దూరం వై రాఘవం దృష్ట్వా వనే మాయావినా కిల । త్యక్త్వా త్వాం నాధిగచ్ఛామి పదమేకం శుచిస్మితే
'మాయగాడు రాముని అడవిలో దూరంగా తీసుకెళ్లినా, నీవు నవ్వుతూ ఉన్నావు కనుక, నిన్ను వదిలి నేను ఒక్క అడుగు కూడా ముందుకెళ్లను.'
కృరు ధైర్యం న మన్యేఽద్య రామం హన్తుం క్షమం క్షిప్తౌ । నాహం త్యక్త్వా గమిష్యామి విలంఘ్య రామభాషితమ్
'ఈరోజు రాముని చంపడానికి పరుగెత్తడం ధైర్యంగా అనిపించడం లేదు. రాముని మాటను ఉల్లంఘించి, నిన్ను వదిలి నేను వెళ్లను.'
వ్యాస ఉవాచ రుదతీ సుదతీ ప్రాహ తే తదా విధినోదితా । అక్రూరా వచనం క్రూరం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఆ సమయంలో సుదతీ కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, ఆచారానికి అనుగుణంగా, కానీ కఠినంగా మాట్లాడింది. అయినా లక్ష్మణుడు దురాశయంతో లేని, శుభలక్షణాలతో ఉన్నవాడు.
అహం జానామి సౌమిత్రే సానురాగం చ మాం ప్రతి । ప్రేరితం భరతేనైవ మదర్థమిహ సఙ్గతమ్
సుమిత్ర కుమారా, నీవు నన్ను ప్రేమతో ఇక్కడికి వచ్చావని నాకు తెలుసు. నిన్ను పంపింది భరతుడే, నా కోసం నీవు వచ్చావు.
నాహం తథావిధా నారీ స్వైరిణీ కుహకాధమ । మృతే రామే పతిం త్వాం న కర్తుమిచ్ఛామి కామతః
నేను అలాంటి స్త్రీను కాదు, స్వేచ్ఛగా తిరిగే లేదా మోసగాళ్లలో చెడిపోయినవాడిని కాదు. రాముడు చనిపోతే, నేను కోరికతో నిన్ను భర్తగా తీసుకోవాలని అనుకోవడం లేదు.
నాగమిష్యతి చేద్రామో జీవితం సన్త్యజామ్యహమ్ । వినా తేన న జీవామి విధురా దుఃఖితా భృశమ్
రాముడు తిరిగి రాకపోతే, నేను ప్రాణాలు విడిచేస్తాను. ఆయన లేకుండా నేను బతకలేను, పూర్తిగా ఒంటరిగా, తీవ్రంగా బాధపడుతూ ఉంటాను.
గచ్ఛ వా తిష్ఠ సౌమిత్రే న జానేఽహం తవేప్సితమ్ । క్వ గతం తేఽద్య సౌహార్దం జ్యేష్ఠే ధర్మరతే కిల
సుమిత్ర కుమారా, నీవు పోవచ్చు లేదా ఉండచ్చు, నీకు ఏది ఇష్టం తెలియదు నాకు. నీకు పెద్ద అన్నయ్యపై ఉన్న ప్రేమ ఈరోజు ఎక్కడికి పోయిందో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్యా లక్ష్మణో దీనమానసః । ప్రోవాచ రుద్ధకణ్ఠస్తు తాం తదా జనకాత్మజామ్
ఆమె మాటలు విని, లక్ష్మణుడు మనసు దిగులుతో నిండిపోయాడు. గొంతు ఆగిపోతూ, అప్పుడే జనకుని కుమార్తె సీతను ఇలా అన్నాడు.
కిమాత్థ క్షితిజే వాక్యం మయి క్రూరతరం కిల । కిం వదస్యత్యనిష్టం తే భావి జానే ధియా హ్యహమ్
నీవు నన్ను శత్రువుగా భావించి ఇంత కఠినంగా ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? నీకు ఏదైనా దురదృష్టం జరగబోతుందని భావించి ఇలా అంటున్నావా?
ఇత్యుక్త్వా నిర్యయౌ వీరస్తాం త్యక్త్వా ప్రరుదన్భృశమ్ । అగ్రజస్య యయౌ పశ్యఞ్ఛోకార్తః పృథివీపతే
ఇలా చెప్పి, ఆ వీరుడు ఆమెను అక్కడే వదిలేసి, ఆమె బాగా ఏడుస్తూ ఉండగా, తాను దుఃఖంతో బాధపడుతూ తన అన్నయ్యను చూడటానికి వెళ్లిపోయాడు, ఓ రాజా.
