గతం హస్తగతం రాజ్యం క్షణాదిన్ద్రాసనోపమమ్ । వనే వాసస్తు సమ్ప్రాప్తః కో వేద విధినిర్మితమ్
చేతిలో ఉన్న రాజ్యం క్షణంలో పోయింది. ఇంద్రుని సింహాసనంతో సమానంగా ఉన్నది. ఇప్పుడు అరణ్యంలో జీవితం వచ్చింది. విధి ఏమి రాసిందో ఎవరికీ తెలియదు.
బాలభావాచ్చ వైదేహీ చలితా చావయోః సహ । నీతా దైవేన దుష్టేన శ్యామా దుఃఖతరాం దశామ్
బాల్యంతో వైదేహీ కూడా మనతో పాటు తప్పుదారి పట్టింది. దుర్దృష్టం వల్ల ఆ నల్లని కన్నులవాడి స్థితి మరింత దయనీయంగా మారింది.
లఙ్కేశస్య గృహే శ్యామా కథం దుఃఖం భవిష్యతి । పతివ్రతా సుశీలా చ మయి ప్రీతియుతా భృశమ్
లంకాధిపతి ఇంట్లో ఆ నల్లని కళ్ళవాడి ఎలా బాధపడుతుందో! ఆమె భర్తకు అంకితమై, మంచితనంతో, నాపై ఎంతో ప్రేమతో ఉంది.
న చ లక్ష్మణ వైదేహీ సా తస్య వశగా భవేత్ । స్వైరిణీవ వరారోహా కథం స్యాజ్జనకాత్మజా
లక్ష్మణా, వైదేహీ అతని వశంలోకి పోదు. జనకుని కుమార్తె అయిన ఆమె, మంచి గుణాలవాడిగా, స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించగలదా?
త్యజేత్ప్రాణాన్నియన్తృత్వే మైథిలీ భరతానుజ । న రావణస్య వశగా భవేదితి సునిశ్చితమ్
భరతుని తమ్ముడా, మైతిలీ రావణుని అధికారాన్ని ఒప్పుకోక, ప్రాణాలను కూడా వదిలేస్తుంది — దీనిలో నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మృతా చేజ్జానకీ వీర ప్రాణాంస్త్యక్ష్యామ్యసంశయమ్ । మృతా చేదసితాపాఙ్గీం కిం మే దేహేన లక్ష్మణ
జానకీ చనిపోయి ఉంటే, వీరా, నేను కూడా ప్రాణాలు వదిలేస్తాను. ఆ నల్లని కళ్ళవాడి మరణించినట్లయితే, లక్ష్మణా, ఈ శరీరానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం?
ఏవం విలపమానం తం రామం కమలలోచనమ్ । లక్ష్మణః ప్రాహ ధర్మాత్మా సాన్త్వయన్నృతయా గిరా
ఇలా రాముడు, కమలాకళ్ళవాడు, విలపిస్తూ ఉండగా, ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు నిజమైన మాటలతో అతన్ని ఓదార్చాడు.
ధైర్యం కురు మహాబాహో త్యక్త్వా కాతరతామిహ । ఆనయిష్యామి వైదేహీం హత్వా తం రాక్షసాధమమ్
ధైర్యంగా ఉండు, మహాబాహువా! ఈ నిరాశను వదిలిపెట్టు. ఆ దుష్ట రాక్షసుడిని సంహరించి, వైదేహీని తీసుకొస్తాను.
ఆపది సమ్పది తుల్యా ధైర్యాద్భవన్తి తే ధీరాః । అల్పధియస్తు నిమగ్నాః కష్టే భవన్తి విభవేఽపి
కష్టసుఖాల్లో సమానంగా ఉండేవారు ధైర్యంతో నిలబడతారు. అల్పబుద్ధి వాళ్లు మాత్రం, కష్టాల్లో మునిగిపోతారు, అదృష్టం వచ్చినా కూడా.
సంయోగో విప్రయోగశ్చ దైవాధీనావుభావపి । శోకస్తు కీదృశస్తత్ర దేహేనాత్మని చ క్వచిత్
కలిసిపోవడం, వేరుపడడం రెండూ విధిపరంగా జరుగుతాయి. అప్పుడు శరీరానికైనా, ఆత్మకైనా ఎలాంటి శోకం ఉండాలి?
