కపాలీ చ తథా రుద్రః కర్మణైవ న సంశయః । అనాదినిధనం చైతత్కారణం కర్మ విద్యతే
కపాలధారి అయిన రుద్రుడికీ కర్మ వల్లే అన్ని జరుగుతాయి, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఈ కర్మ కారణం ఆదియంతాలేని దానిగా ఉంది.
తేనేహ శాశ్వతం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్ । నిత్యానిత్యవిచారేఽత్ర నిమగ్నా మునయః సదా
ఈ జగత్తులో స్థావరజంగమమయిన ప్రతిదీ శాశ్వతంగా ఆ కర్మాధీనంగా ఉంటుంది. మునులు ఎప్పుడూ నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదేంటో విచారంలో మునిగిపోతారు.
న జానన్తి కిమేతద్వై నిత్యం వానిత్యమేవ చ । మాయాయాం విద్యమానాయాం జగన్నిత్యం ప్రతీయతే
ఇది నిత్యమా, అనిత్యమా అని వారు తెలుసుకోలేరు. మాయ ఉన్నంతవరకు ఈ జగత్తు నిత్యమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
కార్యాభావః కథం వాచ్యః కారణే సతి సర్వథా । మాయా నిత్యా కారణఞ్చ సర్వేషాం సర్వదా కిల
కారణం ఉన్నప్పుడు ఫలితం లేకపోవడం ఎలా చెప్పగలం? మాయ శాశ్వతంగా ఉండి, ఎప్పుడూ అందరికీ కారణంగా ఉంటుంది.
కర్మబీజం తతోఽనిత్యం చిన్తనీయం సదా బుధైః । భ్రమత్యేవ జగత్సర్వం రాజన్కర్మనియన్త్రితమ్
కాబట్టి, కర్మ విత్తానం అనిత్యమని జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఆలోచించాలి. ఓ రాజా, ఈ జగత్తంతా కర్మ నియంత్రణలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
నానాయోనిషు రాజేన్ద్ర నానాధర్మమయేషు చ । ఇచ్ఛయా చ భవేఞ్చన్మ విష్ణోరమితతేజసః
ఓ రాజేంద్రా, ఎన్నో యోనుల్లో, ఎన్నో ధర్మాలతో కూడిన స్థితుల్లో, అనంత తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణువు సంకల్పంతో జననం జరుగుతుంది.
యుగే యుగేష్వనేకాసు నీచయోనిషు తత్కథమ్ । త్యక్త్వా వైకుణ్ఠసంవాసం సుఖభోగాననేకశః
యుగయుగాలుగా, ఎన్నో నీచమైన జన్మల్లో, వైకుంఠంలో ఉండే ఆనందాన్ని వదిలేసి, అనేక రకాల సుఖాలను అనుభవించిన తర్వాత—
విణ్మూత్రమన్దిరే వాసం సంత్రస్తః కోఽభివాఞ్ఛతి । పుష్పావచయలీలాం చ జలకేలిం సుఖాసనమ్
విసర్జన మందిరంలో నివసించాలనే కోరిక ఎవరికీ ఉండదు. పుష్పాలు ఏరడం, నీటిలో ఆడడం, సుఖంగా కూర్చోవడం వంటి ఆనందాలు ఎవరూ కోరరు.
త్యక్త్వా గర్భగృహే వాసం కోఽభివాచ్ఛతి బుద్ధిమాన్ । తూలికాం మృదుసంయుక్తాం దివ్యాం శయ్యాం వినిర్మితామ్
బుద్ధిమంతుడు గర్భగృహాన్ని విడిచిన తర్వాత, దివ్యమైన మృదువైన పత్తితో తయారైన మంచంలో నివసించాలనే కోరికను ఎవరూ కలిగి ఉండరు.
త్యక్త్వాధోముఖవాసం చ కోఽభివాఞ్ఛతి పణ్డితః । గీతం నృత్యఞ్చ వాద్యఞ్చ నానాభావసమన్వితమ్
పండితుడు తలకిందులుగా ఉండే స్థలాన్ని విడిచిన తర్వాత, ఎన్నో రకాల పాటలు, నృత్యాలు, వాద్యాలు అనుభవించాలనే కోరికను ఎవరూ చూపరు.