గతేఽథ లక్ష్మణే తత్ర రావణః కపటాకృతిః । భిక్షువేషం తతః కృత్వా ప్రవివేశ తదాశ్రమే
అక్కడి నుంచి లక్ష్మణుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత, రావణుడు మోసపూరితమైన రూపంలో, భిక్షగాడిలా వేషం వేసుకుని ఆ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు.
జానకీ తం యతిం మత్వా దత్త్వార్ఘ్యం వన్యమాదరాత్ । భైక్ష్యం సమర్పయామాస రావణాయ దురాత్మనే
జానకీ, అతడిని యతివాడని భావించి, గౌరవంగా అడవి ఆతిథ్యాన్ని ఇచ్చింది. ఆ దుర్మార్గుడైన రావణునికి భిక్షను సమర్పించింది.
తాం పప్రచ్ఛ స దుష్టాత్మా నమ్రపూర్వం మృదుస్వరమ్ । కాఽసి పద్మపలాశాక్షి వనే చైకాకినీ ప్రియే
ఆ దుష్టుడు ముందుగా వినయంగా, మృదువైన స్వరంతో ఆమెను అడిగాడు: 'కమలాకళ్ళవాడా, నీవెవరు? అడవిలో ఒంటరిగా ఎందుకు ఉన్నావు, అందమైనవాడా?'
పితా కస్తేఽథ వామోరు భ్రాతా కః కః పతిస్తవ । మూఢేవైకాకినీ చాత్ర స్థితాఽసి వరవర్ణిని
'నీవు ఎవరి కుమార్తె, మృదువైన తొడలవాడా? నీకు అన్నయ్య ఎవరు, భర్త ఎవరు? నీవు మంచి వర్ణంతో ఇక్కడ ఒంటరిగా, అయోమయంగా ఎందుకు నిలబడి ఉన్నావు?'
నిర్జనే విపినే కిం త్వం సౌధార్హా త్వమసి ప్రియే । ఉటజే మునిపత్నీవద్దేవకన్యాసమప్రభా
'నీవు రాజప్రాసాదానికి తగినవాడివి, ఇలాంటి ఎడారి అడవిలో ఎందుకు ఉన్నావు, ప్రియమైనవాడా? ఈ గుడిసెలో మునిపత్నిలా లేదా దేవకన్యలా ప్రకాశిస్తున్నావు.'
వ్యాస ఉవాచ ఇతి తద్వచనం శ్రుత్వా ప్రత్యువాచ విదేహజా । దివ్యం దిష్ట్యా యతిం జ్ఞాత్వా మన్దోదర్యాః పతిం తదా
వ్యాసుడు చెప్పాడు: అతని మాటలు విని, విదేహుని కుమార్తె, దివ్య జ్ఞానంతో యతివాడిని మందోదరి భర్త అని గుర్తించి, సమాధానం చెప్పింది.
రాజా దశరథః శ్రీమాంశ్చత్వారస్తస్య వై సుతాః । తేషాం జ్యేష్ఠః పతిర్మేఽస్తి రామనామేతి విశ్రుతః
దశరథ మహారాజు, మహిమాన్వితుడు, నాలుగు కుమారులను కలిగి ఉండేవాడు. వారిలో నా భర్త పెద్దవాడు, రాముడు అని పేరు ప్రఖ్యాతి పొందాడు.
వివాసితోఽథ కైకేయ్యా కృతే భూపతినా వరే । చతుర్దశ సమా రామో వసతేఽత్ర సలక్ష్మణః
కైకేయి కోరిక మేరకు రాజు వలన వనవాసం కలిగింది. రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఇక్కడ ఉంటున్నాడు.
జనకస్య సుతా చాహం సీతానామ్నీతి విశ్రుతా । భఙ్క్త్వా శైవం ధనుః కామం రామేణాహం వివాహితా
నేను జనకుని కుమార్తె, సీత అని పేరు ప్రఖ్యాతి పొందాను. శివుని ధనుస్సును రాముడు విరిచిన తర్వాత, నా కోరిక మేరకు ఆయనతో వివాహమయ్యాను.
రామబాహుబలేనాత్ర వసామో నిర్భయా వనే । కాఞ్చనం మృగమాలోక్య హన్తుం మే నిర్గతః పతిః
రాముడి బాహుబలంతో మేము అడవిలో భయమేమీ లేకుండా నివసిస్తున్నాము. బంగారు మృగాన్ని చూసి, నా కోసం దాన్ని వేటాడేందుకు నా భర్త వెళ్లాడు.
