు కూడా, వేదాలలో మనుషులుగా చెప్పబడ్డారు.
రజోద్భవాస్తామసాస్తు తిర్యంచః పరికీర్తితాః । సత్త్వోద్భవానాం తైర్వైరం పరస్పరమనారతమ్
రజోగుణం, తమోగుణం నుంచి పుట్టినవారు జంతువులుగా చెప్పబడ్డారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టినవారికి, వారితో ఎప్పుడూ శత్రుత్వమే ఉంటుంది.
తిరశ్చామత్ర కిం చిత్రం జాతివైరసముద్భవే । సదా ద్రోహపరా దేవాస్తపోవిఘ్నకరాస్తథా
జాతి ఆధారంగా జంతువుల మధ్య శత్రుత్వం కలగడంలో ఏమి ఆశ్చర్యం? దేవతలు ఎప్పుడూ ద్వేషంతో ఉంటారు, తపస్సుకు కూడా అడ్డుగా నిలుస్తారు.
అసన్తుష్టా ద్వేషపరాః పరస్పరవిరోధినః । అహఙ్కారసముద్భూతః సంసారోఽయం యతో నృప
సంతృప్తి లేక, ద్వేషంతో, పరస్పరం విరోధంగా ఉండే ఈ లోకం, రాజా, అహంకారం వల్లే పుట్టింది.
రాగద్వేషవిహీనస్తు స కథం జాయతే నృప
రాజా! రాగద్వేషాలు లేని వాడు ఎలా పుడతాడు చెప్పు?
నరనారాయణకథావర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ అథ కిం బహునోక్తేన సంసారేఽస్మిన్నృపోత్తమ । ధర్మాత్మాద్రోహబుద్ధిస్తు కశ్చిద్భవతి కర్హిచిత్
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి రాజా? ఈ లోకంలో ధర్మబుద్ధి, ద్వేషం లేని మనిషి చాలా అరుదుగా కనిపిస్తాడు.
రాగద్వేషావృతం విశ్వం సర్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । ఆద్యే యుగేఽపి రాజేన్ద్ర కిమద్య కలిదూషితే
రాజాధిరాజా! ఈ సృష్టిలో స్థిరచరాలన్నీ రాగద్వేషాలతో నిండిపోయాయి. మొదటి యుగంలోనే అలాంటిది, మరి కలియుగంలో సంగతి ఎలా ఉంటుంది?
దేవాః సేర్ష్యాశ్చ సద్రోహాశ్ఛలకర్మరతాః సదా । మానుషాణాం తిరశ్చాం చ కా వార్తా నృప గణ్యతే
దేవతలు ఎప్పుడూ అసూయతో, ద్వేషంతో, మోసపూరితమైన పనుల్లో మునిగిపోయి ఉంటారు. మరి మనుషులు, జంతువుల సంగతి చెప్పాల్సిన అవసరమే లేదు రాజా!
ద్రోహపరే ద్రోహపరో భవేదితి సమానతా । అద్రోహిణి తథా శాన్తే విద్వేషః ఖలతా స్మృతా
ఒకడు ద్వేషంతో ఉన్నప్పుడు, ఎదురుగా ఉన్నవాడు కూడా అలానే ఉంటే ఇద్దరూ సమానమే. కానీ శాంతంగా, ద్వేషం లేని వాడిని ద్వేషించడం దుర్మార్గతగా భావించబడుతుంది.
యః కశ్చిత్తాపసః శాన్తో జపధ్యానపరాయణః । భవేత్తస్య జపే విఘ్నకర్తా వై మఘవా పరమ్
ఎవరైనా తపస్వి శాంతంగా, జపధ్యానాలలో మునిగిపోయి ఉంటే, అతని జపానికి ఇంద్రుడే అడ్డుగా నిలుస్తాడు.
సతాం సత్యయుగం సాక్షాత్సర్వదైవాసతాం కలిః । మధ్యమో మధ్యమానాం తు క్రియాయోగౌ యుగే స్మృతౌ
మంచివారికి ఎప్పుడూ సత్యయుగమే ఉంటుంది. చెడ్డవారికి ఎప్పుడూ కలియుగమే. మధ్యస్థులకు మధ్యయుగాలు, కర్మలు, క్రియలు అలానే ఉంటాయి.
కశ్చిత్కదాచిద్భవతి సత్యధర్మానువర్తకః । అన్యథాన్యయుగానాం వై సర్వే ధర్మపరాయణాః
ఎవరైనా అరుదుగా సత్యధర్మ మార్గంలో నడుస్తారు. లేకపోతే మిగతా యుగాల్లో అందరూ ధర్మాన్ని పాటించేవారే.
వాసనా కారణం రాజన్ సర్వత్ర ధర్మసంస్థితౌ । తస్యాం వై మలినాయాం తు ధర్మోఽపి మలినో భవేత్
రాజా! ధర్మ స్థాపనకి కారణం మన వాసనలే. అవి మలినంగా ఉంటే, ధర్మమూ మలినమవుతుంది.
మలినా వాసనా సత్యం వినాశాయేతి సర్వథా । బ్రహ్మణో హృదయాఞ్చాతః పుత్రో ధర్మ ఇతి స్మృతః
వాసన మలినంగా ఉంటే, అది ఎప్పుడూ నాశనానికి దారి తీస్తుంది. అందుకే బ్రహ్మ హృదయానుంచి పుట్టినవాడిగా ధర్ముడు చెప్పబడ్డాడు.
బ్రాహ్మణః సత్యసమ్పన్తో వేదధర్మరతః సదా । దక్షస్య దుహితారో హి వృతా దశ మహాత్మనా
సత్యంతో నిండిన, వేదధర్మంలో నిత్యం నిష్ణాతుడైన బ్రాహ్మణుడు, మహాత్ముడైన దక్షుడి పది కుమార్తెలను భార్యలుగా చేసుకున్నాడు.
