ప్రధాన ఉవాచ సాహసం న హి కర్తవ్యం శ్రుతం రాజన్ మునేర్వచః । విశ్వామిత్రస్య దృష్టాన్తః కథితస్తేన మారిష
ప్రధాని ఇలా అన్నాడు: రాజా, తొందరపడి పని చేయకూడదు. మునివారి మాటలు మీరు వినారు. విశ్వామిత్రుని ఉదాహరణను ఆయన చెప్పారు.
పురా గాధిసుతః శ్రీమాన్విశ్వామిత్రోఽతివిశ్రుతః । విచరన్స నృపశ్రేష్ఠో వసిష్ఠాశ్రమమభ్యగాత్
పూర్వం గాధిపుత్రుడు, మహిమగల విశ్వామిత్రుడు, రాజులలో ప్రసిద్ధుడు, సంచరిస్తూ వసిష్ఠుని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు.
నమస్కృత్య చ తం రాజా విశ్వామిత్రః ప్రతాపవాన్ । ఉపవిష్టో నృపశ్రేష్ఠో మునినా దత్తవిష్టరః
విశ్వామిత్రుడు వసిష్ఠునికి నమస్కరించి, ముని ఇచ్చిన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు.
నిమన్త్రితో వసిష్ఠేన భోజనాయ మహాత్మనా । ససైన్యశ్చ స్థితో రాజా గాధిపుత్రో మహాయశాః
మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు భోజనానికి ఆహ్వానించగా, గాధిపుత్రుడు విశ్వామిత్రుడు తన సైన్యంతో అక్కడ నిలిచాడు.
నన్దిన్యాఽఽసాదితం సర్వం భక్ష్యభోజ్యాదికం చ యత్ । భుక్త్వా రాజా ససైన్యశ్చ వాఞ్ఛితం తత్ర భోజనమ్
నందిని అందించిన అన్నివిధాల భోజనాలు, వంటకాలు రాజు, అతని సైన్యం తినిపించారు. వారు కోరుకున్నట్లు తిన్నారు.
ప్రతాపం తఞ్చ నన్దిన్యాః పరిజ్ఞాయ స పార్థివః । యయాచే నన్దినీం రాజా వసిష్ఠం మునిసత్తమమ్
నందినిలో ఉన్న మహత్తును గ్రహించిన రాజు, వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆ నందిని ఆవును అడిగాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ మునే ధేనుసహస్రం తే ఘటోధ్నీనాం దదామ్యహమ్ । నన్దినీం దేహి మే ధేనుం ప్రార్థయామి పరన్తప
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: మునివరా, నేను మీకు వెయ్యి పాలు ఇచ్చే ఆవులను ఇస్తాను. దయచేసి నందినిని నాకు ఇవ్వండి.
వసిష్ఠ ఉవాచ హోమధేనురియం రాజన్న దదామి కథఞ్చన । సహస్రఞ్చాపి ధేనూనాం తవేదం తవ తిష్ఠతు
వసిష్ఠుడు అన్నాడు: రాజా, ఇది నా యజ్ఞాలకు ఉపయోగించే ఆవు. నేను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఈమెను ఇవ్వను. వెయ్యి ఆవులు నీ వద్దే ఉండిపోవచ్చు, కానీ ఈమె మాత్రం నా వద్దే ఉంటుంది.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ అయుతం వాథ లక్ష్యం వా దదామి మనసేప్సితమ్ । ద్దేహి మే నన్దినీం సాధో గ్రహీష్యామి బలాదథ
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: పది వేలైనా, లక్షైనా, నీవు కోరినన్ని ఆవులు ఇస్తాను. అయినా నందినిని నాకు ఇవ్వు. లేకపోతే బలవంతంగా తీసుకుంటాను.
వసిష్ఠ ఉవాచ కామం గృహాణ నృపతే బలాదద్య యథారుచి । నాహం దదామి తే రాజన్స్వేచ్ఛయా నన్దినీం గృహాత్
వసిష్ఠుడు అన్నాడు: రాజా, నీవు ఇష్టమైతే ఈ రోజు బలవంతంగా తీసుకో. కానీ నేను నా ఇల్లు నుండి నందినిని నీకు స్వచ్ఛందంగా ఇవ్వను.
