తచ్ఛ్రుత్వా నృపతిర్భృత్యానాదిదేశ మహాబలాన్ । నయధ్వం నన్దినీం ధేనుం బలదర్పసుసంస్థితాః
ఇలా విని, రాజు తన బలవంతమైన సేవకులకు ఆదేశించాడు: మీ బలంపై గర్వంతో నందిని ఆవును తీసుకెళ్లండి.
తే భృత్యా జగృహుస్తాం తు హఠాదాక్రమ్య యన్త్రితామ్ । వేపమానా మునిం ప్రాహ సురభిః సాశ్రులోచనా
ఆ సేవకులు బలవంతంగా నందినిని పట్టుకుని, బంధించారు. వణికుతూ, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ సురభి మునిని అడిగింది.
మునే త్యజసి మాం కస్మాత్కర్షయన్తి సుయన్త్రితామ్ । మునిస్తాం ప్రత్యువాచేదం త్యజే నాహం సుదుగ్ధదే
మహర్షీ, నన్ను వీడిపోతున్నావా? వీళ్లు నన్ను ఇంతగా లాగుతున్నారు. ముని సమాధానంగా అన్నాడు: నేను నిన్ను వదలడం లేదు, మంచి పాలు ఇచ్చే ఆవు.
బలాన్నయతి రాజాఽసౌ పూజితోఽద్య మయా శుభే । కిం కరోమి న చేచ్ఛామి త్యక్తుం త్వాం మనసా కిల
నిన్ను గౌరవించినా, ఈ రోజు రాజు బలవంతంగా నిన్ను తీసుకెళ్తున్నాడు. నేను ఏం చేయగలను? నా మనసులో నిన్ను వదిలిపెట్టాలని అసలు అనుకోవడం లేదు.
ఇత్యుక్తా మునినా ధేనుః క్రోధయుక్తా బభూవ హ । హమ్భారవం చకారాశు క్రూరశబ్దం సుదారుణమ్
మహర్షి మాటలు విన్న ఆ ఆవు కోపంతో నిండిపోయి, వెంటనే భయంకరంగా, ఘోరమైన గొంతుతో మొరిగింది.
ఉద్గతాస్తత్ర దేహాత్తు దైత్యా ఘోరతరాస్తదా । సాయుధాస్తిష్ఠ తిష్ఠేతి బ్రువన్తః కవచావృతాః
ఆ ఆవు శరీరం నుండి ఆ సమయంలో భయంకరమైన రాక్షసులు, ఆయుధాలతో, కవచాలు ధరించి, 'నిల్చు! నిల్చు!' అని అరుస్తూ బయలుదేరారు.
సైన్యం సర్వం హతం తైస్తు నన్దినీ ప్రతిమోచితా । ఏకాకీ నిర్గతో రాజా విశ్వామిత్రోఽతిదుఃఖితః
ఆ రాక్షసులు మొత్తం సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, నందిని ఆవును విముక్తి చేశారు. రాజు విశ్వామిత్రుడు ఒంటరిగా, ఎంతో బాధతో అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
హన్త పాపోఽతిదీనాత్మా నిన్దన్ క్షాత్రబలం మహత్ । బ్రాహ్మం బలం దురారాధ్యం మత్వా తపసి సంస్థితః
అయ్యో! పాపం, ఎంతో దుఃఖంతో ఉన్న రాజు, క్షత్రియుల బలాన్ని నిందిస్తూ, బ్రాహ్మణ బలం సాధించటం ఎంత కష్టమో అనుకుని, తపస్సు చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
తప్త్వా బహూని వర్షాణి తపో ఘోరం మహావనే । ఋషిత్వం ప్రాప గాధేయస్త్యక్త్వా క్షాత్రం విధిం పునః
పెద్ద అడవిలో ఎన్నో సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేసి, గాధి కుమారుడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని వదిలి, ఋషిత్వాన్ని పొందాడు.
తస్మాత్త్వమపి రాజేన్ద్ర మా కృథా వైరమద్భుతమ్ । కులనాశకరం నూనం తాపసైః సహ సంయుగమ్
అందువల్ల, ఓ రాజేంద్రా! నువ్వు కూడా ఆశ్చర్యకరమైన శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోకు. తపస్వులతో కలిగే పోరు తప్పకుండా వంశ నాశనానికి దారి తీస్తుంది.
