సత్యయుక్తా భవన్త్యత్ర వీతరాగా గతస్పృహాః । దృష్టాన్తదర్శనార్థాయ నిర్మితాస్తే చ తాదృశాః
వారు సత్యంతో కూడినవారు, రాగద్వేషాలు లేని వారు, ఆశలు లేని వారు. వారు ఇతరులకు ఉదాహరణ చూపించేందుకు సృష్టించబడ్డారు.
అన్యత్సర్వం శబలితం గుణైరేభిస్త్రిభినృప । నైకం వాక్యం పురాణేషు వేదేషు నృపసత్తమ
మిగతా అన్నీ మూడు గుణాలతో కలిసినవే, ఓ రాజా! పురాణాల్లో, వేదాల్లో ఒక్క మాట కూడా వేరుగా ఉండదు, ఓ ఉత్తమ రాజా!
ధర్మశాస్త్రేషు చాఙ్గేషు సగుణై రచితేష్విహ । సగుణః సగుణం కుర్యాన్నిర్గుణో న కరోతి వై
ధర్మశాస్త్రాల్లో, వాటి ఉపవిభాగాల్లో కూడా గుణాలతోనే రచించబడ్డాయి. గుణాలున్నవాడు గుణాలున్నదానిపై చర్యచేస్తాడు, గుణరహితుడు మాత్రం చేయడు.
గుణాస్తే మిశ్రితాః సర్వే న పృథగ్భావసఙ్గతాః । నిర్వ్యలీకే స్థిరే ధర్మే మతిః కస్యాపి న స్థిరా
ఈ గుణాలన్నీ కలిసిపోయి వేర్వేరుగా ఉండవు. నిష్కలంకమైన, స్థిరమైన ధర్మంలో ఎవరి మనస్సు కూడా నిలబడదు.
భవోద్భవే మహారాజ మాయయా మోహితస్య వై । ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని తదాసక్తం మనస్తథా
ఓ రాజా! ఈ లోకంలో జీవుడు మాయ వల్ల మోసపోయినప్పుడు, అతని ఇంద్రియాలు చాలా ఉల్లాసంగా మారతాయి, మనస్సు వాటిపట్ల ఆకర్షితమవుతుంది.
కరోతి వివిధాన్భావాన్గుణైస్తైః ప్రేరితో భృశమ్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తాః ప్రాణినః స్థిరజఙ్గమాః
ఆ గుణాల ప్రభావంతో, జీవి అనేక రకాల భావాలను కలిగి ఉంటాడు; బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, స్థిరజంగమమైన అన్ని ప్రాణులు కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తారు.
సర్వే మాయావశా రాజన్ సానుక్రీడతి తైరిహ । సర్వాన్వై మోహయత్యేషా వికుర్వత్యనిశం జగత్
రాజా! అందరూ మాయ ఆధీనంలో ఉండి, ఆ గుణాలతో ఈ లోకంలో ఆటలాడుతారు; మాయ అందరినీ మోసగించి, ఈ జగత్తును ఎప్పటికప్పుడు మార్చుతూ ఉంటుంది.
అసత్యో జాయతే రాజన్కార్యవాన్ప్రథమం నరః । ఇన్ద్రియార్థాంశ్చిన్తయానో న ప్రాప్నోతి యదా నరః
రాజా! మనిషి మొదట అసత్యాన్ని అలవాటు చేసుకుంటాడు, పనిలో మునిగిపోతాడు; ఇంద్రియాల విషయాలను ఆలోచిస్తూ వాటిని పొందలేకపోతే అలా జరుగుతుంది.
తదర్థం ఛలమాదత్తే ఛలాత్పాపే ప్రవర్తతే । కామః క్రోధశ్చ లోభశ్చ వైరిణో బలవత్తరాః
అవి పొందేందుకు, మోసాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు; ఆ మోసం వల్ల పాపంలో పడిపోతాడు. కోరిక, కోపం, లోభం అనే శత్రువులు బలంగా పెరుగుతాయి.
కృతాకృతం న జానన్తి ప్రాణినస్తద్వశం గతాః । విభవే సత్యహఙ్కారః ప్రబలః ప్రభవత్యపి
ఆ శక్తుల వశమైన జీవులు మంచి చెడు ఏది తెలియకుండాపోతారు; ఐశ్వర్యం వచ్చినప్పుడు, అహంకారం బలంగా పెరిగి ప్రబలంగా ఉంటుంది.
