తత్రాద్భుతా క్షతజసిన్ధురువాహ ఘోరా వృన్దేభ్య ఏవ గజవీరతురఙ్గమాణామ్ । త్రాసావహా నయనమార్గగతా నరాణాం పాపాత్మనాం రవిజమార్గభవేవ కామమ్
అక్కడ, ఏనుగులు, వీరులు, గుర్రాల గుంపుల మధ్య భయంకరమైన రక్తనది ప్రవహించింది. దాన్ని చూసిన పాపాత్ములకు అది భయంకరంగా అనిపించింది. అది సూర్యుని మార్గంలా, వారు కోరుకున్నదిగా కనిపించింది.
కీర్ణాని భిన్నపులినే నరమస్తకాని కేశావృతాని చ విభాన్తి యథైవ సిన్ధౌ । తుమ్బీఫలాని విహితాని విహర్తుకామై- ర్బాలైర్యథా రవిసుతాప్రభవైశ్చ నూనమ్
పొడవాటి జుట్టుతో కూడిన మానవ ముండ్లు, విరిగిన తీరాలపై చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. అవి నదిలో తేలుతున్న తుమ్మపండ్లలా మెరిసిపోతున్నాయి. ఆ పిల్లలు ఆడుకోవడానికి ఉంచినట్లుగా, సూర్యకిరణాలతో వెలిగిపోతున్నాయి.
వీరం మృతం భువి గతం పతితం రథాద్వై గృధ్రః పలార్థముపరి భ్రమతీతి మన్యే । జీవోఽప్యసౌ నిజశరీరమవేక్ష్య కాన్తం కాఙ్క్షత్యహోఽతివివశోఽపి పునః ప్రవేష్టుమ్
ఒక వీరుడు యుద్ధరంగంలో రథం నుండి పడిపోయి మృతుడయ్యాడు. అతని మృతదేహం చుట్టూ మాంసం కోసం గిడ్డంగు తిరుగుతోంది. ఆత్మ తన ప్రియమైన శరీరాన్ని చూసి, ఎంత బలహీనంగా ఉన్నా, మళ్లీ అందులోకి ప్రవేశించాలని తపిస్తోంది.
ఆజౌ హతోఽపి నృవరః సువిమానరూఢః స్వాఙ్కే స్థితాం సురవధూం ప్రవదత్యభీష్టమ్ । పశ్యాధునా మమ శరీరమిదం పృథివ్యాం బాణాహతం నిపతితం కరభోరు కాన్తమ్
యుద్ధంలో మరణించిన రాజు, దివ్య విమానంలో తన ప్రియమైన దేవతను ఒడిలో కూర్చోబెట్టి ఇలా అంటున్నాడు: 'ఇప్పుడు నా శరీరాన్ని చూడు, బాణాలతో గాయపడి భూమిపై పడిపోయింది, ఓ సుందర భుజాల కలవాడా!'
ఏకో హతస్తు రిపుణైవ గతోఽన్తరిక్షం దేవాఙ్గనాం సమధిగమ్య యుతో విమానే । తావత్ప్రియా హుతవహే సుసమర్ప్య దేహం జగ్రాహ కాన్తమబలా సబలా స్వకీయా
ఒకరు శత్రువు చేతిలో మరణించి, ఒంటరిగా ఆకాశంలోకి వెళ్లి, ఒక దేవకన్యతో కలిసి విమానంలో చేరాడు. తన శరీరాన్ని అగ్నికి అర్పించిన తరువాత, అతని ప్రియురాలు తన సఖులతో కలిసి అతన్ని పట్టుకుంది.
యుద్ధే మృతౌ చ సుభటౌ దివి సఙ్గతౌ తా- వన్యోన్యశస్త్రనిహతౌ సహ సమ్ప్రయాతౌ । తత్రైవ జఘ్నతురలం పరమాహితాస్త్రా- వేకాప్సరోఽర్థవిహతౌ కలహాకులౌ చ
యుద్ధంలో ఇద్దరు వీరులు పరస్పరం ఆయుధాలతో హతమై, కలసి స్వర్గానికి వెళ్లారు. అక్కడ కూడా వారు పరాక్రమంగా యుద్ధం చేస్తూ, ఒక అప్సరసు వారి గొడవను ఆపడానికి మధ్యలో వచ్చింది.
కశ్చిద్యువా సమధిగమ్య సురాఙ్గనాం వై రూపాధికాం గుణవతీం కిల భక్తియుక్తః । స్వీయాన్ గుణాన్ప్రవితతాన్ప్రవదంస్తదాఽసౌ తాం ప్రేమదామనుచకార చ యోగయుక్తః
ఒక యువకుడు అపూర్వ సౌందర్యం, గుణాలు కలిగిన దేవకన్యను పొందాడు. భక్తితో తన సొంత గుణాలను ఆమెకు వివరించి, యోగంతో ఆమెతో ప్రేమతో కలిసిపోయాడు.