లక్ష్మణోఽపి పునః శ్రుత్వా రవం భ్రాతుర్గతోఽధునా । తయోర్బాహుబలాదత్ర నిర్భయాఽహం వసామి వై
లక్ష్మణుడు కూడా తన అన్నయ్య రాముని స్వరం మళ్లీ వినగానే, వారి బాహుబలాన్ని నమ్ముకొని నేను ఇక్కడ భయమేమీ లేకుండా ఉన్నాను.
మయేదం కథితం సర్వం వృత్తాన్తం వనవాసకే । తేఽత్రాగత్యార్హణాం తే వై కరిష్యన్తి యథావిధి
వనవాసంలో జరిగిన సంగతులన్నీ నేను నీకు చెప్పాను. వారు ఇక్కడికి వచ్చినప్పుడు, నువ్వు అర్హతకు తగిన గౌరవాన్ని పొందుతావు.
యతిర్విష్ణుస్వరూపోఽసి తస్మాత్త్వం పూజితో మయా । ఆశ్రమో విపినే ఘోరే కృతోఽస్తి రక్షసాం కులే
నీవు విష్ణుస్వరూపుడవు, యతి అయినందున నేను నిన్ను పూజించాను. ఈ భయంకరమైన అడవిలో రాక్షసుల మధ్య ఆశ్రమం నిర్మించబడింది.
తస్మాత్త్వాం పరిపృచ్ఛామి సత్యం బ్రూహి మమాగ్రతః । కోఽసి త్రిదణ్డిరూపేణ విపినే త్వం సమాగతః
అందుకే నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను, నిజం చెప్పు — నీవెవరు? ఈ అడవిలో త్రిదండం పట్టుకున్న యతి రూపంలో నీవు ఎవరు?
రావణ ఉవాచ లఙ్కేశోఽహం మరాలాక్షి శ్రీమాన్మన్దోదరీపతిః । త్వత్కృతే తు కృతం రూపం మయేత్థం శోభనాకృతే
రావణుడు చెప్పాడు: హంసకంటి కనులవాడా! నేను లంకేశ్వరుడిని, మందోదరికి భర్తను. నిన్ను పొందాలని ఈ అందమైన రూపాన్ని ధరించాను.
ఆగతోఽహం వరారోహే భగిన్యా ప్రేరితోఽత్ర వై । జనస్థానే హతౌ శ్రుత్వా భ్రాతరౌ ఖరదూషణౌ
చక్కని కనులవాడా! నా అక్క పంపినందువల్ల నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. జనస్థానంలో ఖరుడు, దూషణుడు చనిపోయారని విని వచ్చాను.
అఙ్గీకురు నృపం మాం త్వం త్యక్త్వా తం మానుషం పతిమ్ । హృతరాజ్యం గతశ్రీకం నిర్బలం వనవాసినమ్
ఆ మనుష్యుడైన భర్తను వదిలిపెట్టి నన్ను నీ రాజుగా అంగీకరించు. అతడు రాజ్యం పోయినవాడు, వైభవం లేనివాడు, బలహీనుడు, అడవిలో నివసించే వాడు.
పట్టరాజ్ఞీ భవ త్వం మే మన్దోదర్యుపరి స్ఫుటమ్ । దాసోఽస్మి తవ తన్వఙ్గి స్వామినీ భవ భామిని
నీవు నాకు ప్రధాన రాణివై, మందోదరిని మించి వెలుగొందు. సన్నని రూపముగలవాడా! నేను నీ దాసుడిని, నీవు నా యజమానివి అవు.
జేతాఽహం లోకపాలానాం పతామి తవ పాదయోః । కరం గృహాణ మేఽద్య త్వం సనాథం కురు జానకి
నేను లోకపాలులను జయించినవాడిని, నీ పాదాల వద్ద పడిపోతున్నాను. నేడు నా చేయి పట్టి, జానకి, నన్ను నీవాడిని చేసుకో.
పితా తే యాచితః పూర్వం మయా వై త్వత్కృతేఽబలే । జనకో మామువాచేత్థం పణబన్ధో మయా కృతః
బలవంతురాలా! నిన్ను పొందాలని నేను నీ తండ్రిని ముందే అడిగాను. జనకుడు నాకు ఇలా అన్నాడు — నేను పణి పెట్టాను అని.