మునివర్యం వ్రజాద్య త్వం సమాశ్వాస్య తపోనిధిమ్ । సుదర్శనోఽపి రాజేన్ద్ర తిష్ఠత్వత్ర యథాసుఖమ్
ఇప్పుడు నువ్వు ఆ మహర్షిని దగ్గరకు వెళ్లి, తపస్సులో నిమగ్నుడైన ఆయనను ఓదార్చు. సుదర్శనుడు కూడా ఇక్కడే తనకు ఇష్టం వచ్చినట్టు ఉండవచ్చు, ఓ రాజేంద్రా!
బాలోఽయం నిర్ధనః కిం తే కరిష్యతి నృపాహితమ్ । వృథా తే వైరభావోఽయమనాథే దుర్బలే శిశౌ
ఈ బాలుడు దరిద్రుడు. అతడు నీకు ఏమి హాని చేయగలడు, ఓ రాజా? ఈ అనాధ, బలహీనమైన చిన్నవాడిపై నీ శత్రుత్వ భావం వృథా.
దయా సర్వత్ర కర్తవ్యా దైవాధీనమిదం జగత్ । ఈర్ష్యయా కిం నృపశ్రేష్ఠ యద్భావ్యం తద్భవిష్యతి
ప్రతి చోటా దయ చూపాలి. ఈ లోకం అంతా దైవాధీనమే. అసూయ ఎందుకు, ఓ రాజశ్రేష్ఠా? జరగాల్సింది తప్పకుండా జరుగుతుంది.
వజ్రం తృణాయతే రాజన్ దైవయోగాన్న సంశయః । తృణం వజ్రాయతే క్వాపి సమయే దైవయోగతః
దైవబలంతో, ఓ రాజా, వజ్రాయుధం కూడా గడ్డి లాంటిది అయిపోతుంది — ఇందులో సందేహం లేదు. అలాగే, కొన్నిసార్లు గడ్డి కూడా వజ్రంలా మారుతుంది, అది కూడా దైవయోగమే.
శశకో హన్తి శార్దూలం మశకో వై తథా గజమ్ । సాహసం ముఞ్చ మేధావిన్ కురు మే వచనం హితమ్
కుందేలు పులిని చంపుతుంది, దోమ ఏనుగును సంహరిస్తుంది. ఓ మేధావీ! అహంకారాన్ని వదిలి, నా మంచి మాట విను.
వ్యాస ఉవాచ తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య యుధాజిన్నృపసత్తమః । ప్రణమ్య తం మునిం మూర్ఘ్నా జగామ స్వపురం నృపః
వ్యాసుడు చెప్పాడు — అతని మాటలు విని, యుధాజిత్ అనే రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ మునిని తలవంచి నమస్కరించి, తన రాజధానికి వెళ్లిపోయాడు.
మనోరమాఽపి స్వస్థాఽభూదాశ్రమే తత్ర సంస్థితా । పాలయామాస పుత్రం తం సుదర్శనమృతవ్రతమ్
మనోరమా కూడా ఆశ్రమంలో సుఖంగా ఉండి, తన కుమారుడు సుదర్శనుని, వ్రతాలు పాటిస్తూ, ప్రేమగా చూసుకుంది.
దినే దినే కుమారోఽసౌ జగామోపచయం తతః । మునిబాలగతః క్రీడన్నిర్భయః సర్వతః శుభః
ప్రతి రోజూ ఆ యువరాజు ఎదుగుతూ, మునుల పిల్లలతో కలిసి ఆడుతూ, ఎటు చూసినా నిర్భయంగా, శుభంగా ఉండేవాడు.
ఏకస్మిన్సమయే తత్ర విదల్లం సముపాగతమ్ । క్లీబేతి మునిపుత్రస్తమామన్త్రయత్తదన్తికే
ఒక రోజు అక్కడ ఒక పిల్లి వచ్చింది. మునిపుత్రుడు దాని దగ్గరికి వెళ్లి, దాన్ని 'క్లీబుడు' అని పిలిచాడు.
సుదర్శనస్తు తచ్ఛ్రుత్వా దధారైకాక్షరం స్ఫుటమ్ । అనుస్వారయుతం తచ్చ ప్రోవాచాపి పునః పునః
అది విని, సుదర్శనుడు ఆ ఒక్క అక్షరాన్ని స్పష్టంగా, అనునాసికతో పలికాడు. ఆ పదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఉచ్చరించాడు.
