రుద్రచాపభయాన్నాహం సమ్ప్రాప్తస్తు స్వయంవరే । మనో మే సంస్థితం తావన్నిమగ్నం విరహాతురమ్
రుద్రుని విల్లు భయంతో నేను స్వయంవరానికి రాలేదు. నా మనసు అక్కడే ఉండిపోయింది, వియోగ బాధతో మునిగిపోయింది.
వనేఽత్ర సంస్థితాం శ్రుత్వా పూర్వానురాగమోహితః । ఆగతోఽస్మ్యసితాపాఙ్గి సఫలం కురు మే శ్రమమ్
నీవు అడవిలో ఉన్నావని విని, పూర్వ ప్రేమతో మోహితుడై, నల్లని కనులవాడా! నేను వచ్చాను. నా ప్రయత్నం ఫలించనివ్వు.
లక్ష్మణకృతరామశోకసాన్త్వనమ్ వ్యాస ఉవాచ తదాకర్ణ్య వచో దుష్టం జానకీ భయవిహ్వలా । వేపమానా స్థిరం కృత్వా మనో వాచమువాచ హ
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఆ దుష్ట వాక్యాలు విని, జానకి భయంతో వణికిపోయింది. అయినా మనసు ధైర్యంగా చేసుకొని మాట్లాడింది.
పౌలస్త్య కిమసద్వాక్యం త్వమాత్థ స్మరమోహితః । నాహం వై స్వైరిణీ కిన్తు జనకస్య కులోద్భవా
పౌలస్త్యుడా! కామమోహంతో నీవు ఇలాంటి నీచమైన మాటలు ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? నేను స్వేచ్ఛగా తిరిగే వాడిని కాదు, జనకుని వంశంలో పుట్టినవాడిని.
గచ్ఛ లఙ్కాం దశాస్య త్వం రామ త్వాం వై హనిష్యతి । మత్కృతే మరణం తత్ర భవిష్యతి న సంశయః
దశముఖుడా! లంకకు వెళ్ళు. రాముడు నిన్ను ఖచ్చితంగా సంహరిస్తాడు. నా కోసం నీవు అక్కడే చనిపోతావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఇత్యుక్త్వా పర్ణశాలాయాం గతా సా వహ్నిసన్నిధౌ । గచ్ఛ గచ్ఛేతి వదతీ రావణం లోకరావణమ్
అని చెప్పి, ఆమె పర్నశాలలోకి వెళ్ళి, అగ్ని దగ్గర నిలబడి, 'వెళ్ళు, వెళ్ళు' అని లోకాలను భయపెట్టే రావణుని పలుకుతూ ఉండింది.
సోఽథ కృత్వా నిజం రూపం జగామోటజమన్తికమ్ । బలాజ్జగ్రాహ తాం బాలాం రుదతీ భయవిహ్వలామ్
తర్వాత రావణుడు తన అసలు రూపాన్ని ధరించి, ఊటకు దగ్గరికి వచ్చాడు. భయంతో ఏడుస్తున్న ఆ బాలికను బలవంతంగా పట్టుకున్నాడు.
రామరామేతి క్రన్దన్తీ లక్ష్మణేతి ముహుర్ముహుః । గృహీత్వా నిర్గతః పాపో రథమారోప్య సత్వరః
'రామా, రామా!' 'లక్ష్మణా!' అని మళ్లీ మళ్లీ అరుస్తూ, ఆ పాపాత్ముడు ఆమెను పట్టుకొని, తన రథంపై వేయగా, త్వరగా అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు.
గచ్ఛన్నరుణపుత్రేణ మార్గే రుద్ధో జటాయుషా । సఙ్గ్రామోఽభూన్మహారౌద్రస్తయోస్తత్ర వనాన్తరే
అతడు వెళ్లుతున్నప్పుడు, అరుణుని కుమారుడైన జటాయువు అతని దారిని అడ్డగించాడు. అటువంటి అడవి మధ్యలో ఇద్దరి మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది.
హత్వా తం తాం గృహీత్వా చ గతోఽసౌ రాక్షసాధిపః । లఙ్కాయాం క్రన్దతీ తాత కురరీవ దురాత్మనః
ఆ రాక్షసాధిపతి జటాయువును చంపి, ఆమెను పట్టుకుని వెళ్లిపోయాడు. లంకలో ఆ దుష్టుడు చేతిలో ఆమె దుఃఖంగా అరచిప్పల్లా ఏడ్చింది.
