అహఙ్కారాద్భవేన్మోహో మోహాన్మరణమేవ చ । సఙ్కల్పా బహవస్తత్ర వికల్పాః ప్రభవన్తి చ
అహంకారం వల్ల మోహం కలుగుతుంది, మోహం వల్ల మరణమే వస్తుంది; అక్కడ ఎన్నో సంకల్పాలు, సందేహాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ఈర్ష్యాసూయా తథా ద్వేషః ప్రాదుర్భవతి చేతసి । ఆశా తృష్ణా తథా దైన్యం దమ్భోఽధర్మమతిస్తథా
ఇర్ష్య, అసూయ, ద్వేషం మనస్సులో పుట్టుకొస్తాయి; ఆశ, తృష్ణ, దుఃఖం, దంభం, అధర్మబుద్ధి కూడా కలుగుతాయి.
ప్రాణినాం ప్రభవన్త్యేతే భావా మోహసముద్భవాః । యజ్ఞదానాని తీర్థాని వ్రతాని నియమాస్తథా
ఈ భావాలు—all మోహం వల్ల ప్రాణుల్లో పుట్టుకొస్తాయి; యజ్ఞాలు, దానాలు, తీర్థయాత్రలు, వ్రతాలు, నియమాలు కూడా అలాగే.
అహఙ్కారాభిభూతస్తు కరోతి పురుషోఽన్వహమ్ । అహంభావకృతం సర్వం ప్రభవేద్వై న శౌచవత్
అహంకారంతో మునిగిపోయినవాడు ప్రతిరోజూ పనులు చేస్తాడు; 'నేను' అనే భావంతో చేసిన పనులకు శుద్ధి ఉండదు.
రాగలోభాత్కృతం కర్మ సర్వాఙ్గం శుద్ధివర్జితమ్ । ప్రథమం ద్రవ్యశుద్ధిశ్చ ద్రష్టవ్యా విబుధైః కిల
రాగం, లోభంతో చేసిన పనులు పూర్తిగా శుద్ధి లేకుండా ఉంటాయి; ముందుగా, బుద్ధిమంతులు ద్రవ్య శుద్ధిని చూసుకోవాలి.
అద్రోహేణార్జితం ద్రవ్యం ప్రశస్తం ధర్మకర్మణి । ద్రోహార్జితేన ద్రవ్యేణ యత్కరోతి శుభం నరః
ఎవరినీ హాని చేయకుండా సంపాదించిన ధనం ధర్మకార్యాలకు మంచిది; హానిచేసి సంపాదించిన ధనంతో మనిషి మంచి పని చేసినా—
విపరీతం భవేత్తత్తు ఫలకాలే నృపోత్తమ । మనోఽతినిర్మలం యస్య స సమ్యక్ఫలభాగ్భవేత్
ఓ ఉత్తమ రాజా! ఫలిత సమయంలో అది వ్యతిరేకంగా మారుతుంది; ఎవరి మనస్సు ఎంతో శుద్ధిగా ఉంటే వారు సరిగ్గా ఫలితాన్ని పొందుతారు.
తస్మిన్వికారయుక్తే తు న యథార్థఫలం లభేత్ । కర్తారః కర్మణాం సర్వే ఆచార్యఋత్విజాదయః
దానిలో లోపం ఉంటే, యథార్థ ఫలితం దక్కదు; ఆచార్యులు, ఋత్వికులు మొదలైన కార్య నిర్వాహకులు అందరూ—
స్యుస్తే విశుద్ధమనసస్తదా పూర్ణం భవేత్ఫలమ్ । దేశకాలక్రియాద్రవ్యకర్తౄణాం శుద్ధతా యది
వారి మనస్సు శుద్ధిగా ఉంటే, ఫలితం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది; స్థలం, కాలం, విధానం, ద్రవ్యాలు, నిర్వాహకులు శుద్ధిగా ఉంటే—
మన్త్రాణాం చ తదా పూర్ణం కర్మణాం ఫలమశ్నుతే । శత్రూణాం నాశముద్దిశ్య స్వవృద్ధిం పరమాం తథా
మంత్రాలు కూడా అలాగే, అప్పుడు ఆ పనికి పూర్తి ఫలితం లభిస్తుంది; శత్రువులను నాశనం చేయాలని లేదా తన స్వార్థాన్ని పెంచుకోవాలని చేస్తే—
కరోతి సుకృతం తద్వద్విపరీతం భవేత్కిల । స్వార్థాసక్తః పుమాన్నిత్యం న జానాతి శుభాశుభమ్
అలాంటి ఉద్దేశంతో మంచి పని చేసినా, ఫలితం వ్యతిరేకంగా వస్తుంది; ఎప్పుడూ స్వార్థంలో మునిగిపోయినవాడు మంచి చెడు ఏదో గుర్తించలేడు.