బీజం వై కామరాజాఖ్యం గృహీతం మనసా తదా । జజాప బాలకోఽత్యర్థం ధృత్వా చేతసి సాదరమ్
ఆ సమయంలో, బాలుడు మనసులో కామరాజ బీజాక్షరాన్ని గ్రహించి, ఎంతో భక్తితో, మనసులో నిలుపుకుని, పదేపదే జపించసాగాడు.
భావియోగాన్మహారాజ కామరాజాఖ్యమద్భుతమ్ । స్వభావేనైవ తేనేత్థం గృహీతం బాలకేన వై
భవిష్యత్తు విధిని బట్టి, ఓ మహారాజా, ఆ అద్భుతమైన కామరాజ మంత్రాన్ని బాలుడు సహజంగా ఇలా గ్రహించాడు.
తదాఽసౌ పఞ్చమే వర్షే ప్రాప్య మన్త్రమనుత్తమమ్ । ఋషిచ్ఛన్దోవిహీనఞ్చ ధ్యానన్యాసవివర్జితమ్
అప్పుడు ఐదవ సంవత్సరంలో, అతడు ఋషుల ఛందస్సు లేకుండా, ధ్యానం లేదా నియాసం లేని పరమ మంత్రాన్ని పొందాడు.
ప్రజపన్మనసా నిత్యం క్రీడత్యపి స్వపిత్యపి । విసస్మార న తం మన్త్రం జ్ఞాత్వా సారమితి స్వయమ్
ఆ మంత్రాన్ని అతడు ప్రతి రోజు మనసులో జపిస్తూ, ఆడుతున్నా, నిద్రపోయినా, ఎప్పుడూ మర్చిపోలేదు. దాని అసలైన తాత్పర్యాన్ని తనంతట తానే గ్రహించాడు.
వర్షే చైకాదశే ప్రాప్తే కుమారోఽసౌ నృపాత్మజః । మునినా చోపనీతోఽథ వేదమధ్యాపితస్తథా
పదకొండవ సంవత్సరం వచ్చినప్పుడు, ఆ రాజ కుమారుడిని ముని ఉపనయనం చేసి, వేదాన్ని బోధించాడు.
ధనుర్వేదం తథా సాఙ్గం నీతిశాస్త్రం విధానతః । అభ్యస్తాః సకలా విద్యాస్తేన మన్త్రబలాదినా
దనుర్వేదాన్ని అన్ని శాఖలతో, నీతిశాస్త్రాన్ని విధిగా, ఇంకా అన్ని విద్యలను ఆ మంత్రబలం ద్వారా అతడు అభ్యసించాడు.
కదాచిత్సోఽపి ప్రత్యక్షం దేవీరూపం దదర్శ హ । రక్తామ్బరం రక్తవర్ణం రక్తసర్వాఙ్గభూషణమ్
ఒకసారి అతడు తన కళ్లతోనే దేవిని చూశాడు. ఆమె ఎర్ర వస్త్రాలు ధరించి, ఎర్రవర్ణంతో, అన్ని అవయవాల్లో ఎర్ర అలంకారాలతో అలంకరించబడింది.
గరుడే వాహనే సంస్థాం వైష్ణవీం శక్తిమద్భుతామ్ । దృష్ట్వా ప్రసన్నవదనః స బభూవ నృపాత్మజః
గరుడుని వాహనంగా ఎక్కి, వైష్ణవీ శక్తిగా అద్భుతంగా కనిపించిన ఆ దేవిని, సుస్మితమైన ముఖంతో చూసి ఆ రాజ కుమారుడు ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
వనే తస్మింస్థితః సోఽథ సర్వవిద్యార్థతత్త్వవిత్ । మాతరం సేవమానస్తు విజహార నదీతటే
ఆ అడవిలో ఉండి, అన్ని విద్యల సారాన్ని తెలుసుకుని, తల్లి సేవ చేస్తూ, నది తీరంలో విహరించాడు.
శరాసనఞ్చ సమ్ప్రాప్తం విశిఖాశ్చ శిలాశితాః । తూణీరకవచం తస్మై దత్తం చామ్బికయా వనే
అక్కడ అడవిలో అంబికా అతనికి విల్లు, ఇనుప అంచుతో ఉన్న బాణాలు, తూణీరు, కవచాన్ని ఇచ్చింది.