ఆదిత్యా వసవో రుద్రా విశ్వేదేవా మరుద్గణాః । సర్వే ధ్యాయన్తి తాం దేవీం సృష్టిస్థిత్యన్తకారిణీమ్
ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, విశ్వదేవతలు, మరుద్గణాలు — వీరందరూ సృష్టి, స్థితి, లయాన్ని నిర్వహించే ఆ దేవిని ధ్యానిస్తారు.
కో న సేవేత విద్వాన్వై తాం శక్తిం పరమాత్మికామ్ । సుదర్శనేన సా జ్ఞాతా దేవీ సర్వార్థదా శివా
బుద్ధిమంతుడు ఎవరు ఆ పరాశక్తిని సేవించకుండా ఉంటాడు? సుదర్శనుడు ఆమెను తెలుసుకున్నాడు — ఆమె సర్వార్థాలను ప్రసాదించే శివ స్వరూపిణి.
బ్రహ్మైవ సాఽతిదుష్ప్రాప్యా విద్యావిద్యాస్వరూపిణీ । యోగగమ్యా పరా శక్తిర్ముముక్షూణాం చ వల్లభా
ఆమెనే బ్రహ్మం, అత్యంత దుర్లభమైనది; విద్యా, అవిద్యలకు స్వరూపిణి; యోగం ద్వారా చేరదగిన పరాశక్తి, మోక్షాన్ని కోరువారికి ప్రియమైనది.
పరమాత్మస్వరూపం కో వేత్తుమర్హతి తాం వినా । యా సృష్టిం త్రివిధాం కృత్వా దర్శయత్యఖిలాత్మనే
ఆమె లేకుండా పరమాత్మ స్వరూపాన్ని ఎవరు తెలుసుకోగలరు? మూడు లోకాలను సృష్టించి, సమస్త జీవులకు దానిని దర్శింపజేసేది ఆమెనే.
సుదర్శనస్తు తాం దేవీం మనసా పరిచిన్తయన్ । రాజ్యలాభాత్పరం ప్రాప్య సుఖం వై కాననే స్థితః
సుదర్శనుడు ఆ దేవిని మనసులో ధ్యానిస్తూ, రాజ్యాన్ని మించిన ఆనందాన్ని అడవిలో నివసిస్తూ పొందాడు.
సాపి చన్ద్రకలాత్యర్థం కామబాణప్రపీడితా । నానోపచారైరనిశం దధార దుఃఖితం వపుః
ఆమె చంద్రకళ అందానికి ఆకర్షితురాలై, కామబాణాలతో బాధపడుతూ, రాత్రింబవళ్ళు అనేక విధాలుగా సేవలు పొందుతూ, దుఃఖంతో ఉన్నది.
తావత్తస్యాః పితా జ్ఞాత్వా కన్యాం పుత్రవరార్థినీమ్ । సుబాహుః కారయామాస స్వయంవరమతన్ద్రితః
ఆమె తండ్రి తన కుమార్తెకు మంచి వరుడు కావాలని తెలుసుకుని, అప్రమత్తంగా స్వయంవరాన్ని ఏర్పాటుచేశాడు.
స్వయంవరస్తు త్రివిధో విద్వద్భిః పరికీర్తితః । రాజ్ఞాం వివాహయోగ్యౌ వై నాన్యేషాం కథితః కిల
పండితులు స్వయంవరానికి మూడు విధాలున్నాయని చెబుతారు; అందులో రెండు మాత్రమే రాజులకు యోగ్యమైనవి, ఇతరులకు కాదు.
ఇచ్ఛాస్వయంవరశ్చైకో ద్వితీయశ్చ పణాభిధః । యథా రామేణ భగ్నం వై త్ర్యమ్బకస్య శరాసనమ్
ఒకటి ఇష్ట స్వయంవరం, రెండవది పణ స్వయంవరం; రాముడు త్రయంబకుని విల్లు విరిచినట్లు.
తృతీయః శౌర్యశుల్కశ్చ శూరాణాం పరికీర్తితః । ఇచ్ఛాస్వయంవరం తత్ర చకార నృపసత్తమః
మూడవది శౌర్యశుల్క స్వయంవరం, అది వీరులలో ప్రసిద్ధి; అక్కడ రాజులలో శ్రేష్ఠుడు ఇష్ట స్వయంవరాన్ని నిర్వహించాడు.