వివాహవిధినా సమ్యఙ్మునినా గృహధర్మిణా । తాస్వజీజనయత్పుత్రాన్ధర్మః సత్యవతాం వరః
వివాహ విధానాన్ని అనుసరించి, ఆ ముని గృహస్థుడై, ఆ భార్యల ద్వారా సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ధర్ముని వంటి కుమారులను కనేశాడు.
హరిం కృష్ణం నరం చైవ తథా నారాయణం నృప । యోగాభ్యాసరతో నిత్యం హరిః కృష్ణో బభూవ హ
హరి, కృష్ణుడు, నరుడు, నారాయణుడు — వీరందరూ పుట్టారు రాజా! హరి ఎల్లప్పుడూ యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడై, కృష్ణుడయ్యాడు.
నరనారాయణౌ చైవ చేరతుస్తప ఉత్తమమ్ । ప్రాలేయాద్రిం సమాగత్య తీర్థే బదరికాశ్రమే
నరుడు, నారాయణుడు ఇద్దరూ ప్రాలేయపర్వతాన్ని చేరుకొని, బదరికాశ్రమం అనే పవిత్రస్థలంలో పరమ తపస్సు చేశారు.
తపస్విషు ధురీణౌ తౌ పురాణౌ మునిసత్తమౌ । గృణన్తౌ తత్పరం బ్రహ్మ గఙ్గాయా విపులే తటే
పురాతనులైన, మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరు తపస్వులు, గంగా నది విస్తారమైన తీరంలో, పరమ బ్రహ్మను స్తుతిస్తూ ఉండేవారు.
హరేరంశౌ స్థితౌ తత్ర నరనారాయణావృషీ । పూర్ణం వర్షసహస్రం తు చక్రాతే తప ఉత్తమమ్
అక్కడ హరిదేవుని భాగాలైన నరనారాయణ మహర్షులు, వెయ్యేళ్ళు అత్యుత్తమమైన తపస్సు చేశారు.
తాపితం చ జగత్సర్వం తపసా సచరాచరమ్ । నరనారాయణాభ్యాం చ శక్రః క్షోభం తదా యయౌ
నరనారాయణుల తపస్సు వల్ల, జడజంగమమయమైన ఈ లోకమంతా బాధపడింది. అప్పుడు ఇంద్రుడు కలవరపడ్డాడు.
చిన్తావిష్టః సహస్రాక్షో మనసా సమకల్పయత్ । కిం కర్తవ్యం ధర్మపుత్రౌ తాపసౌ ధ్యానసంయుతౌ
వెయ్యికళ్ళు కలిగిన ఇంద్రుడు ఆందోళనతో, 'ఈ ధర్మపుత్రులు, తపస్సులో లీనమైన వీరికి నేను ఏమి చేయాలి?' అని మనసులో ఆలోచించాడు.
సిద్ధార్థాం సుభృశం శ్రేష్ఠమాసనం మే గ్రహీష్యతః । విఘ్నః కథం ప్రకర్తవ్యస్తపో యేన భవేన్న హి
'వారు అత్యుత్తమమైన, శుభమైన స్థానం సాధించారు. వీరి తపస్సు ఫలించకుండా ఎలా అడ్డుకోవాలి?' అని ఆలోచించాడు.
ఉత్పాద్య కామం క్రోధఞ్చ లోభం వాప్యతిదారుణమ్ । ఇత్యుద్దిశ్య సహస్రాక్షః సమారుహ్య గజోత్తమమ్
'కామం, క్రోధం లేదా తీవ్రమైన లోభాన్ని కలిగించాలి' అని నిర్ణయించుకొని, వెయ్యికళ్ళు కలిగిన ఇంద్రుడు తన ఉత్తమమైన ఏనుగుపై ఎక్కాడు.
విఘ్నకామస్తు తరసా జగామ గన్ధమాదనమ్ । గత్వా తత్రాశ్రమే పుణ్యే తావపశ్యచ్ఛతక్రతుః
అడ్డంకులు కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో, వేగంగా గంధమాదన పర్వతానికి వెళ్లి, అక్కడ పవిత్రమైన ఆశ్రమంలో ఆ ఇద్దరిని ఇంద్రుడు చూశాడు.
తపసా దీప్తదేహౌ తు భాస్కరావివ చోదితౌ । బ్రహ్మవిష్ణూ కిమేతౌ వై ప్రకటౌ వా విభావసూ
వారి తపస్సు వల్ల వారి శరీరాలు ప్రకాశిస్తూ, సూర్యునిలా మెరిసిపోతున్నాయి. వీరు బ్రహ్మ లేదా విష్ణువా? లేక అగ్ని స్వరూపములా?
ధర్మపుత్రావృషీ ఏతౌ తపసా కిం కరిష్యతః । ఇతి సఞ్చిన్త్య తౌ దృష్ట్వా తదోవాచ శచీపతిః
'ఇవరు ధర్ముని కుమారులైన మహర్షులు. వీరు తపస్సుతో ఏమి సాధించబోతున్నారు?' అని ఆలోచించి, చూసి, శచీపతి వారిని అడిగాడు.
కిం వా కార్యం మహాభాగౌ బ్రూతం ధర్మసుతౌ కిల । దదామి వాం వరం శ్రేష్ఠం దాతుం యాతోఽస్మ్యహమృషీ
'మహాభాగులారా! మీరు ఏం చేయాలనుకుంటున్నారు? ధర్మపుత్రులారా, చెప్పండి. నేను మీకు శ్రేష్ఠమైన వరం ఇవ్వడానికి వచ్చాను.'