దైవాధీనః సదా కుర్యాత్పాపమేవ న సత్కృతమ్ । ప్రాజాపత్యాః సురాః సర్వే హ్యసురాశ్చ తదుద్భవాః
దైవాధీనంగా ఉండి, ఎప్పుడూ పాపమే చేస్తాడు, సత్కార్యాలు చేయడు; ప్రజాపతికి పుట్టిన దేవతలు, అలాగే అసురులు కూడా అంతే.
సర్వే తే స్వార్థనిరతాః పరస్పరవిరోధినః । సత్త్వోద్భవాః సురాః సర్వేఽప్యుక్తా వేదేషు మానుషాః
అందరూ తమ స్వార్థంలోనే మునిగిపోయి, పరస్పరం విరోధంగా ఉంటారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టిన దేవతలు కూడా, వేదాలలో మనుషులుగా చెప్పబడ్డారు.
రజోద్భవాస్తామసాస్తు తిర్యంచః పరికీర్తితాః । సత్త్వోద్భవానాం తైర్వైరం పరస్పరమనారతమ్
రజోగుణం, తమోగుణం నుంచి పుట్టినవారు జంతువులుగా చెప్పబడ్డారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టినవారికి, వారితో ఎప్పుడూ శత్రుత్వమే ఉంటుంది.
తిరశ్చామత్ర కిం చిత్రం జాతివైరసముద్భవే । సదా ద్రోహపరా దేవాస్తపోవిఘ్నకరాస్తథా
జాతి ఆధారంగా జంతువుల మధ్య శత్రుత్వం కలగడంలో ఏమి ఆశ్చర్యం? దేవతలు ఎప్పుడూ ద్వేషంతో ఉంటారు, తపస్సుకు కూడా అడ్డుగా నిలుస్తారు.
అసన్తుష్టా ద్వేషపరాః పరస్పరవిరోధినః । అహఙ్కారసముద్భూతః సంసారోఽయం యతో నృప
సంతృప్తి లేక, ద్వేషంతో, పరస్పరం విరోధంగా ఉండే ఈ లోకం, రాజా, అహంకారం వల్లే పుట్టింది.
రాగద్వేషవిహీనస్తు స కథం జాయతే నృప
రాజా! రాగద్వేషాలు లేని వాడు ఎలా పుడతాడు చెప్పు?
నరనారాయణకథావర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ అథ కిం బహునోక్తేన సంసారేఽస్మిన్నృపోత్తమ । ధర్మాత్మాద్రోహబుద్ధిస్తు కశ్చిద్భవతి కర్హిచిత్
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి రాజా? ఈ లోకంలో ధర్మబుద్ధి, ద్వేషం లేని మనిషి చాలా అరుదుగా కనిపిస్తాడు.
రాగద్వేషావృతం విశ్వం సర్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । ఆద్యే యుగేఽపి రాజేన్ద్ర కిమద్య కలిదూషితే
రాజాధిరాజా! ఈ సృష్టిలో స్థిరచరాలన్నీ రాగద్వేషాలతో నిండిపోయాయి. మొదటి యుగంలోనే అలాంటిది, మరి కలియుగంలో సంగతి ఎలా ఉంటుంది?
దేవాః సేర్ష్యాశ్చ సద్రోహాశ్ఛలకర్మరతాః సదా । మానుషాణాం తిరశ్చాం చ కా వార్తా నృప గణ్యతే
దేవతలు ఎప్పుడూ అసూయతో, ద్వేషంతో, మోసపూరితమైన పనుల్లో మునిగిపోయి ఉంటారు. మరి మనుషులు, జంతువుల సంగతి చెప్పాల్సిన అవసరమే లేదు రాజా!