అహఙ్కారాద్భవేన్మోహో మోహాన్మరణమేవ చ । సఙ్కల్పా బహవస్తత్ర వికల్పాః ప్రభవన్తి చ
అహంకారం వల్ల మోహం కలుగుతుంది, మోహం వల్ల మరణమే వస్తుంది; అక్కడ ఎన్నో సంకల్పాలు, సందేహాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ఈర్ష్యాసూయా తథా ద్వేషః ప్రాదుర్భవతి చేతసి । ఆశా తృష్ణా తథా దైన్యం దమ్భోఽధర్మమతిస్తథా
ఇర్ష్య, అసూయ, ద్వేషం మనస్సులో పుట్టుకొస్తాయి; ఆశ, తృష్ణ, దుఃఖం, దంభం, అధర్మబుద్ధి కూడా కలుగుతాయి.
ప్రాణినాం ప్రభవన్త్యేతే భావా మోహసముద్భవాః । యజ్ఞదానాని తీర్థాని వ్రతాని నియమాస్తథా
ఈ భావాలు—all మోహం వల్ల ప్రాణుల్లో పుట్టుకొస్తాయి; యజ్ఞాలు, దానాలు, తీర్థయాత్రలు, వ్రతాలు, నియమాలు కూడా అలాగే.
అహఙ్కారాభిభూతస్తు కరోతి పురుషోఽన్వహమ్ । అహంభావకృతం సర్వం ప్రభవేద్వై న శౌచవత్
అహంకారంతో మునిగిపోయినవాడు ప్రతిరోజూ పనులు చేస్తాడు; 'నేను' అనే భావంతో చేసిన పనులకు శుద్ధి ఉండదు.
రాగలోభాత్కృతం కర్మ సర్వాఙ్గం శుద్ధివర్జితమ్ । ప్రథమం ద్రవ్యశుద్ధిశ్చ ద్రష్టవ్యా విబుధైః కిల
రాగం, లోభంతో చేసిన పనులు పూర్తిగా శుద్ధి లేకుండా ఉంటాయి; ముందుగా, బుద్ధిమంతులు ద్రవ్య శుద్ధిని చూసుకోవాలి.
అద్రోహేణార్జితం ద్రవ్యం ప్రశస్తం ధర్మకర్మణి । ద్రోహార్జితేన ద్రవ్యేణ యత్కరోతి శుభం నరః
ఎవరినీ హాని చేయకుండా సంపాదించిన ధనం ధర్మకార్యాలకు మంచిది; హానిచేసి సంపాదించిన ధనంతో మనిషి మంచి పని చేసినా—
విపరీతం భవేత్తత్తు ఫలకాలే నృపోత్తమ । మనోఽతినిర్మలం యస్య స సమ్యక్ఫలభాగ్భవేత్
ఓ ఉత్తమ రాజా! ఫలిత సమయంలో అది వ్యతిరేకంగా మారుతుంది; ఎవరి మనస్సు ఎంతో శుద్ధిగా ఉంటే వారు సరిగ్గా ఫలితాన్ని పొందుతారు.
తస్మిన్వికారయుక్తే తు న యథార్థఫలం లభేత్ । కర్తారః కర్మణాం సర్వే ఆచార్యఋత్విజాదయః
దానిలో లోపం ఉంటే, యథార్థ ఫలితం దక్కదు; ఆచార్యులు, ఋత్వికులు మొదలైన కార్య నిర్వాహకులు అందరూ—
స్యుస్తే విశుద్ధమనసస్తదా పూర్ణం భవేత్ఫలమ్ । దేశకాలక్రియాద్రవ్యకర్తౄణాం శుద్ధతా యది
వారి మనస్సు శుద్ధిగా ఉంటే, ఫలితం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది; స్థలం, కాలం, విధానం, ద్రవ్యాలు, నిర్వాహకులు శుద్ధిగా ఉంటే—
మన్త్రాణాం చ తదా పూర్ణం కర్మణాం ఫలమశ్నుతే । శత్రూణాం నాశముద్దిశ్య స్వవృద్ధిం పరమాం తథా
మంత్రాలు కూడా అలాగే, అప్పుడు ఆ పనికి పూర్తి ఫలితం లభిస్తుంది; శత్రువులను నాశనం చేయాలని లేదా తన స్వార్థాన్ని పెంచుకోవాలని చేస్తే—
కరోతి సుకృతం తద్వద్విపరీతం భవేత్కిల । స్వార్థాసక్తః పుమాన్నిత్యం న జానాతి శుభాశుభమ్
అలాంటి ఉద్దేశంతో మంచి పని చేసినా, ఫలితం వ్యతిరేకంగా వస్తుంది; ఎప్పుడూ స్వార్థంలో మునిగిపోయినవాడు మంచి చెడు ఏదో గుర్తించలేడు.
