తత్రైవ వార్షికాన్మాసాంస్తస్థౌ లక్ష్మణసంయుతః । చిన్తయఞ్జానకీం చిత్తే దశాననహృతాం ప్రియామ్
అక్కడే రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి వర్షాకాలం గడిపాడు. తన ప్రియమైన జానకిని, దశముఖుడు అపహరించిన విషయాన్ని మనసులో ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
లక్ష్మణం ప్రాహ రామస్తు సీతావిరహపీడితః । సౌమిత్రే కైకయసుతా జాతా పూర్ణమనోరథా
సీతమ్మ వేరుపాటుతో బాధపడుతూ రాముడు లక్ష్మణునితో, 'సౌమిత్రీ, కైకేయి కుమార్తె తన కోరికను నెరవేర్చుకుంది' అని అన్నాడు.
న ప్రాప్తా జానకీ నూనం నాహం జీవామి తాం వినా । నాగమిష్యామ్యయోధ్యాయామృతే జనకనన్దినీమ్
'జానకిని కనుగొనకపోతే నేను ఆమె లేకుండా బ్రతకను. జనకుని కుమార్తె లేకుండా అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లను' అని అన్నాడు.
గతం రాజ్యం వనే వాసో మృతస్తాతో హృతా ప్రియా । పీడయన్మాం స దుష్టాత్మా దైవోఽగ్రే కిం కరిష్యతి
'రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, నాన్న మరణించాడు, ప్రియమైనది అపహరించబడింది. ఆ దుష్టుడు నన్ను బాధిస్తున్నాడు. ఇక దైవం ముందు ఏమి జరుగుతుందో?' అని అన్నాడు.
దుర్జ్ఞేయం భవితవ్యం హి ప్రాణినాం భరతానుజ । ఆవయోః కా గతిస్తాత భవిష్యతి సుదుఃఖదా
'భరతుని తమ్ముడా, జీవులకు భవితవ్యాన్ని తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం. మనిద్దరికీ భవిష్యత్తులో ఎలాంటి దుఃఖం ఎదురవుతుందో తెలియదు' అని అన్నాడు.
ప్రాప్య జన్మ మనోర్వంశే రాజపుత్రావుభౌ కిల । వనేఽతిదుఃఖభోక్తారౌ జాతౌ పూర్వకృతేన చ
'మనువంశంలో రాజకుమారులుగా పుట్టినా, మన ఇద్దరం అడవిలో తీవ్రమైన కష్టాలు అనుభవిస్తున్నాం. ఇవన్నీ మన పూర్వకర్మల ఫలితమే' అని అన్నాడు.
త్యక్త్వా త్వమపి భోగాంస్తు మయా సహ వినిర్గతః । దైవయోగాచ్చ సౌమిత్రే భుంక్ష్వ దుఃఖం దురత్యయమ్
నీవు కూడా ఆనందాలను వదిలిపెట్టి నాతో కలిసి బయలుదేరినావు. సౌమిత్రీ! విధి వల్ల ఈ భరించలేని బాధను అనుభవించాల్సిందే.
న కోఽప్యస్మత్కులే పూర్వం మత్సమో దుఃఖభాఙ్నరః । అకిఞ్చనోఽక్షమః క్లిష్టో న భూతో న భవిష్యతి
మన వంశంలో ఇంతటి బాధను అనుభవించినవాడు ఎప్పుడూ లేడు, నేను లాంటివాడు ఎవరూ కాలేదు, ఉండరు కూడా. దరిద్రుడిగా, బలహీనుడిగా, బాధతో నిండినవాడిగా నేనే ఉన్నాను.
కిం కరోమ్యద్య సౌమిత్రే మగ్నోఽస్మి దుఃఖసాగరే । న చాస్తి తరణోపాయో హ్యసహాయస్య మే కిల
ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను సౌమిత్రీ? నేను బాధ సముద్రంలో మునిగిపోయాను. నాకు తోడుగా ఎవరూ లేరు. ఇలాంటి స్థితిలో బయటపడే మార్గం నాకు లేదు.
న విత్తం న బలం వీర త్వమేకః సహచారకః । కోపం కస్మిన్కరోమ్యద్య భోగేస్మిన్స్వకృతేఽనుజ
ధనం లేదు, బలం లేదు, వీరా! నీవొక్కడే నా తోడు. ఈ బాధలు నా వల్లే వచ్చాయి కాబట్టి, ఈ రోజు నా కోపాన్ని ఎవరి మీద చూపించాలి అన్నదే తెలియడం లేదు, సోదరా.