భౌమం రజోఽతివితతం దివి సంస్థితఞ్చ రాత్రిం చకార తరణిఞ్చ సమావృణోద్యత్ । మగ్నం తదేవ రుధిరామ్బునిధావకస్మాత్ ప్రాదుర్బభూవ రవిరప్యతికాన్తియుక్తః
భూమిపై ధూళి విస్తరించి, ఆకాశంలో రాత్రి సూర్యుడిని కప్పేసింది. అకస్మాత్తుగా ఆ ధూళి రక్తసముద్రంగా మారింది. ఆ సమయంలో సూర్యుడు మరింత ప్రకాశంతో వెలిగిపోయాడు.
కశ్చిద్గతస్తు గగనం కిల దేవకన్యాం సమ్ప్రాప్య చారువదనాం కిల భక్తియుక్తామ్ । నాఙ్గీచకార చతురో వ్రతనాశభీతో యాస్యత్యయం మమ వృథా హ్యనుకూలశబ్దః
ఒకవాడు ఆకాశానికి వెళ్లి, అందమైన ముఖం కలిగిన, భక్తితో నిండిన దేవకన్యను కలిసాడు. తన వ్రతం భంగమవుతుందేమో అని భయపడి, ఆమెను ఆలింగనం చేయలేదు. 'ఆమె చెప్పిన మంచిమాట నాకెందుకు వృథా అవుతుంది' అని ఆలోచించాడు.
సఙ్గ్రామే సంవృతే తత్ర యుధాజిత్పృథివీపతిః । జఘాన వీరసేనం తం బాణైస్తీవ్రైః సుదారుణైః
ఆ యుద్ధంలో, యుధాజిత్ అనే రాజు, విరసేనుడిని భయంకరమైన బాణాలతో హతమార్చాడు.
నిహతః స పపాతోర్వ్యాం ఛిన్నమూర్ధా మహీపతిః । ప్రభగ్నం తద్బలం సర్వం నిర్గతం చ చతుర్దిశమ్
ఆ రాజు తల తెగిపోయి నేలపై పడిపోయాడు. అతని సైన్యం మొత్తం చిద్రవిడి, నాలుగు దిక్కులకూ పారిపోయింది.
మనోరమా హతం శ్రుత్వా పితరం రణమూర్ధని । భయత్రస్తాథ సఞ్జాతా పితుర్వైరమనుస్మరన్
మనోరమ తన తండ్రి యుద్ధంలో హతమయ్యాడని విని, భయంతో వణికిపోయింది. తండ్రికి ఉన్న శత్రుత్వాన్ని గుర్తు చేసుకుంది.
హనిష్యతి యుధాజిద్వై పుత్రం మమ దురాశయః । రాజ్యలోభేన పాపాత్మా సేతి చిన్తాపరాభవత్
యుధాజిత్ అనే దురాశ కలిగినవాడు, రాజ్యం కోసం నా కుమారుడిని చంపేస్తాడేమో అని ఆందోళనతో మనోరమ దిగులుపడింది.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి పితా మే నిహతో రణే । భర్తా చాపి మృతోఽద్యైవ పుత్రోఽయం మమ బాలకః
నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా తండ్రి యుద్ధంలో చనిపోయాడు. భర్త కూడా ఈరోజే మరణించాడు. నా కుమారుడు ఇంకా చిన్నవాడు.
లోభోఽతీవ చ పాపిష్ఠస్తేన కో న వశీకృతః । కిం న కుర్యాత్తదావిష్టః పాపం పార్థివసత్తమః
లోభం ఎంత పాపమయమైనదో! దానికి ఎవరు లోనుకారు? రాజులలో ఉత్తముడైనా, లోభం పట్టుకుంటే ఏ పాపమైనా చేయగలడు.
పితరం మాతరం భ్రాతౄన్గురూన్స్వజనబాన్ధవాన్ । హన్తి లోభసమావిష్టో జనో నాత్ర విచారణా
లోభంతో మత్తెక్కినవాడు తండ్రిని, తల్లిని, అన్నదమ్ములను, గురువులను, బంధువులను కూడా చంపుతాడు. ఇక్కడ ఆలోచనకు చోటు ఉండదు.
అభక్ష్యభక్షణం లోభాదగమ్యాగమనం తథా । కరోతి కిల తృష్ణార్తో ధర్మత్యాగం తథా పునః
తృష్ణతో బాధపడేవాడు తినకూడని దానిని తింటాడు, పోకూడని చోటికి పోతాడు, మళ్లీ ధర్మాన్ని కూడా వదిలిపెడతాడు.
న సహాయోఽస్తి మే కశ్చిన్నగరేఽత్ర మహాబలః । యదాధారే స్థితా చాహం పాలయామి సుతం శుభమ్
ఈ నగరంలో నాకు బలమైన సహాయకుడు లేడు. ఇక్కడ ఉన్నంతవరకూ నా కుమారుడిని నేను రక్షించుకోవాలి.