ముక్త్వా కో నరకే వాసం మనసాపి విచిన్తయేత్ । సిన్ధుజాద్భుతభావానాం రసం త్యక్త్వా సుదుస్త్వజమ్
నరకంలో నివాసాన్ని విడిచినవాడు, సముద్రంలో ఉన్న అద్భుతమైన అమృతాన్ని వదిలిపెట్టి, దుర్భరమైన దుఃఖాన్ని మనసులో కూడా ఊహించడు.
విణ్మూత్రరసపానఞ్జ క ఇచ్ఛేన్మతిమాన్నరః । గర్భవాసాత్పరో నాస్తి నరకో భువనత్రయే
బుద్ధిమంతుడు మూత్రం, విసర్జన రసాన్ని తాగాలని ఎప్పుడూ కోరడు. మూడు లోకాలలో గర్భవాసం కన్నా ఘోరమైన నరకం లేదు.
తద్భీతాశ్చ ప్రకుర్వన్తి మునయో దుస్తరం తపః । హిత్వా భోగఞ్చ రాజ్యఞ్చ వనే యాన్తి మనస్వినః
ఈ భయంతో మునులు కఠినమైన తపస్సు చేస్తారు. మనస్వులు భోగాలు, రాజ్యాన్ని వదిలి అడవికి వెళ్తారు.
యద్భీతాస్తు విమూఢాత్మా కస్తం సేవితుమిచ్ఛతి । గర్భే తుదన్తి కృమయో జఠరాగ్నిస్తపత్యధః
మనస్సు మాయలో పడినవాడు, భయంతో ఆ స్థలాన్ని సేవించాలనే కోరికను ఎందుకు కలిగి ఉంటాడు? గర్భంలో పురుగులు కొరిస్తాయి, కడుపులోని అగ్ని కింద నుంచి కాలుస్తుంది.
వపాసంవేష్టనం కూరం కిం సుఖం తత్ర భూపతే । వరం కారాగృహే వాసో బన్ధనం నిగడైర్వరమ్
రాజా! మాంసంతో బిగిగా కప్పబడిన గర్భంలో ఏమి సుఖం ఉంటుంది? జైల్లో నివసించడం, గొలుసులతో బంధించబడటం కూడా దీనికంటే మెరుగైనదే.
అల్పమాత్రం క్షణం నైవ గర్భవాసః క్వచిచ్ఛుభః । గర్భవాసే మహద్దుఃఖం దశమాసనివాసనమ్
గర్భంలో నివసించడం ఒక్క క్షణం కూడా శుభదాయకం కాదు. అక్కడ పది నెలలు ఉండడం వల్ల గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది.
తథా నిఃసరణే దుఃఖం యోనియన్త్రేఽతిదారుణే । బాలభావే తదా దుఃఖం మూకాజ్ఞభావసంయుతమ్
అలాగే, జనన సమయంలో కఠినమైన యంత్రంలో దుఃఖం ఉంటుంది. చిన్నపిల్ల వయసులో మౌనతనం, అజ్ఞానం కలిసిన దుఃఖం ఉంటుంది.
క్షుతృష్ణావేదనాశక్తః పరతన్త్రోఽతికాతరః । క్షుధితే రుదితే బాలే మాతా చిన్తాతురా తదా
ఆహారం, దాహం బాధను తట్టుకోలేని, పూర్తిగా ఇతరులపై ఆధారపడే, భయంతో ఉండే చిన్నపిల్ల ఏడ్చినప్పుడు, తల్లి ఆందోళనతో ఉంటుంది.
భేషజం పాతుమిచ్ఛన్తీ జ్ఞాత్వా వ్యాధివ్యథాం దృఢామ్ । నానావిధాని దుఃఖాని బాలభావే భవన్తి వై
రోగ బాధను బలంగా తెలిసి, మందు ఇవ్వాలని తల్లి కోరుతుంది. చిన్నపిల్ల వయసులో ఎన్నో రకాల దుఃఖాలు కలుగుతాయి.
కిం సుఖం విబుధా దృష్ట్వా జన్మ వాఞ్ఛన్తి చేచ్ఛయా । సంగ్రామమమరైః సార్ధం సుఖం త్యక్త్వా నిరన్తరమ్
ఇన్ని చూసినవారు, సుఖం ఏమిటి అని తెలుసుకుని, తమ ఇష్టంతో జన్మించాలనుకుంటారా? ఎప్పుడూ ఉన్న ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, దేవతలతో యుద్ధం చేయాలని ఎవరు కోరుకుంటారు?