గతం హస్తగతం రాజ్యం క్షణాదిన్ద్రాసనోపమమ్ । వనే వాసస్తు సమ్ప్రాప్తః కో వేద విధినిర్మితమ్
చేతిలో ఉన్న రాజ్యం క్షణంలో పోయింది. ఇంద్రుని సింహాసనంతో సమానంగా ఉన్నది. ఇప్పుడు అరణ్యంలో జీవితం వచ్చింది. విధి ఏమి రాసిందో ఎవరికీ తెలియదు.
బాలభావాచ్చ వైదేహీ చలితా చావయోః సహ । నీతా దైవేన దుష్టేన శ్యామా దుఃఖతరాం దశామ్
బాల్యంతో వైదేహీ కూడా మనతో పాటు తప్పుదారి పట్టింది. దుర్దృష్టం వల్ల ఆ నల్లని కన్నులవాడి స్థితి మరింత దయనీయంగా మారింది.
లఙ్కేశస్య గృహే శ్యామా కథం దుఃఖం భవిష్యతి । పతివ్రతా సుశీలా చ మయి ప్రీతియుతా భృశమ్
లంకాధిపతి ఇంట్లో ఆ నల్లని కళ్ళవాడి ఎలా బాధపడుతుందో! ఆమె భర్తకు అంకితమై, మంచితనంతో, నాపై ఎంతో ప్రేమతో ఉంది.
న చ లక్ష్మణ వైదేహీ సా తస్య వశగా భవేత్ । స్వైరిణీవ వరారోహా కథం స్యాజ్జనకాత్మజా
లక్ష్మణా, వైదేహీ అతని వశంలోకి పోదు. జనకుని కుమార్తె అయిన ఆమె, మంచి గుణాలవాడిగా, స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించగలదా?
త్యజేత్ప్రాణాన్నియన్తృత్వే మైథిలీ భరతానుజ । న రావణస్య వశగా భవేదితి సునిశ్చితమ్
భరతుని తమ్ముడా, మైతిలీ రావణుని అధికారాన్ని ఒప్పుకోక, ప్రాణాలను కూడా వదిలేస్తుంది — దీనిలో నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మృతా చేజ్జానకీ వీర ప్రాణాంస్త్యక్ష్యామ్యసంశయమ్ । మృతా చేదసితాపాఙ్గీం కిం మే దేహేన లక్ష్మణ
జానకీ చనిపోయి ఉంటే, వీరా, నేను కూడా ప్రాణాలు వదిలేస్తాను. ఆ నల్లని కళ్ళవాడి మరణించినట్లయితే, లక్ష్మణా, ఈ శరీరానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం?
ఏవం విలపమానం తం రామం కమలలోచనమ్ । లక్ష్మణః ప్రాహ ధర్మాత్మా సాన్త్వయన్నృతయా గిరా
ఇలా రాముడు, కమలాకళ్ళవాడు, విలపిస్తూ ఉండగా, ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు నిజమైన మాటలతో అతన్ని ఓదార్చాడు.
ధైర్యం కురు మహాబాహో త్యక్త్వా కాతరతామిహ । ఆనయిష్యామి వైదేహీం హత్వా తం రాక్షసాధమమ్
ధైర్యంగా ఉండు, మహాబాహువా! ఈ నిరాశను వదిలిపెట్టు. ఆ దుష్ట రాక్షసుడిని సంహరించి, వైదేహీని తీసుకొస్తాను.
ఆపది సమ్పది తుల్యా ధైర్యాద్భవన్తి తే ధీరాః । అల్పధియస్తు నిమగ్నాః కష్టే భవన్తి విభవేఽపి
కష్టసుఖాల్లో సమానంగా ఉండేవారు ధైర్యంతో నిలబడతారు. అల్పబుద్ధి వాళ్లు మాత్రం, కష్టాల్లో మునిగిపోతారు, అదృష్టం వచ్చినా కూడా.
సంయోగో విప్రయోగశ్చ దైవాధీనావుభావపి । శోకస్తు కీదృశస్తత్ర దేహేనాత్మని చ క్వచిత్
కలిసిపోవడం, వేరుపడడం రెండూ విధిపరంగా జరుగుతాయి. అప్పుడు శరీరానికైనా, ఆత్మకైనా ఎలాంటి శోకం ఉండాలి?
