అశోకవనికాయాం సా స్థాపితా రాక్షసీయుతా । స్వవృత్తాన్నైవ చలితా సామదానాదిభిః కిల
ఆమెను అశోకవనంలో రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉంచారు. ఎంత ప్రలోభపెట్టినా, బెదిరించినా, ఆమె తన నడవడిలో ఏమాత్రం తడబాటు చూపలేదు.
రామోఽపి తం మృగం హత్వా జగామాదాయ నిర్వృతః । ఆయాన్తం లక్ష్మణం వీక్ష్య కిం కృతం తేఽనుజాసమమ్
రాముడు ఆ మృగాన్ని చంపి సంతోషంగా తిరిగి వచ్చాడు. లక్ష్మణుడు వస్తున్నాడని చూసి, 'నా తమ్ముడి భార్యకు ఏమైంది?' అని అడిగాడు.
ఏకాకినీం ప్రియాం హిత్వా కిమర్థం త్వమిహాగతః । శ్రుత్వా స్వనం తు పాపస్య రాఘవస్త్వబ్రవీదిదమ్
'నా ప్రియమైన భార్యను ఒంటరిగా వదిలేసి నువ్వు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?' అని అడిగాడు. ఆ పాపాత్ముడి అరుపు విని రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు.
సౌమిత్రిస్త్వబ్రవీద్వాక్యం సీతావాగ్బాణపీడితః । ప్రభోఽత్రాహం సమాయాతః కాలయోగాన్న సంశయః
సౌమిత్రి, సీతమ్మ మాటల వల్ల మనసు బాధతో, 'ప్రభూ, కాలచక్రం వల్లనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను, ఇందులో సందేహం లేదు' అని సమాధానం చెప్పాడు.
తదా తౌ పర్ణశాలాయాం గత్వా వీక్ష్యాతిదుఃఖితౌ । జానక్యన్వేషణే యత్నముభౌ కర్తుం సముద్యతౌ
తర్వాత ఇద్దరూ పర్ణశాలలోకి వెళ్లి, అక్కడి దుఃఖాన్ని చూసి, ఇద్దరూ జానకిని వెతకడానికి యత్నించాలి అని నిశ్చయించుకున్నారు.
మార్గమాణౌ తు సమ్ప్రాప్తౌ యత్రాసౌ పతితః ఖగః । జటాయుః ప్రాణశేషస్తు పతితః పృథివీతలే
వారు వెతుకుతూ పోయి ఆ పక్షి పడిపోయిన చోటికి చేరుకున్నారు. జటాయువు ప్రాణం మిగిలి ఉండగానే భూమి మీద పడిపోయి ఉన్నాడు.
తేనోక్తం రావణేనాద్య హృతాఽసౌ జనకాత్మజా । మయా నిరుద్ధః పాపాత్మా పాతితోఽహం మృధే పునః
అతడు, 'ఈ రోజు రావణుడు జనకుని కుమార్తెను అపహరించాడు. నేను ఆ పాపాత్ముడిని ఆపేందుకు ప్రయత్నించాను, యుద్ధంలో నేనే పడిపోయాను' అని చెప్పాడు.
ఇత్యుక్త్వాఽసౌ గతప్రాణః సంస్కృతో రాఘవేణ వై । కృత్వౌర్ఘ్వదైహికం రామలక్ష్మణౌ నిర్గతౌ తతః
అలా చెప్పి అతడు ప్రాణాలు విడిచాడు. రాఘవుడు అతనికి అంత్యక్రియలు చేశాడు. ఆ తరువాత రాముడు, లక్ష్మణుడు అక్కడి నుంచి బయలుదేరారు.
కబన్ధం ఘాతయిత్వాసౌ శాపాచ్చామోచయత్ప్రభుః । వచనాత్తస్య హరిణా సఖ్యం చక్రేఽథ రాఘవః
రాముడు కబంధుడిని చంపి, అతడిని శాపం నుండి విమోచించాడు. అతని మాటలతో రాఘవుడు వానరాధిపతితో స్నేహం కలిపాడు.
హత్వా చ వాలినం వీరం కిష్కిన్ధారాజ్యముత్తమమ్ । సుగ్రీవాయ దదౌ రామః కృతసఖ్యాయ కార్యతః
వీరుడైన వాలిని చంపి, ఉత్తమమైన కిష్కింద రాజ్యాన్ని స్నేహితుడైన సుగ్రీవునికి రాముడు అప్పగించాడు.