శిల్పిభిః కారితా మఞ్చాః శుభైరాస్తరణైర్యుతాః । తతశ్చ వివిధాకారాః సు్క్లృప్తాః సభ్యమణ్డపాః
విపణులు అందమైన పరుపులతో మంచాలను నిర్మించారు; అనంతరం వివిధ ఆకారాల సభామండపాలు అద్భుతంగా అలంకరించబడ్డాయి.
ఏవం కృతేఽతిసమ్భారే వివాహార్థం సువిస్తరే । సఖీం శశికలా ప్రాహ దుఃఖితా చారులోచనా
అంతటి విస్తృతంగా వివాహ ఏర్పాట్లు జరిగిన తర్వాత, అందమైన కళ్ళు కలిగిన శశికళ దుఃఖంతో తన స్నేహితురాలితో మాట్లాడింది.
ఇదం మే మాతరం బ్రూహి త్వమేకాన్తే వచో మమ । మయా వృతః పతిశ్చిత్తే ధ్రువసన్ధిసుతః శుభః
ఒంటరిగా, 'ఈ మాటను నా తల్లికి చెప్పు: నేను మనసులో ఎంచుకున్న వరుడు ధ్రువసంధి కుమారుడే' అని చెప్పింది.
నాన్యం వరం వరిష్యామి తమృతే వై సుదర్శనమ్ । స మే భర్తా నృపసుతో భగవత్యా ప్రతిష్ఠితః
'సుదర్శనుని తప్ప మరెవరినీ వరంగా ఎంచుకోను; దేవి ఆశీర్వాదంతో రాజ కుమారుడైన అతనే నా భర్త' అని చెప్పింది.
వ్యాస ఉవాచ ఇత్యుక్తా సా సఖీ గత్వా మాతరం ప్రాహ సత్వరా । వైదర్భీం విజనే వాక్యం మధురం మఞ్జుభాషిణీ
వ్యాసుడు చెప్పెను: అలా అనగానే ఆ సఖి వెంటనే వెళ్లి, మాతృదేవికి ఒంటరిగా, మధురంగా, మంజువాణితో వైదర్భి మాటను వివరంగా చెప్పింది.
పుత్రీ తే దుఃఖితా ప్రాహ సాధ్వీ త్వాం మన్ముఖేన యత్ । శృణు త్వం కురు కల్యాణి తద్ధితం త్వరితాఽధునా
మీ కూతురు బాధతో ఉంది, అమ్మా. ఆమె తరఫున నేను మాట్లాడమని అడిగింది. మీరు వినండి, మంగళకరమైనదాన్ని త్వరగా చేయండి.
భారద్వాజాశ్రమే పుణ్य़ే ధ్రువసన్ధిసుతోఽస్తి యః । స మే భర్తా వృతశ్చిత్తే నాన్యం భూపం వృణోమ్యహమ్
భారద్వాజ ఆశ్రమంలో ధ్రువసంధి కుమారుడు ఉన్నాడు. నా మనసులో అతడే నా భర్తగా నిర్ణయించుకున్నాను. ఇంకెవరినీ, ఎవరైనా రాజును నేను కోరడం లేదు.
వ్యాస ఉవాచ రాజ్ఞీ తద్వచనం శ్రుత్వా స్వపతౌ గృహమాగతే । నివేదయామాస తదా పుత్రీవాక్యం యథాతథమ్
వ్యాసుడు చెప్పెను: రాణి ఆ మాటలు విని, తన భర్త ఇంటికి వచ్చినప్పుడు, కూతురు చెప్పిన మాటను యథాతథంగా అతనికి వివరంగా చెప్పింది.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం రాజా విస్మితః ప్రహసన్ముహుః । భార్యామువాచ వైదర్భీం సుబాహుస్తు ఋతం వచః
ఆ మాట విని రాజు ఆశ్చర్యపడి, చిరునవ్వుతో తిరిగి తిరిగి, వైదర్భిని తన భార్యను చూచి, 'సుబాహువు మాట నిజమే' అని అన్నాడు.
సుభ్రు జానాసి బాలోఽసౌ రాజ్యాన్నిష్కాసితో వనే । ఏకాకీ సహ మాత్రా వై వసతే నిర్జనే వనే
సుందర కనులవాడా, ఆ బాలుడు రాజ్యంనుండి వనవాసానికి పంపబడ్డాడని నీకు తెలుసు. అతడు తన తల్లితో కలిసి, ఒంటరిగా అడవిలో నివసిస్తున్నాడు.