కర్తుమిచ్ఛేచ్చ కో మూఢః శ్రమదం సుఖనాశనమ్ । సర్వథైవ నృపశ్రేష్ఠ సర్వే బ్రహ్మాదయః సురాః
మూఢుడు మాత్రమే సుఖాన్ని నశింపజేసే శ్రమను చేయాలని కోరతాడు. రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! బ్రహ్మ మొదలైన అందరు దేవతలు కూడా—
కృతకర్మవిపాకేన ప్రాప్నువన్తి సుఖాసుఖే । అవశ్యమేవ భోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభమ్ । దేహవద్భిర్నృభిర్దేవైస్తిర్యగ్భిశ్చ నృపోత్తమ
తాము చేసిన కర్మ ఫలితంగా సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తారు. శుభం, అశుభం ఏ కార్యం చేసినా, దేహధారులు అయిన మనుషులు, దేవతలు, జంతువులు తప్పక అనుభవించాల్సిందే, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా!
తపసా దానయజ్ఞైశ్చ మానవశ్చేన్ద్రతాం వ్రజేత్ । క్షీణే పుణ్యేఽథ శక్రోఽపి పతత్యేవ న సంశయః
తపస్సు, దానం, యజ్ఞాల వల్ల మనిషి ఇంద్ర పదవిని పొందవచ్చు. కానీ పుణ్యం తగ్గినప్పుడు, ఇంద్రుడైనా క్షీణించకుండా ఉండలేడు.
రామావతారయోగేన దేవా వానరతాం గతాః । తథా కృష్ణసహాయార్థం దేవా యాదవతాం గతాః
రామావతార సమయంలో దేవతలు వానర రూపాలు ధరించారు. అలాగే, కృష్ణునికి సహాయం చేయడానికి దేవతలు యాదవులుగా జన్మించారు.
ఏవం యుగే యుగే విష్ణురవతారాననేకశః । కరోతి ధర్మరక్షార్థం బ్రహ్మణా ప్రేరితో భృశమ్
ప్రతి యుగంలో విష్ణువు ధర్మాన్ని కాపాడేందుకు బ్రహ్మ ప్రేరణతో అనేక అవతారాలు తీసుకుంటాడు.
పునః పునర్హరేరేవం నానాయోనిషు పార్థివ । అవతారా భవన్త్యన్యే రథచక్రవదద్భుతాః
రాజా! మళ్లీ మళ్లీ హరిదేవుడు అనేక రూపాల్లో అవతరిస్తాడు. ఇతర అవతారాలు కూడా రథచక్రాల్లా అద్భుతంగా ప్రాప్తిస్తాయి.
దైత్యానాం హననం కర్మ కర్తవ్యం హరిణా స్వయమ్ । అంశాంశేన పృథివ్యాం వై కృత్వా జన్మ మహాత్మనా
దైత్యులను సంహరించటం హరిదేవుడు తానే భూమిపై తన అంసంతో జన్మించి చేయాలి.
తదహం సంప్రవక్ష్యామి కృష్ణజన్మకథాం శుభామ్ । స ఏవ భగవాన్విష్ణురవతీర్ణో యదోః కులే
కాబట్టి ఇప్పుడు నేను కృష్ణుని జన్మకథను చెప్పబోతున్నాను. ఆ పరమేశ్వరుడు విష్ణువు యదువంశంలో అవతరించాడు.
కశ్యపస్య మునేరంశో వసుదేవః ప్రతాపవాన్ । గోవృత్తిరభవద్రాజన్ పూర్వశాపానుభావతః
కశ్యప మహర్షికి అంసంగా వసుదేవుడు మహాత్ముడిగా జన్మించాడు. రాజా! పూర్వపు శాపం వల్ల అతడు గోవుల కాపరి అయ్యాడు.
కశ్యపస్య చ ద్వే పత్న్యౌ శాపాదత్ర మహీపతే । అదితిః సురసా చైవమాసతుః పృథివీపతే
ఓ భూమిపతి! కశ్యపునికి ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. శాపం వలన వారు ఇక్కడ అదితి, సురసగా జన్మించారు.