దుర్జ్ఞేయా కిల దేవానాం మానవానాం చ కా కథా । యదా సముత్థితం చైతద్బ్రహ్మాణ్డం త్రిగుణాత్మకమ్
దేవతలకు కూడా పరమాత్మ తత్వం గ్రహించడం చాలా కష్టం. మరి మనుషులకు ఎలా సాధ్యం? ఈ మూడు గుణాలతో కూడిన విశ్వం ఎప్పుడు ఉద్భవించిందో ఆ సమయం నుంచే ఇది అంతులేని రహస్యంగా ఉంది.
కర్మణైవ సముత్పత్తిః సర్వేషాం నాత్ర సంశయః । అనాదినిధనా జీవాః కర్మబీజసముద్భవాః
ప్రతి జీవి జననం కర్మ వల్లే జరుగుతుంది, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఆత్మలు ఆదియంతాలేని వైనవే, అవి కర్మరూపమైన విత్తానాల వల్లే పుట్టుకొస్తుంటాయి.
నానాయోనిషు జాయన్తే మ్రియన్తే చ పునః పునః । కర్మణా రహితో దేహసంయోగో న కదాచన
జీవులు ఎన్నో రకాల యోనుల్లో పుట్టి, మరలా మరలా మరణిస్తారు. కర్మ లేకుండా శరీరాన్ని పొందడం ఎప్పుడూ జరగదు.
శుభాశుభైస్తథా మిశ్రైః కర్మభిర్వేష్టితం త్విదమ్ । త్రివిధాని హి తాన్యాహుర్బుధాస్తత్త్వవిదశ్చ యే
ఈ జీవితం శుభమైన, అశుభమైన, కలిసిన కర్మలతో చుట్టబడి ఉంటుంది. తత్వాన్ని తెలిసిన జ్ఞానులు ఈ మూడు రకాల కర్మలను గుర్తించారు.
సఞ్చితాని భవిష్యన్తి ప్రారబ్ధాని తథా పునః । వర్తమానాని దేహేఽస్మింస్త్రైవిధ్యం కర్మణాం కిల
సంచిత, ప్రారబ్ధ, ఆగామి అనే మూడు రకాల కర్మలు ఉంటాయి. ఈ మూడు విధాల కర్మలు మన శరీరంలోనే ఉంటాయి.
బ్రహ్మాదీనాం చ సర్వేషాం తద్వశత్వం నరాధిప । సుఖం దుఃఖం జరామృత్యుహర్షశోకాదయస్తథా
ఓ రాజా, బ్రహ్మ మొదలైన అందరికీ కూడా ఆ కర్మశక్తికి లోబడే ఉండాలి. సుఖం, దుఃఖం, వృద్ధాప్యం, మరణం, ఆనందం, శోకం మొదలైనవి అన్నీ దానికి ఆధీనమే.
కామక్రోధౌ చ లోభశ్చ సర్వే దేహగతా గుణాః । దైవాధీనాశ్చ సర్వేషాం ప్రభవన్తి నరాధిప
కామం, క్రోధం, లోభం వంటి అన్ని గుణాలు శరీరంలోనే ఉంటాయి. ఇవన్నీ దైవాధీనంగా ప్రతి ఒక్కరిలోనూ ఉత్పన్నమవుతాయి, ఓ రాజా.
రాగద్వేషాదయో భావాః స్వర్గేఽపి ప్రభవన్తి హి । దేవానాం మానవానాఞ్చ తిరశ్చాం చ తథా పునః
రాగం, ద్వేషం వంటి భావాలు స్వర్గంలో కూడా కలుగుతాయి. దేవతలు, మనుషులు, జంతువులు అందరిలోనూ ఇవి కనిపిస్తాయి.
వికారాః సర్వ ఏవైతే దేహేన సహ సఙ్గతాః । పూర్వవైరానుయోగేన స్నేహయోగేన వై పునః
ఈ మార్పులు అన్నీ శరీరంతో కలిసే ఉంటాయి. పూర్వ వైరం వల్ల, మమకారం వల్ల ఇవి మళ్లీ మళ్లీ కలుగుతుంటాయి.
ఉత్పత్తిః సర్వజన్తూనాం వినా కర్మ న విద్యతే । కర్మణా భ్రమతే సూర్యః శశాఙ్కః క్షయరోగవాన్
ప్రతి జంతువు జననం కర్మ లేకుండా జరగదు. సూర్యుడు కర్మ వల్లే సంచరిస్తాడు, చంద్రుడు క్షయవ్యాధితో కర్మ వల్లే క్షీణిస్తాడు.