దైవాధీనః సదా కుర్యాత్పాపమేవ న సత్కృతమ్ । ప్రాజాపత్యాః సురాః సర్వే హ్యసురాశ్చ తదుద్భవాః
దైవాధీనంగా ఉండి, ఎప్పుడూ పాపమే చేస్తాడు, సత్కార్యాలు చేయడు; ప్రజాపతికి పుట్టిన దేవతలు, అలాగే అసురులు కూడా అంతే.
సర్వే తే స్వార్థనిరతాః పరస్పరవిరోధినః । సత్త్వోద్భవాః సురాః సర్వేఽప్యుక్తా వేదేషు మానుషాః
అందరూ తమ స్వార్థంలోనే మునిగిపోయి, పరస్పరం విరోధంగా ఉంటారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టిన దేవతలు కూడా, వేదాలలో మనుషులుగా చెప్పబడ్డారు.
రజోద్భవాస్తామసాస్తు తిర్యంచః పరికీర్తితాః । సత్త్వోద్భవానాం తైర్వైరం పరస్పరమనారతమ్
రజోగుణం, తమోగుణం నుంచి పుట్టినవారు జంతువులుగా చెప్పబడ్డారు. సత్త్వగుణం నుంచి పుట్టినవారికి, వారితో ఎప్పుడూ శత్రుత్వమే ఉంటుంది.
తిరశ్చామత్ర కిం చిత్రం జాతివైరసముద్భవే । సదా ద్రోహపరా దేవాస్తపోవిఘ్నకరాస్తథా
జాతి ఆధారంగా జంతువుల మధ్య శత్రుత్వం కలగడంలో ఏమి ఆశ్చర్యం? దేవతలు ఎప్పుడూ ద్వేషంతో ఉంటారు, తపస్సుకు కూడా అడ్డుగా నిలుస్తారు.
అసన్తుష్టా ద్వేషపరాః పరస్పరవిరోధినః । అహఙ్కారసముద్భూతః సంసారోఽయం యతో నృప
సంతృప్తి లేక, ద్వేషంతో, పరస్పరం విరోధంగా ఉండే ఈ లోకం, రాజా, అహంకారం వల్లే పుట్టింది.
రాగద్వేషవిహీనస్తు స కథం జాయతే నృప
రాజా! రాగద్వేషాలు లేని వాడు ఎలా పుడతాడు చెప్పు?
నరనారాయణకథావర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ అథ కిం బహునోక్తేన సంసారేఽస్మిన్నృపోత్తమ । ధర్మాత్మాద్రోహబుద్ధిస్తు కశ్చిద్భవతి కర్హిచిత్
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి రాజా? ఈ లోకంలో ధర్మబుద్ధి, ద్వేషం లేని మనిషి చాలా అరుదుగా కనిపిస్తాడు.
రాగద్వేషావృతం విశ్వం సర్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । ఆద్యే యుగేఽపి రాజేన్ద్ర కిమద్య కలిదూషితే
రాజాధిరాజా! ఈ సృష్టిలో స్థిరచరాలన్నీ రాగద్వేషాలతో నిండిపోయాయి. మొదటి యుగంలోనే అలాంటిది, మరి కలియుగంలో సంగతి ఎలా ఉంటుంది?
దేవాః సేర్ష్యాశ్చ సద్రోహాశ్ఛలకర్మరతాః సదా । మానుషాణాం తిరశ్చాం చ కా వార్తా నృప గణ్యతే
దేవతలు ఎప్పుడూ అసూయతో, ద్వేషంతో, మోసపూరితమైన పనుల్లో మునిగిపోయి ఉంటారు. మరి మనుషులు, జంతువుల సంగతి చెప్పాల్సిన అవసరమే లేదు రాజా!