హతే పుత్రే నృపేణాద్య కిం కరిష్యామ్యహం పునః । న మే త్రాతాఽస్తి భువనే యేన వై సుస్థితా హ్యహమ్
రాజు ఈరోజే నా కుమారుడిని చంపితే, నేను మళ్లీ ఏమి చేయగలను? ఈ లోకంలో నన్ను రక్షించే వారు ఎవరూ లేరు.
సాపి వైరయుతా కామం సపత్నీ సర్వదా భవేత్ । లీలావతీ న మే పుత్రే భవిష్యతి దయావతీ
లీలావతి ఎప్పుడూ శత్రుత్వంతో ఉంటుంది. ఆమె తప్పకుండా నా సపత్ని అవుతుంది. నా కుమారుడిపై ఆమెకు కనికరం ఉండదు.
యుధాజితి సమాయాతే న మే నిఃసరణం భవేత్ । జ్ఞాత్వా బాలం సుతం సోఽద్య కారాగారం నయిష్యతి
యుధాజిత్ ఇక్కడికి వస్తే నాకు తప్పించుకునే మార్గం ఉండదు. నా కుమారుడు చిన్నవాడని తెలిసి, ఈరోజే అతన్ని కారాగారానికి తీసుకెళ్తాడు.
శ్రూయతే హి పురేన్ద్రేణ మాతుర్గర్భగతః శిశుః । కృన్తితః సప్తధా పశ్చాత్కృతాస్తే సప్త సప్తధా
ఈ నగరపు రాజు, తల్లి గర్భంలో ఉన్న శిశువును ఏడు ముక్కలుగా కోసాడని విన్నాను. ఆ తరువాత ఆ ఏడూ మళ్లీ ఏడు భాగాలుగా మారాయి.
ప్రవిశ్య చోదరం మాతుః కరే కృత్వాల్పకం పవిమ్ । ఏకోనపఞ్చాశదపి తేఽభవన్మరుతో దివి
ఆ శిశువు తల్లి గర్భంలోకి వెళ్లి, తన చేతిలో చిన్న కత్తిని పెట్టుకున్నాడు. అలా ఆరుబై తొమ్మిది మంది మరుతులు ఆకాశంలో పుట్టారు.
సపత్న్యై గరలం దత్తం సపత్న్యా నృపభార్యయా । గర్భనాశార్థముద్దిశ్య పురైతద్వై మయా శ్రుతమ్
రాజు భార్యకు, ఆమె సపత్ని గర్భాన్ని నాశనం చేయాలని విషం ఇచ్చిందని ఈ నగరంలో జరిగినదని విన్నాను.
జాతస్తు బాలకః పశ్చాద్దేహే విషయుతః కిల । తేనాసౌ సగరో నామ విఖ్యాతో భువి మణ్డలే
తర్వాత ఆ బిడ్డ విషంతో కూడిన శరీరంతో పుట్టాడు. అందుకే అతడిని సగరుడు అని భూమి మీద ప్రసిద్ధి చెందాడు.
జీవమానోఽథ భర్తా వై కైకేయ్యా నృపభార్యయా । రామః ప్రవ్రాజితో జ్యేష్ఠో మృతో దశరథో నృపః
భర్త బ్రతికుండగానే, కైకేయి అనే రాజు భార్య, పెద్దవాడైన రాముని అరణ్యవాసానికి పంపించింది. దశరథుడు రాజు మరణించాడు.
మన్త్రిణస్త్వవశాః కామం యే మే పుత్రం సుదర్శనమ్ । రాజానం కర్తుకామా వై యుధాజిద్వశగాశ్చ తే
మంత్రులు నిజంగా స్వతంత్రంగా ఉండరు. Sudarshana నా కుమారుడిని రాజుగా చేయాలని కోరేవారు అందరూ యుధాజిత్ వశంలోనే ఉన్నారు.
న మే భ్రాతా తథా శూరో యో మాం బన్ధాత్ప్రమోచయేత్ । మహత్కష్టఞ్చ సమ్ప్రాప్తం మయా వై దైవయోగతః
నా అన్నయ్య నాకు సహాయం చేయగల వీరుడు కాదు. దైవబలంతో నాకు పెద్ద కష్టం వచ్చింది.
ఉద్యమః సర్వథా కార్యః సిద్ధిర్దైవాద్ధి జాయతే । ఉపాయం పుత్రరక్షార్థం కరోమ్యద్య త్వరాన్వితా
ఏ పరిస్థితిలోనైనా ప్రయత్నం తప్పనిసరి. విజయం దైవాధీనమే అయినా, నా కుమారుడిని కాపాడటానికి నేను ఈ రోజు వెంటనే మార్గం ఆలోచిస్తాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య సా బాలా విదల్లం చాతిమానినమ్ । నిపుణం సర్వకార్యేషు చిన్త్యం మన్త్రివరోత్తమమ్
ఇలా ఆలోచించిన ఆ యువతి, అన్ని పనుల్లో నిపుణుడైన, అత్యంత గర్విష్టుడైన, మంత్రివర్యుల్లో గొప్పవాడైన విదల్లను పిలిపించింది.