అశోకవనికాయాం సా స్థాపితా రాక్షసీయుతా । స్వవృత్తాన్నైవ చలితా సామదానాదిభిః కిల
ఆమెను అశోకవనంలో రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉంచారు. ఎంత ప్రలోభపెట్టినా, బెదిరించినా, ఆమె తన నడవడిలో ఏమాత్రం తడబాటు చూపలేదు.
రామోఽపి తం మృగం హత్వా జగామాదాయ నిర్వృతః । ఆయాన్తం లక్ష్మణం వీక్ష్య కిం కృతం తేఽనుజాసమమ్
రాముడు ఆ మృగాన్ని చంపి సంతోషంగా తిరిగి వచ్చాడు. లక్ష్మణుడు వస్తున్నాడని చూసి, 'నా తమ్ముడి భార్యకు ఏమైంది?' అని అడిగాడు.
ఏకాకినీం ప్రియాం హిత్వా కిమర్థం త్వమిహాగతః । శ్రుత్వా స్వనం తు పాపస్య రాఘవస్త్వబ్రవీదిదమ్
'నా ప్రియమైన భార్యను ఒంటరిగా వదిలేసి నువ్వు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?' అని అడిగాడు. ఆ పాపాత్ముడి అరుపు విని రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు.
సౌమిత్రిస్త్వబ్రవీద్వాక్యం సీతావాగ్బాణపీడితః । ప్రభోఽత్రాహం సమాయాతః కాలయోగాన్న సంశయః
సౌమిత్రి, సీతమ్మ మాటల వల్ల మనసు బాధతో, 'ప్రభూ, కాలచక్రం వల్లనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను, ఇందులో సందేహం లేదు' అని సమాధానం చెప్పాడు.
తదా తౌ పర్ణశాలాయాం గత్వా వీక్ష్యాతిదుఃఖితౌ । జానక్యన్వేషణే యత్నముభౌ కర్తుం సముద్యతౌ
తర్వాత ఇద్దరూ పర్ణశాలలోకి వెళ్లి, అక్కడి దుఃఖాన్ని చూసి, ఇద్దరూ జానకిని వెతకడానికి యత్నించాలి అని నిశ్చయించుకున్నారు.
మార్గమాణౌ తు సమ్ప్రాప్తౌ యత్రాసౌ పతితః ఖగః । జటాయుః ప్రాణశేషస్తు పతితః పృథివీతలే
వారు వెతుకుతూ పోయి ఆ పక్షి పడిపోయిన చోటికి చేరుకున్నారు. జటాయువు ప్రాణం మిగిలి ఉండగానే భూమి మీద పడిపోయి ఉన్నాడు.
తేనోక్తం రావణేనాద్య హృతాఽసౌ జనకాత్మజా । మయా నిరుద్ధః పాపాత్మా పాతితోఽహం మృధే పునః
అతడు, 'ఈ రోజు రావణుడు జనకుని కుమార్తెను అపహరించాడు. నేను ఆ పాపాత్ముడిని ఆపేందుకు ప్రయత్నించాను, యుద్ధంలో నేనే పడిపోయాను' అని చెప్పాడు.
ఇత్యుక్త్వాఽసౌ గతప్రాణః సంస్కృతో రాఘవేణ వై । కృత్వౌర్ఘ్వదైహికం రామలక్ష్మణౌ నిర్గతౌ తతః
అలా చెప్పి అతడు ప్రాణాలు విడిచాడు. రాఘవుడు అతనికి అంత్యక్రియలు చేశాడు. ఆ తరువాత రాముడు, లక్ష్మణుడు అక్కడి నుంచి బయలుదేరారు.
కబన్ధం ఘాతయిత్వాసౌ శాపాచ్చామోచయత్ప్రభుః । వచనాత్తస్య హరిణా సఖ్యం చక్రేఽథ రాఘవః
రాముడు కబంధుడిని చంపి, అతడిని శాపం నుండి విమోచించాడు. అతని మాటలతో రాఘవుడు వానరాధిపతితో స్నేహం కలిపాడు.
హత్వా చ వాలినం వీరం కిష్కిన్ధారాజ్యముత్తమమ్ । సుగ్రీవాయ దదౌ రామః కృతసఖ్యాయ కార్యతః
వీరుడైన వాలిని చంపి, ఉత్తమమైన కిష్కింద రాజ్యాన్ని స్నేహితుడైన సుగ్రీవునికి రాముడు అప్పగించాడు.