కపాలీ చ తథా రుద్రః కర్మణైవ న సంశయః । అనాదినిధనం చైతత్కారణం కర్మ విద్యతే
కపాలధారి అయిన రుద్రుడికీ కర్మ వల్లే అన్ని జరుగుతాయి, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఈ కర్మ కారణం ఆదియంతాలేని దానిగా ఉంది.
తేనేహ శాశ్వతం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్ । నిత్యానిత్యవిచారేఽత్ర నిమగ్నా మునయః సదా
ఈ జగత్తులో స్థావరజంగమమయిన ప్రతిదీ శాశ్వతంగా ఆ కర్మాధీనంగా ఉంటుంది. మునులు ఎప్పుడూ నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదేంటో విచారంలో మునిగిపోతారు.
న జానన్తి కిమేతద్వై నిత్యం వానిత్యమేవ చ । మాయాయాం విద్యమానాయాం జగన్నిత్యం ప్రతీయతే
ఇది నిత్యమా, అనిత్యమా అని వారు తెలుసుకోలేరు. మాయ ఉన్నంతవరకు ఈ జగత్తు నిత్యమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
కార్యాభావః కథం వాచ్యః కారణే సతి సర్వథా । మాయా నిత్యా కారణఞ్చ సర్వేషాం సర్వదా కిల
కారణం ఉన్నప్పుడు ఫలితం లేకపోవడం ఎలా చెప్పగలం? మాయ శాశ్వతంగా ఉండి, ఎప్పుడూ అందరికీ కారణంగా ఉంటుంది.
కర్మబీజం తతోఽనిత్యం చిన్తనీయం సదా బుధైః । భ్రమత్యేవ జగత్సర్వం రాజన్కర్మనియన్త్రితమ్
కాబట్టి, కర్మ విత్తానం అనిత్యమని జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఆలోచించాలి. ఓ రాజా, ఈ జగత్తంతా కర్మ నియంత్రణలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
నానాయోనిషు రాజేన్ద్ర నానాధర్మమయేషు చ । ఇచ్ఛయా చ భవేఞ్చన్మ విష్ణోరమితతేజసః
ఓ రాజేంద్రా, ఎన్నో యోనుల్లో, ఎన్నో ధర్మాలతో కూడిన స్థితుల్లో, అనంత తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణువు సంకల్పంతో జననం జరుగుతుంది.
యుగే యుగేష్వనేకాసు నీచయోనిషు తత్కథమ్ । త్యక్త్వా వైకుణ్ఠసంవాసం సుఖభోగాననేకశః
యుగయుగాలుగా, ఎన్నో నీచమైన జన్మల్లో, వైకుంఠంలో ఉండే ఆనందాన్ని వదిలేసి, అనేక రకాల సుఖాలను అనుభవించిన తర్వాత—
విణ్మూత్రమన్దిరే వాసం సంత్రస్తః కోఽభివాఞ్ఛతి । పుష్పావచయలీలాం చ జలకేలిం సుఖాసనమ్
విసర్జన మందిరంలో నివసించాలనే కోరిక ఎవరికీ ఉండదు. పుష్పాలు ఏరడం, నీటిలో ఆడడం, సుఖంగా కూర్చోవడం వంటి ఆనందాలు ఎవరూ కోరరు.
త్యక్త్వా గర్భగృహే వాసం కోఽభివాచ్ఛతి బుద్ధిమాన్ । తూలికాం మృదుసంయుక్తాం దివ్యాం శయ్యాం వినిర్మితామ్
బుద్ధిమంతుడు గర్భగృహాన్ని విడిచిన తర్వాత, దివ్యమైన మృదువైన పత్తితో తయారైన మంచంలో నివసించాలనే కోరికను ఎవరూ కలిగి ఉండరు.
త్యక్త్వాధోముఖవాసం చ కోఽభివాఞ్ఛతి పణ్డితః । గీతం నృత్యఞ్చ వాద్యఞ్చ నానాభావసమన్వితమ్
పండితుడు తలకిందులుగా ఉండే స్థలాన్ని విడిచిన తర్వాత, ఎన్నో రకాల పాటలు, నృత్యాలు, వాద్యాలు అనుభవించాలనే కోరికను ఎవరూ చూపరు.