రాజ్యాద్యథా వనే వాసో వైదేహ్యా హరణం యథా । తథా కాలే సమీచీనే సంయోగోఽపి భవిష్యతి
రాజ్యం పోయినట్లు, అరణ్యంలో నివాసం వచ్చినట్లు, వైదేహీ అపహరణ జరిగినట్లు, సరైన సమయంలో కలిసే భాగ్యం కూడా తప్పక వస్తుంది.
ప్రాప్తవ్యం సుఖదుఃఖానాం భోగాన్నిర్వర్తనం క్వచిత్ । నాన్యథా జానకీజానే తస్మాచ్ఛోకం త్యజాధునా
సుఖదుఃఖాలు వచ్చినప్పుడు అనుభవించాల్సిందే, వేరే మార్గం లేదు, జానకీని తెలిసినవాడా! అందుకే, ఇప్పుడు నీ శోకాన్ని వదిలిపెట్టు.
వానరాః సన్తి భూయాంసో గమిష్యన్తి చతుర్దిశమ్ । శుద్ధిం జనకనన్దిన్యా ఆనయిష్యన్తి తే కిల
వానరులు అనేకమంది ఉన్నారు. వారు నాలుగు దిశలకూ వెళ్తారు. జనకుని కుమార్తె శుద్ధి గురించి నీవు తప్పకుండా వార్త తెలుసుకుంటావు.
జ్ఞాత్వా మార్గస్థితిం తత్ర గత్వా కృత్వా పరాక్రమమ్ । హత్వా తం పాపకర్మాణమానయిష్యామి మైథిలీమ్
ఆమె ఎక్కడ ఉందో తెలుసుకుని, అక్కడికి వెళ్లి, నా పరాక్రమాన్ని చూపించి, ఆ పాపాత్ముడిని సంహరించి, మైతిలీని తీసుకొస్తాను.
ససైన్యం భరతం వాఽపి సమాహూయ సహానుజమ్ । హనిష్యామో వయం శత్రుం కిం శోచసి వృథాగ్రజ
మనము భరతుని సైన్యంతో గానీ, అతని తమ్ముడితో కలసి గానీ పిలిపించుకొని, శత్రువును నాశనం చేస్తాము. అన్నయ్యా, నీవు వృథాగా ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
రఘుణైకరథేనైవ జితాః సర్వా దిశః పురా । తద్వంశజః కథం శోకం కర్తుమర్హసి రాఘవ
ఒకప్పుడు రఘువు ఒక్క రథంతోనే అన్ని దిక్కులను జయించాడు. అలాంటి వంశంలో పుట్టిన నీవు, రాఘవా, ఎందుకు బాధపడాలి?
ఏకోఽహం సకలాఞ్జేతుం సమర్థోఽస్మి సురాసురాన్ । కిం పునః ససహాయో వై రావణం కులపాంసనమ్
నేను ఒక్కడినే అయినా దేవతలు, దానవులను జయించగలను. మరి నాకు తోడుంటే, తన వంశానికి కళంకమైన రావణుడిని ఓడించడం ఎంత సులభం!
జనకం వా సమానీయ సాహాయ్యే రఘునన్దన । హనిష్యామి దురాచారం రావణం సురకణ్టకమ్
లేదా, జనకుని సహాయం కోసం పిలిపించుకొని, రఘువంశానికి ఆనందమిచ్చేవాడా, దేవతలకు కంటిపెట్టిన దుర్మార్గుడైన రావణుడిని నేను సంహరిస్తాను.
సుఖస్యానన్తరం దుఃఖం దుఃఖస్యానన్తరం సుఖమ్ । చక్రనేమిరివైకం యన్న భవేద్రఘునన్దన
సుఖం తర్వాత దుఃఖం, దుఃఖం తర్వాత సుఖం వస్తుంటాయి. రఘువంశానికి ఆనందమిచ్చేవాడా, ఈ లోకంలో చక్రం అంచు లా ఎప్పటికీ మారనిది ఏదైనా ఉందా?
మనోఽతికాతరం యస్య సుఖదుఃఖసముద్భవే । స శోకసాగరే మగ్నో న సుఖీ స్యాత్కదాచన
ఎవరి మనసు సుఖం, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు ఎక్కువగా కలత చెందుతుందో, వారు శోకసాగరంలో మునిగిపోతారు; వారికి ఎప్పుడూ సుఖం ఉండదు.