ద్రోహపరే ద్రోహపరో భవేదితి సమానతా । అద్రోహిణి తథా శాన్తే విద్వేషః ఖలతా స్మృతా
ఒకడు ద్వేషంతో ఉన్నప్పుడు, ఎదురుగా ఉన్నవాడు కూడా అలానే ఉంటే ఇద్దరూ సమానమే. కానీ శాంతంగా, ద్వేషం లేని వాడిని ద్వేషించడం దుర్మార్గతగా భావించబడుతుంది.
యః కశ్చిత్తాపసః శాన్తో జపధ్యానపరాయణః । భవేత్తస్య జపే విఘ్నకర్తా వై మఘవా పరమ్
ఎవరైనా తపస్వి శాంతంగా, జపధ్యానాలలో మునిగిపోయి ఉంటే, అతని జపానికి ఇంద్రుడే అడ్డుగా నిలుస్తాడు.
సతాం సత్యయుగం సాక్షాత్సర్వదైవాసతాం కలిః । మధ్యమో మధ్యమానాం తు క్రియాయోగౌ యుగే స్మృతౌ
మంచివారికి ఎప్పుడూ సత్యయుగమే ఉంటుంది. చెడ్డవారికి ఎప్పుడూ కలియుగమే. మధ్యస్థులకు మధ్యయుగాలు, కర్మలు, క్రియలు అలానే ఉంటాయి.
కశ్చిత్కదాచిద్భవతి సత్యధర్మానువర్తకః । అన్యథాన్యయుగానాం వై సర్వే ధర్మపరాయణాః
ఎవరైనా అరుదుగా సత్యధర్మ మార్గంలో నడుస్తారు. లేకపోతే మిగతా యుగాల్లో అందరూ ధర్మాన్ని పాటించేవారే.
వాసనా కారణం రాజన్ సర్వత్ర ధర్మసంస్థితౌ । తస్యాం వై మలినాయాం తు ధర్మోఽపి మలినో భవేత్
రాజా! ధర్మ స్థాపనకి కారణం మన వాసనలే. అవి మలినంగా ఉంటే, ధర్మమూ మలినమవుతుంది.
మలినా వాసనా సత్యం వినాశాయేతి సర్వథా । బ్రహ్మణో హృదయాఞ్చాతః పుత్రో ధర్మ ఇతి స్మృతః
వాసన మలినంగా ఉంటే, అది ఎప్పుడూ నాశనానికి దారి తీస్తుంది. అందుకే బ్రహ్మ హృదయానుంచి పుట్టినవాడిగా ధర్ముడు చెప్పబడ్డాడు.
బ్రాహ్మణః సత్యసమ్పన్తో వేదధర్మరతః సదా । దక్షస్య దుహితారో హి వృతా దశ మహాత్మనా
సత్యంతో నిండిన, వేదధర్మంలో నిత్యం నిష్ణాతుడైన బ్రాహ్మణుడు, మహాత్ముడైన దక్షుడి పది కుమార్తెలను భార్యలుగా చేసుకున్నాడు.
వివాహవిధినా సమ్యఙ్మునినా గృహధర్మిణా । తాస్వజీజనయత్పుత్రాన్ధర్మః సత్యవతాం వరః
వివాహ విధానాన్ని అనుసరించి, ఆ ముని గృహస్థుడై, ఆ భార్యల ద్వారా సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ధర్ముని వంటి కుమారులను కనేశాడు.
హరిం కృష్ణం నరం చైవ తథా నారాయణం నృప । యోగాభ్యాసరతో నిత్యం హరిః కృష్ణో బభూవ హ
హరి, కృష్ణుడు, నరుడు, నారాయణుడు — వీరందరూ పుట్టారు రాజా! హరి ఎల్లప్పుడూ యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడై, కృష్ణుడయ్యాడు.
నరనారాయణౌ చైవ చేరతుస్తప ఉత్తమమ్ । ప్రాలేయాద్రిం సమాగత్య తీర్థే బదరికాశ్రమే
నరుడు, నారాయణుడు ఇద్దరూ ప్రాలేయపర్వతాన్ని చేరుకొని, బదరికాశ్రమం అనే పవిత్రస్థలంలో పరమ తపస్సు చేశారు.