తత్రైవ వార్షికాన్మాసాంస్తస్థౌ లక్ష్మణసంయుతః । చిన్తయఞ్జానకీం చిత్తే దశాననహృతాం ప్రియామ్
అక్కడే రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి వర్షాకాలం గడిపాడు. తన ప్రియమైన జానకిని, దశముఖుడు అపహరించిన విషయాన్ని మనసులో ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
లక్ష్మణం ప్రాహ రామస్తు సీతావిరహపీడితః । సౌమిత్రే కైకయసుతా జాతా పూర్ణమనోరథా
సీతమ్మ వేరుపాటుతో బాధపడుతూ రాముడు లక్ష్మణునితో, 'సౌమిత్రీ, కైకేయి కుమార్తె తన కోరికను నెరవేర్చుకుంది' అని అన్నాడు.
న ప్రాప్తా జానకీ నూనం నాహం జీవామి తాం వినా । నాగమిష్యామ్యయోధ్యాయామృతే జనకనన్దినీమ్
'జానకిని కనుగొనకపోతే నేను ఆమె లేకుండా బ్రతకను. జనకుని కుమార్తె లేకుండా అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లను' అని అన్నాడు.
గతం రాజ్యం వనే వాసో మృతస్తాతో హృతా ప్రియా । పీడయన్మాం స దుష్టాత్మా దైవోఽగ్రే కిం కరిష్యతి
'రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, నాన్న మరణించాడు, ప్రియమైనది అపహరించబడింది. ఆ దుష్టుడు నన్ను బాధిస్తున్నాడు. ఇక దైవం ముందు ఏమి జరుగుతుందో?' అని అన్నాడు.
దుర్జ్ఞేయం భవితవ్యం హి ప్రాణినాం భరతానుజ । ఆవయోః కా గతిస్తాత భవిష్యతి సుదుఃఖదా
'భరతుని తమ్ముడా, జీవులకు భవితవ్యాన్ని తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం. మనిద్దరికీ భవిష్యత్తులో ఎలాంటి దుఃఖం ఎదురవుతుందో తెలియదు' అని అన్నాడు.
ప్రాప్య జన్మ మనోర్వంశే రాజపుత్రావుభౌ కిల । వనేఽతిదుఃఖభోక్తారౌ జాతౌ పూర్వకృతేన చ
'మనువంశంలో రాజకుమారులుగా పుట్టినా, మన ఇద్దరం అడవిలో తీవ్రమైన కష్టాలు అనుభవిస్తున్నాం. ఇవన్నీ మన పూర్వకర్మల ఫలితమే' అని అన్నాడు.
త్యక్త్వా త్వమపి భోగాంస్తు మయా సహ వినిర్గతః । దైవయోగాచ్చ సౌమిత్రే భుంక్ష్వ దుఃఖం దురత్యయమ్
నీవు కూడా ఆనందాలను వదిలిపెట్టి నాతో కలిసి బయలుదేరినావు. సౌమిత్రీ! విధి వల్ల ఈ భరించలేని బాధను అనుభవించాల్సిందే.
న కోఽప్యస్మత్కులే పూర్వం మత్సమో దుఃఖభాఙ్నరః । అకిఞ్చనోఽక్షమః క్లిష్టో న భూతో న భవిష్యతి
మన వంశంలో ఇంతటి బాధను అనుభవించినవాడు ఎప్పుడూ లేడు, నేను లాంటివాడు ఎవరూ కాలేదు, ఉండరు కూడా. దరిద్రుడిగా, బలహీనుడిగా, బాధతో నిండినవాడిగా నేనే ఉన్నాను.
కిం కరోమ్యద్య సౌమిత్రే మగ్నోఽస్మి దుఃఖసాగరే । న చాస్తి తరణోపాయో హ్యసహాయస్య మే కిల
ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను సౌమిత్రీ? నేను బాధ సముద్రంలో మునిగిపోయాను. నాకు తోడుగా ఎవరూ లేరు. ఇలాంటి స్థితిలో బయటపడే మార్గం నాకు లేదు.
న విత్తం న బలం వీర త్వమేకః సహచారకః । కోపం కస్మిన్కరోమ్యద్య భోగేస్మిన్స్వకృతేఽనుజ
ధనం లేదు, బలం లేదు, వీరా! నీవొక్కడే నా తోడు. ఈ బాధలు నా వల్లే వచ్చాయి కాబట్టి, ఈ రోజు నా కోపాన్ని ఎవరి మీద చూపించాలి అన్నదే తెలియడం లేదు, సోదరా.