తత్రైవ వార్షికాన్మాసాంస్తస్థౌ లక్ష్మణసంయుతః । చిన్తయఞ్జానకీం చిత్తే దశాననహృతాం ప్రియామ్
అక్కడే రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి వర్షాకాలం గడిపాడు. తన ప్రియమైన జానకిని, దశముఖుడు అపహరించిన విషయాన్ని మనసులో ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు.
లక్ష్మణం ప్రాహ రామస్తు సీతావిరహపీడితః । సౌమిత్రే కైకయసుతా జాతా పూర్ణమనోరథా
సీతమ్మ వేరుపాటుతో బాధపడుతూ రాముడు లక్ష్మణునితో, 'సౌమిత్రీ, కైకేయి కుమార్తె తన కోరికను నెరవేర్చుకుంది' అని అన్నాడు.
న ప్రాప్తా జానకీ నూనం నాహం జీవామి తాం వినా । నాగమిష్యామ్యయోధ్యాయామృతే జనకనన్దినీమ్
'జానకిని కనుగొనకపోతే నేను ఆమె లేకుండా బ్రతకను. జనకుని కుమార్తె లేకుండా అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లను' అని అన్నాడు.
గతం రాజ్యం వనే వాసో మృతస్తాతో హృతా ప్రియా । పీడయన్మాం స దుష్టాత్మా దైవోఽగ్రే కిం కరిష్యతి
'రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, నాన్న మరణించాడు, ప్రియమైనది అపహరించబడింది. ఆ దుష్టుడు నన్ను బాధిస్తున్నాడు. ఇక దైవం ముందు ఏమి జరుగుతుందో?' అని అన్నాడు.
దుర్జ్ఞేయం భవితవ్యం హి ప్రాణినాం భరతానుజ । ఆవయోః కా గతిస్తాత భవిష్యతి సుదుఃఖదా
'భరతుని తమ్ముడా, జీవులకు భవితవ్యాన్ని తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం. మనిద్దరికీ భవిష్యత్తులో ఎలాంటి దుఃఖం ఎదురవుతుందో తెలియదు' అని అన్నాడు.
ప్రాప్య జన్మ మనోర్వంశే రాజపుత్రావుభౌ కిల । వనేఽతిదుఃఖభోక్తారౌ జాతౌ పూర్వకృతేన చ
'మనువంశంలో రాజకుమారులుగా పుట్టినా, మన ఇద్దరం అడవిలో తీవ్రమైన కష్టాలు అనుభవిస్తున్నాం. ఇవన్నీ మన పూర్వకర్మల ఫలితమే' అని అన్నాడు.
త్యక్త్వా త్వమపి భోగాంస్తు మయా సహ వినిర్గతః । దైవయోగాచ్చ సౌమిత్రే భుంక్ష్వ దుఃఖం దురత్యయమ్
నీవు కూడా ఆనందాలను వదిలిపెట్టి నాతో కలిసి బయలుదేరినావు. సౌమిత్రీ! విధి వల్ల ఈ భరించలేని బాధను అనుభవించాల్సిందే.
న కోఽప్యస్మత్కులే పూర్వం మత్సమో దుఃఖభాఙ్నరః । అకిఞ్చనోఽక్షమః క్లిష్టో న భూతో న భవిష్యతి
మన వంశంలో ఇంతటి బాధను అనుభవించినవాడు ఎప్పుడూ లేడు, నేను లాంటివాడు ఎవరూ కాలేదు, ఉండరు కూడా. దరిద్రుడిగా, బలహీనుడిగా, బాధతో నిండినవాడిగా నేనే ఉన్నాను.
కిం కరోమ్యద్య సౌమిత్రే మగ్నోఽస్మి దుఃఖసాగరే । న చాస్తి తరణోపాయో హ్యసహాయస్య మే కిల
ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను సౌమిత్రీ? నేను బాధ సముద్రంలో మునిగిపోయాను. నాకు తోడుగా ఎవరూ లేరు. ఇలాంటి స్థితిలో బయటపడే మార్గం నాకు లేదు.
న విత్తం న బలం వీర త్వమేకః సహచారకః । కోపం కస్మిన్కరోమ్యద్య భోగేస్మిన్స్వకృతేఽనుజ
ధనం లేదు, బలం లేదు, వీరా! నీవొక్కడే నా తోడు. ఈ బాధలు నా వల్లే వచ్చాయి కాబట్టి, ఈ రోజు నా కోపాన్ని ఎవరి మీద చూపించాలి అన్నదే తెలియడం లేదు, సోదరా.