రాజ్యాద్యథా వనే వాసో వైదేహ్యా హరణం యథా । తథా కాలే సమీచీనే సంయోగోఽపి భవిష్యతి
రాజ్యం పోయినట్లు, అరణ్యంలో నివాసం వచ్చినట్లు, వైదేహీ అపహరణ జరిగినట్లు, సరైన సమయంలో కలిసే భాగ్యం కూడా తప్పక వస్తుంది.
ప్రాప్తవ్యం సుఖదుఃఖానాం భోగాన్నిర్వర్తనం క్వచిత్ । నాన్యథా జానకీజానే తస్మాచ్ఛోకం త్యజాధునా
సుఖదుఃఖాలు వచ్చినప్పుడు అనుభవించాల్సిందే, వేరే మార్గం లేదు, జానకీని తెలిసినవాడా! అందుకే, ఇప్పుడు నీ శోకాన్ని వదిలిపెట్టు.
వానరాః సన్తి భూయాంసో గమిష్యన్తి చతుర్దిశమ్ । శుద్ధిం జనకనన్దిన్యా ఆనయిష్యన్తి తే కిల
వానరులు అనేకమంది ఉన్నారు. వారు నాలుగు దిశలకూ వెళ్తారు. జనకుని కుమార్తె శుద్ధి గురించి నీవు తప్పకుండా వార్త తెలుసుకుంటావు.
జ్ఞాత్వా మార్గస్థితిం తత్ర గత్వా కృత్వా పరాక్రమమ్ । హత్వా తం పాపకర్మాణమానయిష్యామి మైథిలీమ్
ఆమె ఎక్కడ ఉందో తెలుసుకుని, అక్కడికి వెళ్లి, నా పరాక్రమాన్ని చూపించి, ఆ పాపాత్ముడిని సంహరించి, మైతిలీని తీసుకొస్తాను.
ససైన్యం భరతం వాఽపి సమాహూయ సహానుజమ్ । హనిష్యామో వయం శత్రుం కిం శోచసి వృథాగ్రజ
మనము భరతుని సైన్యంతో గానీ, అతని తమ్ముడితో కలసి గానీ పిలిపించుకొని, శత్రువును నాశనం చేస్తాము. అన్నయ్యా, నీవు వృథాగా ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
రఘుణైకరథేనైవ జితాః సర్వా దిశః పురా । తద్వంశజః కథం శోకం కర్తుమర్హసి రాఘవ
ఒకప్పుడు రఘువు ఒక్క రథంతోనే అన్ని దిక్కులను జయించాడు. అలాంటి వంశంలో పుట్టిన నీవు, రాఘవా, ఎందుకు బాధపడాలి?
ఏకోఽహం సకలాఞ్జేతుం సమర్థోఽస్మి సురాసురాన్ । కిం పునః ససహాయో వై రావణం కులపాంసనమ్
నేను ఒక్కడినే అయినా దేవతలు, దానవులను జయించగలను. మరి నాకు తోడుంటే, తన వంశానికి కళంకమైన రావణుడిని ఓడించడం ఎంత సులభం!
జనకం వా సమానీయ సాహాయ్యే రఘునన్దన । హనిష్యామి దురాచారం రావణం సురకణ్టకమ్
లేదా, జనకుని సహాయం కోసం పిలిపించుకొని, రఘువంశానికి ఆనందమిచ్చేవాడా, దేవతలకు కంటిపెట్టిన దుర్మార్గుడైన రావణుడిని నేను సంహరిస్తాను.
సుఖస్యానన్తరం దుఃఖం దుఃఖస్యానన్తరం సుఖమ్ । చక్రనేమిరివైకం యన్న భవేద్రఘునన్దన
సుఖం తర్వాత దుఃఖం, దుఃఖం తర్వాత సుఖం వస్తుంటాయి. రఘువంశానికి ఆనందమిచ్చేవాడా, ఈ లోకంలో చక్రం అంచు లా ఎప్పటికీ మారనిది ఏదైనా ఉందా?
మనోఽతికాతరం యస్య సుఖదుఃఖసముద్భవే । స శోకసాగరే మగ్నో న సుఖీ స్యాత్కదాచన
ఎవరి మనసు సుఖం, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు ఎక్కువగా కలత చెందుతుందో, వారు శోకసాగరంలో మునిగిపోతారు; వారికి ఎప్పుడూ సుఖం ఉండదు.