ఇన్ద్రేణ వ్యసనం ప్రాప్తం పురా వై రఘునన్దన । నహుషః స్థాపితో దేవైః సర్వైర్మఘవతః పదే
రఘువంశానికి ఆనందమిచ్చేవాడా, ఒకప్పుడు ఇంద్రుడికీ కష్టకాలం వచ్చింది. అందరు దేవతలు కలిసి నహుషుని ఇంద్రుని స్థానంలో కూర్చోబెట్టారు.
స్థితః పఙ్కజమధ్యే చ బహువర్షగణానపి । అజ్ఞాతవాసం మఘవా భీతస్త్యక్త్వా నిజం పదమ్
భయంతో తన స్థానాన్ని వదిలి, ఇంద్రుడు ఎన్నో సంవత్సరాలు కమలపు మధ్యలో ఎవరికీ తెలియకుండా ఉండిపోయాడు.
పునః ప్రాప్తం నిజస్థానం కాలే విపరివర్తితే । నహుషః పతితో భూమౌ శాపాదజగరాకృతిః
కాలం మారిన తర్వాత, ఇంద్రుడు తిరిగి తన స్థానాన్ని పొందాడు. నహుషుడు శాపం వల్ల పాము రూపంలో భూమిపై పడిపోయాడు.
ఇన్ద్రాణీం కామయానస్తు బ్రాహ్మణానవమన్య చ । అగస్తికోపాత్సఞ్జాతః సర్పదేహో మహీపతిః
ఇంద్రాణిని కోరుతూ, బ్రాహ్మణులను అవమానించి, అగస్త్యుని కోపంతో ఆ రాజు పాము శరీరం పొందాడు.
తస్మాచ్ఛోకో న కర్తవ్యో వ్యసనే సతి రాఘవ । ఉద్యమే చిత్తమాస్థాయ స్థాతవ్యం వై విపశ్చితా
కాబట్టి, రాఘవా, కష్టంలో శోకం చేసుకోవద్దు. జ్ఞానులు మనసును ప్రయత్నంలో నిలబెట్టుకొని ధైర్యంగా ఉండాలి.
సర్వజ్ఞోఽసి మహాభాగ సమర్థోఽసి జగత్పతే । కిం ప్రాకృత ఇవాత్యర్థం కురుషే శోకమాత్మని
నీవు అన్నీ తెలిసినవాడవు, మహాభాగుడవు, జగత్పతివి. అలాంటప్పుడు, సాధారణ మనిషిలా ఎందుకు ఎక్కువగా శోకిస్తున్నావు?
వ్యాస ఉవాచ ఇతి లక్ష్మణవాక్యేన బోధితో రఘునన్దనః । త్యక్త్వా శోకం తథాత్యర్థం బభూవ విగతజ్వరః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: లక్ష్మణుని మాటలు విని, రఘునందనుడు ఆతిగా ఉన్న శోకాన్ని వదిలిపెట్టి, బాధలేని వాడయ్యాడు.
రామాయ దేవీవరదానమ్ వ్యాస ఉవాచ ఏవం తౌ సంవిదం కృత్వా యావత్తూష్ణీం బభూవతుః । ఆజగామ తదాఽఽకాశాన్నారదో భగవానృషిః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఇద్దరూ మాట్లాడుకుని మౌనంగా ఉన్నప్పుడు, ఆ సమయంలో ఆకాశం నుంచి మహర్షి నారదుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
రణయన్మహతీం వీణాం స్వరగ్రామవిభూషితామ్ । గాయన్బృహద్రథం సామ తదా తముపతస్థివాన్
అందమైన స్వరాలతో అలంకరించబడిన గొప్ప వీణను వాయిస్తూ, బృహద్రథ సామాన్ని పాడుతూ, నారదుడు వారి దగ్గరకు వచ్చాడు.
దృష్ట్వా తం రామ ఉత్థాయ దదావథ వృషం శుభమ్ । ఆసనం చార్ఘ్యపాద్యఞ్చ కృతవానమితద్యుతిః
ఆయన్ని చూసిన రాముడు లేచి, మంచి ఎద్దును, ఆసనం, పాదాలు కడుక్కోవడానికి నీరు, అర్ఘ్యం సమర్పించాడు; అతని తేజస్సు ఏమాత్రం తగ్గలేదు.