గతం హస్తగతం రాజ్యం క్షణాదిన్ద్రాసనోపమమ్ । వనే వాసస్తు సమ్ప్రాప్తః కో వేద విధినిర్మితమ్
చేతిలో ఉన్న రాజ్యం క్షణంలో పోయింది. ఇంద్రుని సింహాసనంతో సమానంగా ఉన్నది. ఇప్పుడు అరణ్యంలో జీవితం వచ్చింది. విధి ఏమి రాసిందో ఎవరికీ తెలియదు.
బాలభావాచ్చ వైదేహీ చలితా చావయోః సహ । నీతా దైవేన దుష్టేన శ్యామా దుఃఖతరాం దశామ్
బాల్యంతో వైదేహీ కూడా మనతో పాటు తప్పుదారి పట్టింది. దుర్దృష్టం వల్ల ఆ నల్లని కన్నులవాడి స్థితి మరింత దయనీయంగా మారింది.
లఙ్కేశస్య గృహే శ్యామా కథం దుఃఖం భవిష్యతి । పతివ్రతా సుశీలా చ మయి ప్రీతియుతా భృశమ్
లంకాధిపతి ఇంట్లో ఆ నల్లని కళ్ళవాడి ఎలా బాధపడుతుందో! ఆమె భర్తకు అంకితమై, మంచితనంతో, నాపై ఎంతో ప్రేమతో ఉంది.
న చ లక్ష్మణ వైదేహీ సా తస్య వశగా భవేత్ । స్వైరిణీవ వరారోహా కథం స్యాజ్జనకాత్మజా
లక్ష్మణా, వైదేహీ అతని వశంలోకి పోదు. జనకుని కుమార్తె అయిన ఆమె, మంచి గుణాలవాడిగా, స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించగలదా?
త్యజేత్ప్రాణాన్నియన్తృత్వే మైథిలీ భరతానుజ । న రావణస్య వశగా భవేదితి సునిశ్చితమ్
భరతుని తమ్ముడా, మైతిలీ రావణుని అధికారాన్ని ఒప్పుకోక, ప్రాణాలను కూడా వదిలేస్తుంది — దీనిలో నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు.
మృతా చేజ్జానకీ వీర ప్రాణాంస్త్యక్ష్యామ్యసంశయమ్ । మృతా చేదసితాపాఙ్గీం కిం మే దేహేన లక్ష్మణ
జానకీ చనిపోయి ఉంటే, వీరా, నేను కూడా ప్రాణాలు వదిలేస్తాను. ఆ నల్లని కళ్ళవాడి మరణించినట్లయితే, లక్ష్మణా, ఈ శరీరానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం?
ఏవం విలపమానం తం రామం కమలలోచనమ్ । లక్ష్మణః ప్రాహ ధర్మాత్మా సాన్త్వయన్నృతయా గిరా
ఇలా రాముడు, కమలాకళ్ళవాడు, విలపిస్తూ ఉండగా, ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు నిజమైన మాటలతో అతన్ని ఓదార్చాడు.
ధైర్యం కురు మహాబాహో త్యక్త్వా కాతరతామిహ । ఆనయిష్యామి వైదేహీం హత్వా తం రాక్షసాధమమ్
ధైర్యంగా ఉండు, మహాబాహువా! ఈ నిరాశను వదిలిపెట్టు. ఆ దుష్ట రాక్షసుడిని సంహరించి, వైదేహీని తీసుకొస్తాను.
ఆపది సమ్పది తుల్యా ధైర్యాద్భవన్తి తే ధీరాః । అల్పధియస్తు నిమగ్నాః కష్టే భవన్తి విభవేఽపి
కష్టసుఖాల్లో సమానంగా ఉండేవారు ధైర్యంతో నిలబడతారు. అల్పబుద్ధి వాళ్లు మాత్రం, కష్టాల్లో మునిగిపోతారు, అదృష్టం వచ్చినా కూడా.
సంయోగో విప్రయోగశ్చ దైవాధీనావుభావపి । శోకస్తు కీదృశస్తత్ర దేహేనాత్మని చ క్వచిత్
కలిసిపోవడం, వేరుపడడం రెండూ విధిపరంగా జరుగుతాయి. అప్పుడు శరీరానికైనా, ఆత్మకైనా ఎలాంటి శోకం ఉండాలి?