తచ్ఛ్రుత్వా నృపతిర్భృత్యానాదిదేశ మహాబలాన్ । నయధ్వం నన్దినీం ధేనుం బలదర్పసుసంస్థితాః
ఇలా విని, రాజు తన బలవంతమైన సేవకులకు ఆదేశించాడు: మీ బలంపై గర్వంతో నందిని ఆవును తీసుకెళ్లండి.
తే భృత్యా జగృహుస్తాం తు హఠాదాక్రమ్య యన్త్రితామ్ । వేపమానా మునిం ప్రాహ సురభిః సాశ్రులోచనా
ఆ సేవకులు బలవంతంగా నందినిని పట్టుకుని, బంధించారు. వణికుతూ, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ సురభి మునిని అడిగింది.
మునే త్యజసి మాం కస్మాత్కర్షయన్తి సుయన్త్రితామ్ । మునిస్తాం ప్రత్యువాచేదం త్యజే నాహం సుదుగ్ధదే
మహర్షీ, నన్ను వీడిపోతున్నావా? వీళ్లు నన్ను ఇంతగా లాగుతున్నారు. ముని సమాధానంగా అన్నాడు: నేను నిన్ను వదలడం లేదు, మంచి పాలు ఇచ్చే ఆవు.
బలాన్నయతి రాజాఽసౌ పూజితోఽద్య మయా శుభే । కిం కరోమి న చేచ్ఛామి త్యక్తుం త్వాం మనసా కిల
నిన్ను గౌరవించినా, ఈ రోజు రాజు బలవంతంగా నిన్ను తీసుకెళ్తున్నాడు. నేను ఏం చేయగలను? నా మనసులో నిన్ను వదిలిపెట్టాలని అసలు అనుకోవడం లేదు.
ఇత్యుక్తా మునినా ధేనుః క్రోధయుక్తా బభూవ హ । హమ్భారవం చకారాశు క్రూరశబ్దం సుదారుణమ్
మహర్షి మాటలు విన్న ఆ ఆవు కోపంతో నిండిపోయి, వెంటనే భయంకరంగా, ఘోరమైన గొంతుతో మొరిగింది.
ఉద్గతాస్తత్ర దేహాత్తు దైత్యా ఘోరతరాస్తదా । సాయుధాస్తిష్ఠ తిష్ఠేతి బ్రువన్తః కవచావృతాః
ఆ ఆవు శరీరం నుండి ఆ సమయంలో భయంకరమైన రాక్షసులు, ఆయుధాలతో, కవచాలు ధరించి, 'నిల్చు! నిల్చు!' అని అరుస్తూ బయలుదేరారు.
సైన్యం సర్వం హతం తైస్తు నన్దినీ ప్రతిమోచితా । ఏకాకీ నిర్గతో రాజా విశ్వామిత్రోఽతిదుఃఖితః
ఆ రాక్షసులు మొత్తం సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, నందిని ఆవును విముక్తి చేశారు. రాజు విశ్వామిత్రుడు ఒంటరిగా, ఎంతో బాధతో అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
హన్త పాపోఽతిదీనాత్మా నిన్దన్ క్షాత్రబలం మహత్ । బ్రాహ్మం బలం దురారాధ్యం మత్వా తపసి సంస్థితః
అయ్యో! పాపం, ఎంతో దుఃఖంతో ఉన్న రాజు, క్షత్రియుల బలాన్ని నిందిస్తూ, బ్రాహ్మణ బలం సాధించటం ఎంత కష్టమో అనుకుని, తపస్సు చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
తప్త్వా బహూని వర్షాణి తపో ఘోరం మహావనే । ఋషిత్వం ప్రాప గాధేయస్త్యక్త్వా క్షాత్రం విధిం పునః
పెద్ద అడవిలో ఎన్నో సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేసి, గాధి కుమారుడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని వదిలి, ఋషిత్వాన్ని పొందాడు.
తస్మాత్త్వమపి రాజేన్ద్ర మా కృథా వైరమద్భుతమ్ । కులనాశకరం నూనం తాపసైః సహ సంయుగమ్
అందువల్ల, ఓ రాజేంద్రా! నువ్వు కూడా ఆశ్చర్యకరమైన శత్రుత్వాన్ని పెంచుకోకు. తపస్వులతో కలిగే పోరు తప్పకుండా వంశ నాశనానికి దారి తీస్తుంది.