తత్కృతే నిహతో రాజా వీరసేనో యుధాజితా । స కథం నిర్ధనో భర్తా యోగ్యః స్యాచ్చారులోచనే
అతని కోసం యుధాజిత్ రాజు వీరసేనుని చంపాడు. అటువంటి దరిద్రుడు నీకు భర్తగా ఎలా సరిపోతాడు, చక్కని కళ్లవాడా?
బ్రూహి పుత్రీం తతో వాక్యం కదాచిదపి విప్రియమ్ । ఆగమిష్యన్తి రాజానః స్థితిమన్తః స్వయంవరే
మన కూతురికి, అవసరమైతే కొంత కఠినంగా అయినా చెప్పు. త్వరలో స్థిరమైన రాజులు స్వయంవరానికి రానున్నారు.
రాజసంవాదవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ భర్త్రా సాఽభిహితా బాలాం పుత్రీం కృత్వాఙ్కసంస్థితామ్ । ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణం సమాశ్వాస్య శుచిస్మితామ్
వ్యాసుడు చెప్పెను: భర్త మాటలు విని, రాణి తన కూతురిని ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, ఆమెను ఓదార్చి, మృదువుగా, చిరునవ్వుతో మాట్లాడింది.
కిం వృథా సుదతి త్వం హి విప్రియం మమ భాషసే । పితా తే దుఃఖమాప్నోతి వాక్యేనానేన సువ్రతే
సుందరమందహాసముతో ఉన్న అమ్మాయా, నువ్వు ఎందుకు ఇంత వృథాగా నన్ను బాధించే మాటలు చెబుతున్నావు? నీ తండ్రికి ఈ మాటలు విని చాలా బాధ కలుగుతోంది, సద్గుణవతీ.
సుదర్శనోఽతిదుర్భాగ్యో రాజ్యభ్రష్టో నిరాశ్రయః । బలకోశవిహీనశ్చ పరిత్యక్తస్తు బాన్ధవైః
సుదర్శనుడు చాలా దురదృష్టవంతుడు, రాజ్యం పోయింది, ఆధారం లేదు. అతనికి సైన్యం లేదు, ధనం లేదు, బంధువులు కూడా వదిలేశారు.
మాత్రా సహ వనం ప్రాప్తః ఫలమూలాశనః కృశః । న తే యోగ్యో వరోఽయం వై వనవాసీ చ దుర్భగః
తన తల్లితో కలిసి అడవికి వెళ్లాడు, పళ్ళు, మూలికలు తింటూ, క్షీణించిపోయాడు. ఇలాంటి దురదృష్టవంతుడు, అడవిలో ఉండే వాడు నీకు భర్తగా తగడు.
రాజపుత్రాః కృతప్రజ్ఞా రూపవన్తః సుసమ్మతాః । తవార్హాః పుత్రి సన్త్యన్యే రాజచిహ్నైరలఙ్కృతాః
ఇంకా చాలా రాజకుమారులు ఉన్నారు, తెలివైనవారు, అందగాళ్లు, అందరికీ ఇష్టమైనవారు, రాజసంబంధమైన గుర్తులతో అలంకరించబడ్డ వారు. వాళ్లే నీకు తగినవారు, కుమార్తె.
భ్రాతాఽస్య వర్తతే కాన్తః స రాజ్యం కోసలేషు వై । కరోతి రూపసమ్పన్నః సర్వలక్షణసంయుతః
అతని అన్నయ్య, అందమైనవాడు, అన్ని శుభలక్షణాలతో కూడినవాడు, కోసలదేశంలో రాజ్యం పాలిస్తున్నాడు, సుందరవదనా.
అన్యచ్చ కారణం సుభ్రు శృణు యచ్చ యథా శ్రుతమ్ । యుధాజిత్సతతం తస్య వధకామోఽస్తి భూమిపః
ఇంకో కారణం కూడా ఉంది, సుందర కనుబొమ్మలవాడా, నేను విన్నట్లు విను. యుధాజిత్ అనే రాజు ఎప్పుడూ అతన్ని చంపాలని ప్రయత్నిస్తున్నాడు.
దౌహిత్రః స్థాపితస్తేన రాజ్యే కృత్వాఽతిసఙ్గరమ్ । వీరసేనం నృపం హత్వా సమ్మన్త్ర్య సచివైః సహ
చాలా పోరాటం తర్వాత, మంత్రులతో కలిసి, వీరసేనుని చంపి, తన మనుమడిని రాజ్యానికి పెట్టాడు.