ముక్త్వా కో నరకే వాసం మనసాపి విచిన్తయేత్ । సిన్ధుజాద్భుతభావానాం రసం త్యక్త్వా సుదుస్త్వజమ్
నరకంలో నివాసాన్ని విడిచినవాడు, సముద్రంలో ఉన్న అద్భుతమైన అమృతాన్ని వదిలిపెట్టి, దుర్భరమైన దుఃఖాన్ని మనసులో కూడా ఊహించడు.
విణ్మూత్రరసపానఞ్జ క ఇచ్ఛేన్మతిమాన్నరః । గర్భవాసాత్పరో నాస్తి నరకో భువనత్రయే
బుద్ధిమంతుడు మూత్రం, విసర్జన రసాన్ని తాగాలని ఎప్పుడూ కోరడు. మూడు లోకాలలో గర్భవాసం కన్నా ఘోరమైన నరకం లేదు.
తద్భీతాశ్చ ప్రకుర్వన్తి మునయో దుస్తరం తపః । హిత్వా భోగఞ్చ రాజ్యఞ్చ వనే యాన్తి మనస్వినః
ఈ భయంతో మునులు కఠినమైన తపస్సు చేస్తారు. మనస్వులు భోగాలు, రాజ్యాన్ని వదిలి అడవికి వెళ్తారు.
యద్భీతాస్తు విమూఢాత్మా కస్తం సేవితుమిచ్ఛతి । గర్భే తుదన్తి కృమయో జఠరాగ్నిస్తపత్యధః
మనస్సు మాయలో పడినవాడు, భయంతో ఆ స్థలాన్ని సేవించాలనే కోరికను ఎందుకు కలిగి ఉంటాడు? గర్భంలో పురుగులు కొరిస్తాయి, కడుపులోని అగ్ని కింద నుంచి కాలుస్తుంది.
వపాసంవేష్టనం కూరం కిం సుఖం తత్ర భూపతే । వరం కారాగృహే వాసో బన్ధనం నిగడైర్వరమ్
రాజా! మాంసంతో బిగిగా కప్పబడిన గర్భంలో ఏమి సుఖం ఉంటుంది? జైల్లో నివసించడం, గొలుసులతో బంధించబడటం కూడా దీనికంటే మెరుగైనదే.
అల్పమాత్రం క్షణం నైవ గర్భవాసః క్వచిచ్ఛుభః । గర్భవాసే మహద్దుఃఖం దశమాసనివాసనమ్
గర్భంలో నివసించడం ఒక్క క్షణం కూడా శుభదాయకం కాదు. అక్కడ పది నెలలు ఉండడం వల్ల గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది.
తథా నిఃసరణే దుఃఖం యోనియన్త్రేఽతిదారుణే । బాలభావే తదా దుఃఖం మూకాజ్ఞభావసంయుతమ్
అలాగే, జనన సమయంలో కఠినమైన యంత్రంలో దుఃఖం ఉంటుంది. చిన్నపిల్ల వయసులో మౌనతనం, అజ్ఞానం కలిసిన దుఃఖం ఉంటుంది.
క్షుతృష్ణావేదనాశక్తః పరతన్త్రోఽతికాతరః । క్షుధితే రుదితే బాలే మాతా చిన్తాతురా తదా
ఆహారం, దాహం బాధను తట్టుకోలేని, పూర్తిగా ఇతరులపై ఆధారపడే, భయంతో ఉండే చిన్నపిల్ల ఏడ్చినప్పుడు, తల్లి ఆందోళనతో ఉంటుంది.
భేషజం పాతుమిచ్ఛన్తీ జ్ఞాత్వా వ్యాధివ్యథాం దృఢామ్ । నానావిధాని దుఃఖాని బాలభావే భవన్తి వై
రోగ బాధను బలంగా తెలిసి, మందు ఇవ్వాలని తల్లి కోరుతుంది. చిన్నపిల్ల వయసులో ఎన్నో రకాల దుఃఖాలు కలుగుతాయి.
కిం సుఖం విబుధా దృష్ట్వా జన్మ వాఞ్ఛన్తి చేచ్ఛయా । సంగ్రామమమరైః సార్ధం సుఖం త్యక్త్వా నిరన్తరమ్
ఇన్ని చూసినవారు, సుఖం ఏమిటి అని తెలుసుకుని, తమ ఇష్టంతో జన్మించాలనుకుంటారా? ఎప్పుడూ ఉన్న ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, దేవతలతో యుద్ధం చేయాలని ఎవరు కోరుకుంటారు?