మునివర్యం వ్రజాద్య త్వం సమాశ్వాస్య తపోనిధిమ్ । సుదర్శనోఽపి రాజేన్ద్ర తిష్ఠత్వత్ర యథాసుఖమ్
ఇప్పుడు నువ్వు ఆ మహర్షిని దగ్గరకు వెళ్లి, తపస్సులో నిమగ్నుడైన ఆయనను ఓదార్చు. సుదర్శనుడు కూడా ఇక్కడే తనకు ఇష్టం వచ్చినట్టు ఉండవచ్చు, ఓ రాజేంద్రా!
బాలోఽయం నిర్ధనః కిం తే కరిష్యతి నృపాహితమ్ । వృథా తే వైరభావోఽయమనాథే దుర్బలే శిశౌ
ఈ బాలుడు దరిద్రుడు. అతడు నీకు ఏమి హాని చేయగలడు, ఓ రాజా? ఈ అనాధ, బలహీనమైన చిన్నవాడిపై నీ శత్రుత్వ భావం వృథా.
దయా సర్వత్ర కర్తవ్యా దైవాధీనమిదం జగత్ । ఈర్ష్యయా కిం నృపశ్రేష్ఠ యద్భావ్యం తద్భవిష్యతి
ప్రతి చోటా దయ చూపాలి. ఈ లోకం అంతా దైవాధీనమే. అసూయ ఎందుకు, ఓ రాజశ్రేష్ఠా? జరగాల్సింది తప్పకుండా జరుగుతుంది.
వజ్రం తృణాయతే రాజన్ దైవయోగాన్న సంశయః । తృణం వజ్రాయతే క్వాపి సమయే దైవయోగతః
దైవబలంతో, ఓ రాజా, వజ్రాయుధం కూడా గడ్డి లాంటిది అయిపోతుంది — ఇందులో సందేహం లేదు. అలాగే, కొన్నిసార్లు గడ్డి కూడా వజ్రంలా మారుతుంది, అది కూడా దైవయోగమే.
శశకో హన్తి శార్దూలం మశకో వై తథా గజమ్ । సాహసం ముఞ్చ మేధావిన్ కురు మే వచనం హితమ్
కుందేలు పులిని చంపుతుంది, దోమ ఏనుగును సంహరిస్తుంది. ఓ మేధావీ! అహంకారాన్ని వదిలి, నా మంచి మాట విను.
వ్యాస ఉవాచ తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య యుధాజిన్నృపసత్తమః । ప్రణమ్య తం మునిం మూర్ఘ్నా జగామ స్వపురం నృపః
వ్యాసుడు చెప్పాడు — అతని మాటలు విని, యుధాజిత్ అనే రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ మునిని తలవంచి నమస్కరించి, తన రాజధానికి వెళ్లిపోయాడు.
మనోరమాఽపి స్వస్థాఽభూదాశ్రమే తత్ర సంస్థితా । పాలయామాస పుత్రం తం సుదర్శనమృతవ్రతమ్
మనోరమా కూడా ఆశ్రమంలో సుఖంగా ఉండి, తన కుమారుడు సుదర్శనుని, వ్రతాలు పాటిస్తూ, ప్రేమగా చూసుకుంది.
దినే దినే కుమారోఽసౌ జగామోపచయం తతః । మునిబాలగతః క్రీడన్నిర్భయః సర్వతః శుభః
ప్రతి రోజూ ఆ యువరాజు ఎదుగుతూ, మునుల పిల్లలతో కలిసి ఆడుతూ, ఎటు చూసినా నిర్భయంగా, శుభంగా ఉండేవాడు.
ఏకస్మిన్సమయే తత్ర విదల్లం సముపాగతమ్ । క్లీబేతి మునిపుత్రస్తమామన్త్రయత్తదన్తికే
ఒక రోజు అక్కడ ఒక పిల్లి వచ్చింది. మునిపుత్రుడు దాని దగ్గరికి వెళ్లి, దాన్ని 'క్లీబుడు' అని పిలిచాడు.
సుదర్శనస్తు తచ్ఛ్రుత్వా దధారైకాక్షరం స్ఫుటమ్ । అనుస్వారయుతం తచ్చ ప్రోవాచాపి పునః పునః
అది విని, సుదర్శనుడు ఆ ఒక్క అక్షరాన్ని స్పష్టంగా, అనునాసికతో పలికాడు. ఆ పదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఉచ్చరించాడు.